Sidney Opera Evi’ni kim yaptı, inşaat neden uzadı?

Sidney Opera Evi’ni Danimarkalı mimar Jørn Utzon tasarladı; inşaat yaklaşık 14,5 yıl sürdü. Mühendisliği Ove Arup & Partners yürüttü; Utzon ayrılınca Hall, Todd ve Littlemore yapıyı tamamladı. Süreyi temel ve çatı sorunları, üretim yöntemlerinin geliştirilmesi, salon değişiklikleri ve siyasi anlaşmazlıklar uzattı. [1][2][3][4]

Başlangıçta 7 milyon dolar olarak öngörülen maliyet, sonunda 102 milyon Avustralya dolarına ulaştı. Siz burada tasarımcının kimliğini, gecikmenin nedenlerini ve bu maliyet artışının arkasındaki gelişmeleri öğreneceksiniz. Sidney limanındaki yapının öyküsü, tasarımla uygulamanın neden birlikte ilerlemesi gerektiğini de gösteriyor. [2]

Sidney Opera Evi nedir, nerededir ve hangi ülkededir?

Sidney Opera Evi, Avustralya’nın Yeni Güney Galler eyaletindeki Sidney kentinde bulunan bir gösteri sanatları merkezidir. Konser salonunun yanında opera ve tiyatro sahnelerini de barındıran bir yapıdır. Dolayısıyla adındaki opera sözcüğü, merkezde yer alan bütün sahnelerin kullanımını tek başına anlatmaz. [1][5]

Yapı, Sidney limanına doğru uzanan Bennelong Point üzerinde yer alır. Konumunu anlamak için ülke, eyalet, kent ve yapı alanının adlarını birlikte düşünebilirsiniz. Avustralya ülkeyi, Yeni Güney Galler eyaleti, Sidney kenti, Bennelong Point ise yapı alanını belirtir. [1]

Sidney Opera Evi’nin sahibi, Avustralya’nın Yeni Güney Galler eyalet hükûmetidir. Yapının bulunduğu ülke ile mülkiyetini taşıyan yönetim, böylece farklı sorulara karşılık verir. Siz konumunu araştırırken Avustralya yanıtını, sahibini araştırırken Yeni Güney Galler eyalet hükûmetini bulursunuz. [1]

Merkezin ortaya çıkışında orkestra şefi Eugene Goossens ile eyalet başbakanı Joseph Cahill etkili oldu. İkili, 1954’te Sidney’e büyük bir gösteri mekânı yapılması konusunda anlaşmaya vardı. Bu karar, daha sonra açılacak uluslararası tasarım yarışmasının öncesindeki temel adımı oluşturdu. [2]

Sidney Opera Evi’ni kim yaptı?

Sidney Opera Evi’nin özgün tasarımını hazırlayan kişi, Danimarkalı mimar Jørn Utzon’dur. Ancak yapının tasarlanması, mühendislik hesaplarının yürütülmesi ve tamamlanması farklı ekiplerin çalışmalarını gerektirdi. Bu yüzden kim yaptı sorusunun cevabında Utzon’un yanında başka isimler de bulunur. [1][3][4]

1955’te açılan uluslararası yarışmaya, 32 ülkeden mimarları temsil eden toplam 233 proje katıldı. Utzon’un yarışmayı kazandığı, Ocak 1957’de kamuoyuna açıklanan sonuçla belli oldu. Temmuz 1957’de projeye ayrılan başlangıç bütçesi, Avustralya doları karşılığıyla 7 milyondu. [1][2]

Utzon’un mimari tasarımının mühendislik çalışmalarını ise Ove Arup & Partners yürüttü. Çatının geometrisi ve taşıyıcıların yükü gibi sorunlar, mimarlıkla mühendisliğin birlikte çözmesi gereken konulardı. Çizimde görülen biçimin uygulanabilir bir yapıya dönüşmesi, bu teknik çalışmaların sonucuna bağlıydı. [1][6]

Utzon, 28 Şubat 1966’da ödeme anlaşmazlığının ardından projeden ayrıldı. Sonrasında Peter Hall, Lionel Todd ve David Littlemore’dan oluşan ekip çalışmayı üstlendi. Bu ekip, yapının iç mekânlarını ve cam cephelerini tamamlayan isimlerden oluşuyordu. [2][4]

Dolayısıyla Sidney Opera Evi’nin tasarımcısı sorusunun doğrudan cevabı, Danimarkalı mimar Jørn Utzon’dur. Tamamlanmasını soruyorsanız Hall, Todd ve Littlemore ekibinin katkısını da hesaba katmanız gerekir. Yapının öyküsü, tek bir tasarımcının adıyla bütün uygulama sürecinin anlatılamadığını gösterir. [3][4]

İnşaat neden temel ve taşıyıcı sorunlarıyla başladı?

İnşaat başlangıç töreni, Joseph Cahill’in katılımıyla 2 Mart 1959’da Bennelong Point’te yapıldı. Cahill, projeyi siyasi veya bürokratik engellerden korumak amacıyla hızla başlatmak istiyordu. Ancak başlangıç sırasında çatının nihai tasarımı ve taşıyıcılara bindireceği yük henüz belirlenmemişti. [7]

Bu karar, çatının nasıl taşınacağı kesinleşmeden alt yapının inşa edilmesi anlamına geliyordu. Nitekim podiumun taşıyıcı kolonları, sonunda ortaya çıkan çatı yükünü karşılayacak güçte değildi. Bu nedenle söz konusu kolonların yeniden yapılması, inşaatın gerekli işlerinden biri oldu. [1][7]

Bennelong Point’te zemine ilişkin beklentiler de kazılar sırasında karşılığını bulamadı. Beklenen sağlam kumtaşı yerine, deniz suyuyla dolmuş gevşek alüvyonlarla karşılaşıldı. Böylece başlangıç bütçesinde bulunmayan temel çalışmalarının yapılması zorunlu hâle geldi. [7]

Zemini güçlendirmek amacıyla alanın çevresine ve kuzey yarısına yaklaşık 700 kazık yerleştirildi. Çelik kılıflı beton kazıkların her biri yaklaşık bir metre çapındaydı. Çatının biçimi tartışılırken, yapının zemine nasıl oturacağı da ek çalışma gerektiriyordu. [7]

Siz evinizde bir tadilatı, taşıyıcıların durumu belirlenmeden başlattığınızı düşünerek bu ilişkiyi canlandırabilirsiniz. Sidney Opera Evi’nde bunun somut karşılığı, nihai çatı yükünü taşıyamayan kolonların yeniden yapılmasıydı. İleride verilecek tasarım kararları, daha önce tamamlanmış işlere dönülmesini gerektirebiliyordu. [1][7]

Çatının tasarımı neden yıllar aldı?

Utzon ve ekibi, 1958–1962 arasında çatı için farklı geometriler üzerinde çalıştı. Önce parabolik ve elipsoidal biçimler araştırıldı; sonunda küresel geometriye dayanan çözüm geliştirildi. Aranan cevap, yalnızca çatının nasıl görüneceğiyle ilgili bir tasarım kararı değildi. Parçaların üretilebilir ve tekrar edilebilir olması da çözülmesi gereken bir sorundu. [6]

Mart 1958 tarihli Red Book çizimlerinde, çatı kabuklarının her biri farklı biçimdeydi. Bu farklılık, ortak üretim kalıplarının yeniden kullanılmasını engelliyor ve maliyeti artırıyordu. Dolayısıyla çizimlerin uygulanması, benzer parçaları aynı yöntemle üretmek bakımından güçlük yaratıyordu. [6]

Küresel çözüm, farklı büyüklükteki çatı parçalarının tek bir kürenin yüzeyinden türetilmesini sağladı. Böylece parçalar arasında tekrarlanan geometriler kurulabildi ve prefabrik üretim mümkün hâle geldi. Utzon’un aradığı ortaklık, farklı büyüklükteki kabukları aynı geometrik sisteme bağlamakla sağlandı. [6]

Gündelik hayatta aynı kalıpla birden fazla parça üretmeyi düşünerek bu farkı anlayabilirsiniz. Red Book’taki farklı kabuklar ortak kalıp kullanımını engellerken, küresel çözüm tekrarı mümkün kıldı. Tasarımın üretim yöntemine dönüşmesi, Sidney Opera Evi’nin çatısında zaman isteyen temel aşamalardandı. [6]

Çatı kabuklarının tasarım çözümü ve inşası toplam sekiz yıl boyunca sürdü. Bunları kaplayan özel seramiklerin geliştirilmesi ise üç yıldan fazla zaman aldı. Bu süreler, çatıyla ilgili çalışmaların yalnızca kabukları yerleştirmekten ibaret olmadığını gösteriyor. [8]

Çatının 2.194’üncü ve son prefabrik kabuk segmenti, 17 Ocak 1967’de yerine yerleştirildi. Ancak çatının tamamlanması, bütün gösteri merkezinin aynı anda kullanıma hazır olması demek değildi. İç mekânların ve cam cephelerin tamamlanması da Hall ekibinin yürüttüğü çalışmalar arasındaydı. [4]

Utzon neden ayrıldı, salonlar ve bütçe nasıl değişti?

1965’te göreve gelen Bayındırlık Bakanı Davis Hughes, ödemeleri çizimlerin teslim edilmesine bağladı. Utzon ise iç mekân kararlarından önce kontrplak prototipleri deneyerek ilerlemek istiyordu. Bu iki yaklaşım, iç mekân tasarımında finansman ile çizim teslimini birbirine bağlayan bir çıkmaz yarattı. [9]

Davis Hughes ile ödeme anlaşmazlığının ardından Utzon, 28 Şubat 1966’da projeden ayrıldı. Böylece yapının özgün tasarımcısı, tamamlanma sürecinde artık projenin başında yer almıyordu. İç mekânları ve cam cepheleri bitirme görevi, Hall, Todd ve Littlemore ekibine geçti. [2][4]

Hall döneminde büyük salonun kullanımına ilişkin karar da önemli ölçüde değişti. Opera ve konser için ortak kullanılması yerine, salonun senfonik müziğe ayrılması kararlaştırıldı. Bu tercih doğrultusunda iç mekân tasarımında da önemli değişiklikler yapılması gerekti. [4]

Dolayısıyla inşaat uzarken yalnızca başlangıçtaki tasarımın teknik sorunları üzerinde çalışılmıyordu. Hall döneminde, büyük salonun hangi gösterilere hizmet edeceği de yeniden belirlenmişti. Salonun kullanım amacıyla iç düzeni arasındaki ilişki, tamamlanma çalışmalarının bir parçasıydı. [4]

Projenin nihai maliyeti, başlangıçtaki 7 milyon dolarlık tahminden 102 milyon Avustralya dolarına çıktı. Bu tutar, ilk öngörünün yaklaşık 14,6 katına ulaşılması anlamına geliyordu. Beklenmeyen temel işleri, çatı çalışmaları ve tasarım değişiklikleri bu sürecin somut parçalarıydı. [1][2][4][6][7]

Kısa kronoloji

Sidney Opera Evi’nin zaman çizelgesi, 1954’teki gösteri mekânı kararından 1973’teki açılışa uzanır. Sonraki gelişmeler arasında yeraltı otoparkının açılması ve UNESCO Dünya Mirası kaydı bulunur. [2][10][11]

1. 1954 Eugene Goossens ile Joseph Cahill, büyük bir gösteri mekânı konusunda anlaştı.
2. 1955 Uluslararası mimari tasarım yarışması açıldı; yarışmaya toplam 233 proje katıldı.
3. Ocak 1957 Danimarkalı mimar Jørn Utzon’un yarışmayı kazandığı kamuoyuna açıklandı.
4. 2 Mart 1959 Joseph Cahill’in katılımıyla Opera Evi’nin inşaat başlangıç töreni yapıldı.
5. 1958–1962 Utzon ve ekibi, çatı kabukları için farklı geometriler geliştirdi.
6. 28 Şubat 1966 Jørn Utzon, ödeme anlaşmazlığının ardından Opera Evi projesinden ayrıldı.
7. 17 Ocak 1967 Çatının 2.194’üncü ve son prefabrik kabuk segmenti yerine yerleştirildi.
8. 28 Eylül 1973 Opera Theatre’da Sergey Prokofyev’in Savaş ve Barış operası sahnelendi.
9. 20 Ekim 1973 Kraliçe II. Elizabeth, Sidney Opera Evi’nin resmî açılışını yaptı.
10. 17 Mart 1993 John Fahey, 1.100 araç kapasiteli yeraltı otoparkının açılışını yaptı.
11. 2007 Sidney Opera Evi, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kabul edildi.

Tablodaki inşaat ve açılış tarihleri arasında yaklaşık 14,5 yıllık süre bulunuyor. Ocak 1957’de açıklanan yarışma sonucundan hesaplandığında ise süre yaklaşık 16 yıla ulaşıyor. Bu nedenle kullanılan başlangıç tarihi, yapım süresi sorusuna verilen cevabı değiştiriyor. [1]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Joseph Cahill’in 2 Mart 1959’da yerleştirdiği bronz plaket, belirli bir noktayı işaretliyordu. Bu nokta, yapının iki ana salonunun eksenlerinin birbiriyle kesiştiği yerdi. Törende yerleştirilen plaket, böylece binanın planıyla doğrudan ilişki taşıyan bir işaret oldu. [7]

Utzon, 1958’de mühendislerin istediği çatı eğrilerini tarif ederken plastik bir cetvel kullandı. Cetveli masaya doğru büküyor, ardından üzerinden çizerek eğriyi görünür hâle getiriyordu. Karmaşık çatı araştırmasının bu aşamasında, gündelik bir çizim aracı da kullanılmıştı. [6]

Utzon’un küresel çözümü portakal soyarken bulduğu anlatısı ise resmî tarihçede efsane olarak nitelenir. Utzon’un kendi anlatımına göre keşif, maket kabuklarını üst üste koyarken gerçekleşti. Bu ayrım, çatının ortaya çıkışını açıklarken tekrar edilen hikâyenin nasıl değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. [6]

Paul Robeson, 9 Kasım 1960’ta henüz şantiye olan Opera Evi’nde şarkı söyledi. Dinleyicileri, öğle molasına çıkan ve yapının inşasında çalışan işçilerden oluşuyordu. Opera Theatre’daki ilk halka açık temsil ise 28 Eylül 1973’teki Savaş ve Barış operasıydı. [12]

İnşaatın finansmanı için düzenlenen 496 piyango çekilişi, yaklaşık 102 milyon dolar gelir sağladı. Böylece piyangodan toplanan tutar, yapının toplam inşaat maliyetine yakın bir düzeye ulaştı. Utzon ise ailesiyle 28 Nisan 1966’da Sidney’den ayrıldıktan sonra kente dönmedi. Tamamlanan binasını yerinde göremeyen mimarın tasarladığı yapı, 2007’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. [2][5][11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Sydney Opera House en.wikipedia.org
2. Avustralya Ulusal Müzesi — Sydney Opera House nma.gov.au
3. Vikipedi — Sidney Opera Evi tr.wikipedia.org
4. Sydney Opera House — Peter Hall and the completion of the Opera House sydneyoperahouse.com
5. Avustralya Çevre ve Miras Bakanlığı — Sydney Opera House dcceew.gov.au
6. Sydney Opera House — The spherical solution sydneyoperahouse.com
7. Sydney Opera House — Construction begins sydneyoperahouse.com
8. Avustralya Çevre ve Miras Bakanlığı — World Heritage Places dcceew.gov.au
9. Sydney Opera House — Utzon departs the House sydneyoperahouse.com
10. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Sydney Opera House whc.unesco.org
11. ABC News — Timeline: 40 years of the Sydney Opera House abc.net.au

Görsel: Sydney Opera House – Dec 2008.jpg — Diliff, CC BY-SA 3.0