Kristofer Marlo (Christopher Marlowe) Kembricdə təhsil almış dramaturq və Şekspirin (Shakespeare) müasiri idi. O, «Böyük Teymur» (Timurlenk; Tamburlaine) və «Doktor Faust» (Doktor Faustus; Doctor Faustus) pyesləri ilə tanınır. 1564-cü ildə Kenterberidə (Canterbury) vəftiz olunmuşdu. 1593-cü ildə Deptfordda ölməzdən əvvəl ingilis teatrının şeir dilinin dəyişməsinə kömək etmişdi. Kollecin hesab dəftərləri, hökumətin protokol qeydi və ölüm araşdırması onun təhsili, dövlət xidməti və ölümü barədə dəlilləri qoruyub saxlayır.
Bu sənədlər bir tələbənin xərclərini hökumətin müdaxiləsi və ölümlə nəticələnən mübahisə ilə necə əlaqələndirir? Siz Marlonun izini Kembricdə, teatrda və Deptfordda izlədikcə fərqli dəlillərlə qarşılaşırsınız. Hesab dəftəri alışları qeydə alır. Şura protokolu xidməti tərifləyir. Ölüm araşdırması bir qətlin rəsmi izahını verir. Hər sənəd onun həyat hekayəsinin ayrı bir hissəsini əsaslandırır.
Marlonun Kembric təhsili barədə hansı sənədlər qalıb?
Marlo Kenterberidə çəkməçi işləyən Con Marlo (John Marlowe) ilə Ketrinin (Katherine) oğlu idi. O, 26 fevral 1564-cü ildə Müqəddəs Georgi kilsəsində vəftiz olunmuşdu. Bu, onun vəftiz tarixidir. Həmin tarixi sənədlə təsdiqlənmiş doğum günü saymaq olmaz.
Kenterberidəki Kral Məktəbində (King’s School) oxuduqdan sonra Marlo Metyu Parker (Matthew Parker) təqaüdü ilə Kembricdəki (Cambridge) Korpus Kristi Kollecinə (Corpus Christi College) daxil oldu. Kollecin tarixçəsinə görə, o, 1580-ci ilin dekabrında gəlib. Həmin tarixçə onun Old Court adlanan hissədə yaşadığını da göstərir.
Marlo 1584-cü ildə bakalavr, 1587-ci ildə magistr dərəcəsi aldı. Kollecin yemək və içki hesabları tələbəlik illəri barədə daha qeyri-rəsmi məlumat verir. Bu dəftərlərdə onun kollecdə olmadığı vaxtlar qeydə alınıb. Yeməyə və şəraba xərclədiyi məbləğ bəzi həftələrdə on iki pensə çatıb.
Əgər siz də bir həftə ərzində nə qədər xərclədiyinizi hesablamaq üçün ərzaq qəbzlərinə baxmısınızsa, bu hesabların gündəlik həyatla əlaqəsi sizə tanış gələcək. Onlar alışları və kollecdə olub-olmama ardıcıllığını göstərir. Ancaq təkbaşına Marlonun yoxluğunda hara getdiyini və niyə səfər etdiyini izah etmir.
Onun magistr dərəcəsi alması hökumətin müdaxiləsini tələb edən məsələyə çevrildi. 1587-ci ildə Kembric ona dərəcə verməkdə tərəddüd edirdi. Buna səbəb onun Reymsdəki (Reims) ingilis katolik seminariyasına getmək niyyətində olduğu barədə şayiə idi. Məxfi Şuranın (Privy Council) günümüzə çatan protokol qeydi bundan sonra onun kraliça Elizabetə (Elizabeth) xidmətini universitetdəki müzakirəyə gətirdi.
«Böyük Teymur» və «Doktor Faust» ingilis teatrına necə təsir etdi?
«Böyük Teymur» təxminən 1587–1588-ci illərdə iki hissə şəklində yazılıb. Pyes XIV əsr hökmdarı Əmir Teymurun (Emir Timur) həyatından sərbəst şəkildə bəhrələnir. Ehtimal edilən mənbələri arasında Pedro Mexíanın təxminən 1540-cı ilə aid «Silva de Varia Lección» əsəri və Petrus Perondinusun 1553-cü ildə nəşr olunmuş Teymur bioqrafiyası var.
Pyes onun həyatına dəqiq bağlı deyil. Buna görə də tarixi mövzunu və ehtimal edilən yazılı mənbələri dramaturqun onları səhnə üçün necə işləməsindən ayırmaq lazımdır.
Poeziya Fonduna (Poetry Foundation) görə, «Böyük Teymur»un 1587–1588-ci illərdəki uğuru qafiyəsiz beşayaqlı yambın ingilis teatrında yayılmasına kömək edib. Başqa dramaturqlar da bu nümunəni təqlid ediblər. Marlonun təsiri burada konkret görünür: onun səhnədə uğur qazanan şeir dili başqalarının istifadə etdiyi modelə çevrilib.
Marlo «Böyük Teymur»un baş rolunu Admiralın aktyor truppasının (Admiral’s Men) ulduzu Edvard Alleyn (Edward Alleyn) üçün yazmışdı. Beləliklə, pyesin dili konkret bir ifaçı ilə bağlı idi. Daha sonra Ben Conson (Ben Jonson) da Marlonun güclü misralarını təriflədi. O, bunu Şekspirin 1623-cü il «Birinci folio»su (First Folio) üçün yazdığı şeirdə etdi.
«Doktor Faust» diqqəti bilik və qüdrət uğrunda bağlanan sövdələşməyə yönəldir. Baş qəhrəman Mefistofelin (Mephistopheles) ona iyirmi dörd il ərzində verə biləcəkləri müqabilində ruhunu təslim etməyə razılaşır. Bu sövdələşmə onun bilik axtarışına dəqiq müddət və konkret qiymət qoyur.
Pyes daha qədim teatr vasitələrindən də istifadə edir. Açıq Universitet (Open University) Xeyirxah Mələyi, Şər Mələyi və Yeddi Ölümcül Günahı orta əsrlərin əxlaqi ibrət teatrından qalan təcəssümlər kimi təqdim edir. Bu obrazlar Faustun qarşısındakı əxlaqi seçimləri görünən formaya salır.
Poeziya Fondu başqa bir dəyişikliyi də göstərir. Marlo əxlaqi ibrət dramındakı ümumiləşdirilmiş insan obrazını şəxsi keçmişi olan baş qəhrəmana çevirir. O, günahkarın sonda nicat tapdığı ənənəvi sxemi də pozur. Beləliklə, «Doktor Faust» əvvəlki teatr vasitələrini baş qəhrəmana fərqli yanaşma ilə birləşdirir.
Siz «Doktor Faust»u oxuyarkən nəşrə diqqət yetirməlisiniz. Pyesin erkən mətni iki variantda qalıb: ilk dəfə 1604-cü ildə çap olunan A mətni və 1616-cı ildə çap olunan B mətni. Hər iki nəşr Marlonun ölümündən sonraya aiddir.
Dövlət xidməti və casusluq iddiaları hansı dəlillərə əsaslanır?
Ən möhkəm sənədli başlanğıc nöqtəsi Məxfi Şuranın 29 iyun 1587-ci il tarixli protokol qeydidir. Burada beş şura üzvünün Kembric rəhbərliyindən Marlonun nüfuzunu bərpa etməyi istədiyi qeydə alınıb. Magistr dərəcəsi ilə bağlı mübahisə zamanı edilən bu müdaxilədə onun kraliça Elizabetə xidməti təriflənirdi.
Məktubun əsli itib. Günümüzə çatan protokol qeydi onun xülasəsini saxlayır. Bu xülasədə casusluq açıq şəkildə qeyd olunmur. Sənəd Marlonun dövlətə xidmət etdiyini deməyə əsas verir. Ancaq konkret casusluq tapşırığını göstərmir.
İddialardan birinə görə, o, Frensis Uolsinqemin (Francis Walsingham) casusu kimi Reyms seminariyasında olub. Arata Ide Marloya verilmiş tapşırığın mahiyyətinin bilinmədiyini vurğulayır. Marlonun adı seminariyanın gündəliyində də yoxdur. Buna görə də ehtimal edilən Reyms missiyası şuranın günümüzə çatan protokol qeydinin təsdiqlədiyindən kənara çıxır.
Bu fərq vacibdir. Kembricin Reymslə bağlı narahatlığı və şuranın tərifi eyni magistr dərəcəsi mübahisəsində ortaya çıxır. Bu yaxınlıq casusluq nəzəriyyəsinin niyə cəlbedici göründüyünü izah etməyə kömək edir. Ancaq seminariya barədə şayiəni sənədlə təsdiqlənmiş səfərə və ya missiyaya çevirmir.
Onun 1593-cü ildə ölümü barədə nə məlumdur?
18 may 1593-cü ildə Marlonun həbsinə order verildi. O, 20 mayda səlahiyyətli şəxslərin qarşısına çıxdı. Ondan hər gün çağırış üçün hazır olması tələb edildi. Bu hadisələr həyatının sənədləşdirilmiş son həftələrinə aiddir.
30 mayda İnqram Frayzer (Ingram Frizer) Deptfordda Eleanor Bullun evində Marloya ölümcül bıçaq zərbəsi vurdu. 1 iyun 1593-cü ildə ölümü ilə bağlı araşdırma aparıldı. Araşdırmanın sənədi ödəniş üstündə mübahisəni təsvir edir. Sənəd Frayzerin özünümüdafiə məqsədilə hərəkət etdiyi qənaətinə gəlir.
Lesli Hotson (Leslie Hotson) ölüm araşdırmasının sənədini 1925-ci ildə tapdı. Sənəd Milli Arxivdə (The National Archives) saxlanılır. Marlo Deptforddakı Müqəddəs Nikolay kilsəsinin qəbiristanlığında dəfn olunub. Beləliklə, onun ölümü həm hüquqi sənədlə, həm də qeydə alınmış dəfn yeri ilə təsdiqlənir.
Bu öldürülmə sui-qəsd kimi də şərh olunub. Ancaq Konstans Kuriyama (Constance Kuriyama) və J. A. Downie araşdırmanın özünümüdafiə izahını qəbul edirlər. Sonradan ortaya çıxan sui-qəsd iddiasını araşdırmada qeydə alınmış nəticədən ayrı tutmaq lazımdır.
Şekspirin əsərlərini Marlonun yazdığı iddiası niyə təsdiqlənmiş sayılmır?
Marlonun müəllifliyi nəzəriyyəsi onun ölümü kimi qeydə alınmış hadisədən sağ çıxmasına əsaslanır. Bu nəzəriyyəyə görə, öldürülmə səhnələşdirilib. Marlo Avropaya qaçıb və Şekspirə aid edilən əsərləri yazmağa davam edib.
Çarlz Nikollun (Charles Nicholl) etirazı sənədlərə əsaslanır. O bildirir ki, ölüm araşdırması da daxil olmaqla dəlillər Marlonun 1593-cü ildə öldüyünü göstərir. Bu xronologiyaya görə, Şekspirin pyeslərinin çoxu yazılanda Marlo artıq həyatda deyildi. Deməli, nəzəriyyə onun ölümü barədə sənədləşdirilmiş izahın təkzibini tələb edir.
Xronologiya
- 26 fevral 1564: Marlo Kenterberidəki Müqəddəs Georgi kilsəsində vəftiz olundu.
- 1580-ci ilin dekabrı: Kembricdəki Korpus Kristi Kollecinə gəldi.
- 1584: Bakalavr dərəcəsi aldı.
- 29 iyun 1587: Məxfi Şura onun xeyrinə Kembric rəhbərliyinə müdaxilə etdi.
- 1587: Magistr dərəcəsi aldı.
- Təxminən 1587–1588: «Böyük Teymur»un iki hissəsi yazıldı.
- 1590: Riçard Cons (Richard Jones) hər iki hissəni bir cilddə nəşr etdi.
- 18 may 1593: Həbsinə order verildi.
- 30 may 1593: Deptfordda ona ölümcül bıçaq zərbəsi vuruldu.
- 1 iyun 1593: Ölümü ilə bağlı araşdırma aparıldı.
- 1594: «Didona» (Dido), Marlo və Tomas Neşin (Thomas Nashe) adları ilə çap olundu.
- 1604: «Doktor Faust»un A mətni nəşr edildi.
- 1616: «Doktor Faust»un B mətni nəşr edildi.
- 1925: Lesli Hotson ölüm araşdırmasının sənədini tapdı.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
«Böyük Teymur» 1590-cı ilin avqustunda Naşirlər Reyestrinə (Stationers’ Register) daxil edildi. Riçard Cons həmin il onun iki hissəsini birlikdə nəşr etdi. Bu, Marlonun sağlığında çap olunan yeganə pyesi idi. Bununla belə, ilk nəşrlərdə müəllifin adı göstərilmirdi.
«Didona» ilə bağlı fərqli bir iz qalıb. Britaniya Kitabxanasının (British Library) Add MS 5142 qeydi Kovent-Qarden Teatrından (Covent Garden Theatre) cənab Hendersonun 1594-cü il nəşrindən XVIII əsrdə köçürdüyü nüsxəni təsvir edir. Nüsxə iyirmi yeddi vərəqdən ibarətdir. Kataloqda həmin nəşrdə Kristofer Marlo ilə Tomas Neşin birlikdə müəllif göstərildiyi qeyd olunur.
Marlonun Vestminster abbatlığındakı (Westminster Abbey) xatirə lövhəsi onun həyat hekayəsinin necə təqdim edildiyinə dair başqa bir təfərrüatı daşıyır. 11 iyul 2002-ci ildə açılmış lövhədə ölüm tarixinin yanında sual işarəsi var. Bu əlavəni lövhəni bağışlayan Marlo Cəmiyyəti (Marlowe Society) istəyib. Durğu işarəsi ianəçinin seçimini əks etdirir. 1593-cü il ölüm araşdırması isə onun ölümünün sənədli izahı olaraq qalır.
Tez-tez verilən suallar
Kristofer Marlo kimdir?
Marlo Kembricdə təhsil almış dramaturq və Şekspirin müasiri idi. Onun «Böyük Teymur» pyesi qafiyəsiz beşayaqlı yambın ingilis teatrında yayılmasına kömək edib. «Doktor Faust» isə əxlaqi ibrət dramının vasitələrini şəxsi keçmişi olan baş qəhrəman ətrafında yenidən işləyib.
Marlonun casus olduğu dəqiq məlumdurmu?
Məxfi Şuranın 1587-ci il protokol qeydi onun kraliça Elizabetə xidmətini tərifləyir, amma casusluğu açıq şəkildə göstərmir. Onun Reymsdə Frensis Uolsinqem üçün casusluq etdiyi iddiası bu sənədlə təsdiqlənmir.
Marlo necə ölüb?
İnqram Frayzer 30 may 1593-cü ildə Deptfordda ona ölümcül bıçaq zərbəsi vurub. Ölüm araşdırması ödəniş üstündə mübahisəni təsvir edir və Frayzerin özünümüdafiə məqsədilə hərəkət etdiyi qənaətinə gəlir.
Şekspirin əsərlərini Marlo yazıb?
Bu nəzəriyyə ölümün səhnələşdirildiyini və Marlonun Avropada yazmağa davam etdiyini fərz edir. Çarlz Nikoll isə günümüzə çatan sənədlərin Marlonun 1593-cü ildə, Şekspirin pyeslərinin çoxu yazılmamışdan əvvəl öldüyünü təsdiqlədiyini bildirir.
Mənbələr
- Vikipedi — Christopher Marlowe tr.wikipedia.org
- Poeziya Fondu — Christopher Marlowe poetryfoundation.org
- Corpus Christi Kolleci — Kollecin tarixi corpus.cam.ac.uk
- Vikipediya — Christopher Marlowe en.wikipedia.org
- Arata Ide — Marlo və Məxfi Şura cambridge.org
- Kral Şekspir Teatrı — Böyük Teymur: tarixlər və mənbələr rsc.org.uk
- Açıq Universitet — Doktor Faust: əxlaqi ibrət pyesi open.edu
- Britaniya Kitabxanası — Add MS 5142 searcharchives.bl.uk
- Vestminster abbatlığı — Christopher Marlowe westminster-abbey.org
- Şekspirin Doğulduğu Yer Fondu — Marlo və Şekspirin əsərlərinin müəllifliyi shakespeare.org.uk
FAQ
Kristofer Marlo kimdir?
Kristofer Marlo Kembricdə təhsil almış dramaturq və Şekspirin müasiri idi. 1564-cü ildə Kenterberidə vəftiz olunmuşdu. «Böyük Teymur» və «Doktor Faust» pyeslərini yazmış, 1593-cü ildə Deptfordda ölmüşdü.
Kristofer Marlo casus idimi?
Məxfi Şuranın 1587-ci ildən qalan protokol qeydi onun kraliça Elizabetə xidmətini tərifləyir. Sənəddə casusluq açıq şəkildə qeyd olunmur. Marlonun Reymsdə casusluq etdiyi barədə iddia da təsdiqlənməyib.
Kristofer Marlo necə ölüb?
İnqram Frayzer 30 may 1593-cü ildə Deptfordda Eleanor Bullun evində ona ölümcül bıçaq zərbəsi vurub. Ölüm araşdırmasının sənədi ödəniş üstündə mübahisəni təsvir edir və Frayzerin özünümüdafiə məqsədilə hərəkət etdiyi qənaətinə gəlir.
Şekspirin əsərlərini Marlo yazıb?
Bu nəzəriyyə Marlonun ölümünün səhnələşdirildiyini, onun Avropaya qaçdığını və yazmağa davam etdiyini fərz edir. Çarlz Nikoll isə ölüm araşdırması da daxil olmaqla sənədlərin Marlonun 1593-cü ildə, Şekspirin pyeslərinin çoxu yazılmamışdan əvvəl öldüyünü təsdiqlədiyini bildirir.
Image: Christopher Marlowe.jpg — anonymous, Public domain
