Ömər Muxtar kimdir?
Ömər Muxtar (Ömer Muhtar) Liviyanın şərqində, Bərqədə İtaliya müstəmləkə hakimiyyətinə qarşı müqavimətə rəhbərlik edən Quran müəllimi və Sənusi lideri idi. Onun əsas döyüş meydanı dağlıq Cəbəl Əxdər bölgəsi idi. Səhra Aslanı və Şəhidlər Şeyxi kimi tanındı. Müqaviməti 1931-ci ilin sentyabrında əsir götürülməsi və edamı ilə başa çatdı.
Siz onu Ömer Muhtar adı ilə tanıyırsınızsa, bu, adının türkcə formasıdır. Ərəbcə Əsəd əs-Səhra ləqəbi Səhra Aslanı deməkdir. Bu adın arxasında dini təhsili, müəllimliyi və silahlı müqaviməti birləşdirən həyat dayanır. Onun həyat hekayəsində hərbi rəhbərliyi ilə yanaşı, Quran müəllimliyinin də yeri var.
Ömər Muxtar harada doğulub?
TDV İslam Ensiklopediyası onun doğulduğu yeri Bərqənin Dəfnə bölgəsindəki Butnan kimi göstərir. O, Mənifə qəbiləsinin Qays ailəsinə mənsub idi. Bu məlumatlar onun sonralar müqavimətə rəhbərlik edəcəyi bölgədə doğulub böyüdüyünü göstərir.
Doğum ili mübahisəlidir. İngiliscə Vikipediya 1858, Sərhədsiz Muzey 1861, TDV İslam Ensiklopediyası isə 1862-ci ili göstərir. Siz onun həyatı haqqında yazılarda fərqli yaşlarla qarşılaşırsınızsa, bunun səbəbi bu tarix fərqidir. Ölüm zamanı dəqiq neçə yaşında olduğu mənbənin hansı doğum ilini əsas götürməsindən asılıdır.
Atasının ölümündən sonra Muxtar Zənzur zaviyəsinin şeyxi Hüseyn əl-Qəryaninin himayəsində böyüdü. Daha sonra Cəğbubdakı Sənusi mərkəzində səkkiz il dini təhsil aldı. Beləliklə, İtaliya hakimiyyətinə qarşı rəhbərliyindən əvvəl tərbiyəsi və təhsili onu Sənusi qurumları ilə bağlamışdı.
Ömər Muxtar şiə idi?
Muxtar sünni İslam ənənəsi daxilindəki Sənusi hərəkatına mənsub idi. O, Cəğbubda səkkiz il dini təhsil almışdı və peşəsi Quran müəllimliyi idi. Məzhəbi barədə sualın cavabı budur: o, sünni idi.
Gündəlik həyatla əlaqə qurmaq üçün sizə dərsi və təhsili xatırladan bir müəllimi düşünün. Muxtarın da peşəsi müəllimlik idi. O, Quran öyrədirdi. Bu konkret məlumat hərbi ləqəbin arxasındakı insanı təsəvvür etməyinizə kömək edir. Basqınlara rəhbərliyi ilə yadda qalan bu adamın əmək həyatı dini tədrislə bağlı idi.
Sənusi əlaqələri müqavimət dövründə də əhəmiyyət daşıyırdı. Sərhədsiz Muzey bildirir ki, xalqın dəstəyi və Sənusi təşkilatının maliyyə yardımı onun mübarizəsini davam etdirməsinə imkan verirdi. Beləliklə, onun müqavimət tarixində dini mənsubiyyət, təşkilati dəstək və rəhbərlik bir araya gəlir.
Ömər Muxtar İtaliya müstəmləkə hakimiyyətinə qarşı necə döyüşürdü?
1911-ci ildə Muxtar Übeyd qəbiləsindən təxminən 1,000 nəfərlik qüvvə toplayaraq İtaliya işğalına qarşı döyüşlərə qoşuldu. Deməli, onun mübarizədə iştirakı müqavimətə rəhbər təyin edilməsindən əvvəl başlamışdı. Osmanlı qüvvələrinin çıxması və müqavimət rəhbərliyindəki dəyişikliklər boyunca da iştirakını davam etdirdi.
Osmanlı qüvvələri 1912-ci il Uşi müqaviləsindən sonra geri çəkildi. Muxtar Bərqədə müqaviməti davam etdirdi. Siz Osmanlı tarixi ilə əlaqəni izləyirsinizsə, bu fərq əsasdır: Osmanlı qoşunlarının getməsi onun Liviyanın şərqindəki silahlı mübarizəsinə son qoymadı.
Cəbəl Əxdər onun əsas əməliyyat bölgəsi idi. Qüvvələri İtaliya hərbi məntəqələrinə basqın edir, qoşunları pusquya salır, təchizat və rabitə xətlərini kəsirdi. Müqavimətin əməli fəaliyyəti bu hərəkətlərdən ibarət idi. Əməliyyatlar hərbi mövqeləri, qoşunların hərəkətini və onları təchiz edən əlaqələri hədəfə alırdı.
1923-cü ildə Sənusi lideri Məhəmməd İdris Muxtarı Liviyada müstəmləkəçiliyə qarşı müqavimətə rəhbər təyin etdi. Sərhədsiz Muzey onun mübarizəni davam etdirməsinə kömək edən dəstəyi qeyd edir. Rəhbərliyini davam etdirməsi həm xalqın dəstəyindən, həm də Sənusi təşkilatının maliyyə yardımından asılı idi.
İtaliya hakimiyyət orqanları onun əhali ilə əlaqələrini kəsməyə çalışırdı. Cəbəl Əxdər əhalisinin bir hissəsini sahildəki konsentrasiya düşərgələrinə deportasiya etdilər. Bu siyasət birbaşa müqavimətlə ona dəstək verən insanlar arasındakı əlaqəni hədəfə alırdı. Basqın və pusqular kimi, bu düşərgələr də onun mübarizə tarixinin bir hissəsidir.
Danışıqlar da həmin tarixə daxildir. 1929-cu ilin oktyabrının sonunda Muxtar Pietro Badoqlio ilə əldə olunmuş razılaşmanı rədd etdi və silahlı müqaviməti bərpa etdi. Beləliklə, onun son illərində həm razılığa gəlmək cəhdi, həm də yenidən başlayan döyüşlər yer aldı.
Onun hekayəsini Türkiyə ilə nə bağlayır?
Uşi müqaviləsindən sonrakı geri çəkilmə Muxtarın həyat hekayəsini birbaşa Osmanlı tarixi ilə bağlayır. Osmanlı qüvvələri 1912-ci ildə getdikdən sonra da onun müqaviməti davam etdi. Siz bu ardıcıllığı izləməklə Osmanlının hərbi mövcudluğunu onun Bərqədə davam etdirdiyi mübarizədən ayıra bilərsiniz.
TRT Haber də Muxtarı başqa bir Sənusi siması olan Əhməd Şərifdən fərqləndirir. Əhməd Şərif Anadoluda Mustafa Kamalla birlikdə Milli Mübarizəyə qoşulmuşdu. Muxtar isə Liviyada italyanlara qarşı döyüşürdü. Bunlar ayrı-ayrı cəbhələrdə fəaliyyət göstərən fərqli şəxslər idi.
Ömər Muxtarın ölüm səbəbi nə idi?
Ömər Muxtar 16 sentyabr 1931-ci ildə Benqazinin cənubundakı Suluq konsentrasiya düşərgəsində asılaraq edam edildi. Həmin sentyabr ayının əvvəlində Slonta yaxınlığındakı döyüşlərdə yaralanmış və İtaliya qüvvələri tərəfindən əsir götürülmüşdü. Döyüş meydanında əsir düşməsi ilə edamı ayrı hadisələr idi.
Onun məhkəməsi 15 sentyabr 1931-ci ildə Benqazidəki Kirenaika parlamentinin binasında keçirildi. Liviya İrs Evinin təqdim etdiyi məhkəmə qeydlərinə görə, Muxtar şəxsən iştirak etmədiyi hücumların da onun əmri ilə həyata keçirildiyini söylədi. Həmin qeydlər onun komandir kimi məsuliyyəti qəbul etdiyini göstərir.
Edam ertəsi gün həyata keçirildi. Liviya İrs Evi bildirir ki, saxlanılan təxminən 20,000 liviyalı edama baxmağa məcbur edilmişdi. Beləliklə, Suluq həm onun asıldığı, həm də minlərlə məhbusun ölümünə şahid olmağa məcbur edildiyi yer idi.
Ömər Muxtar harada dəfn olunub?
Muxtarın dəfn tarixi bir neçə məkanı əhatə edir. Məqbərənin direktoru Fərəc Nəcmin sözlərinə görə, o, əvvəlcə Qratsianinin əmri ilə Benqazidə nişansız qəbirdə dəfn olunmuşdu. Bu məlumat edamından dərhal sonrakı dəfnə aiddir.
Onun nəşi 1960-cı ildə Benqazidəki məqbərəyə köçürüldü. 16 sentyabr 1981-ci ildə isə Suluğa aparıldı. Siz onun dəfn tarixini izləyirsinizsə, bu köçürülmələri edamın özündən ayırın: o, Suluqda asıldı, əvvəlcə Benqazidə dəfn olundu və daha sonra Suluğa köçürüldü.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
1895-ci ildə Muxtar Mehdi əs-Sənusi ilə Cəğbubdan Kufradakı Tac kəndinə getdi. Bu səfər onun 1911-ci il İtaliya işğalından əvvəlki Sənusi həyatına aiddir. Çox vaxt son hərbi yürüşləri ətrafında qurulan həyat hekayəsinə konkret marşrut və tarix əlavə edir.
Onun döyüş təcrübəsi də İtaliyanın Liviyanı işğalından əvvəl başlamışdı. O, Çadda Fransanın genişlənməsinə qarşı hərbi yürüşlərdə iştirak etmişdi. Beləliklə, hərbi həyatı Cəbəl Əxdərdə İtaliya qüvvələri ilə qarşıdurmadan daha geniş coğrafiyanı əhatə edirdi.
Əsir götürüldükdən sonra o, İtaliyanın Vincenzo Giordano Orsini esminesi ilə Bardiyadan Benqaziyə aparıldı. Bu köçürülmə məhkəməsindən əvvəl baş verdi. Gəmi onun əsirlik hekayəsini Benqazidə keçirilən məhkəmə ilə bağlayır.
Xronologiya
- 1858 / 1861 / 1862: Liviyanın şərqində doğulması üçün göstərilən fərqli tarixlər.
- 1895: Mehdi əs-Sənusi ilə Kufradakı Taca getdi.
- 1911: Übeyd qəbiləsindən təxminən 1,000 nəfərlə İtaliya işğalına qarşı müqavimətə qoşuldu.
- 1912: Uşi müqaviləsindən sonra Osmanlı qüvvələri geri çəkilsə də, müqaviməti davam etdirdi.
- 1923: Məhəmməd İdris onu müqavimətə rəhbər təyin etdi.
- 1929-cu ilin oktyabrının sonu: Badoqlio ilə razılaşmanı rədd etdi və silahlı mübarizəni bərpa etdi.
- 1931-ci ilin sentyabrı: Slonta yaxınlığında yaralandı və əsir götürüldü.
- 15 sentyabr 1931: Benqazidə mühakimə olundu.
- 16 sentyabr 1931: Suluq konsentrasiya düşərgəsində asılaraq edam edildi.
- 1960: Nəşi Benqazidəki məqbərəyə köçürüldü.
- 16 sentyabr 1981: Nəşi Suluğa köçürüldü.
Ömər Muxtar haqqında film: Səhra Aslanı
1981-ci il istehsalı olan Səhra Aslanı filmində Entoni Kuinn Ömər Muxtarın Rodolfo Qratsianinin qüvvələrinə qarşı mübarizəsinin son illərini canlandırdı.
Tez-tez verilən suallar
Ömər Muxtar müqavimətə rəhbərlik etməzdən əvvəl nə iş görürdü?
O, Quran müəllimi işləyirdi. Dini təhsilinin səkkiz ilini Cəğbubdakı Sənusi mərkəzində keçirmişdi. İtaliyanın Liviyanı işğalından əvvəl Çadda Fransanın genişlənməsinə qarşı hərbi yürüşlərdə də iştirak etmişdi.
Əsir götürülərkən öldürülmüşdü?
Xeyr. O, 1931-ci ilin sentyabrında Slonta yaxınlığında yaralandı və əsir götürüldü. Daha sonra, 15 sentyabrda Benqazidə mühakimə olundu və ertəsi gün Suluqda asılaraq edam edildi.
Hücumlara görə məsuliyyəti barədə nə demişdi?
Liviya İrs Evinin təqdim etdiyi məhkəmə qeydlərində bildirilir ki, o, özünün iştirak etmədiyi hücumların da onun əmri ilə həyata keçirildiyini qəbul etmişdi. Bu, təqdim olunan məhkəmə qeydlərindəki fikrin başqa sözlərlə ifadəsidir.
Mənbələr niyə fərqli doğum illəri göstərir?
İstinad edilən məlumat mənbələri onun doğumunu fərqli tarixlərə aid edir. İngiliscə Vikipediya 1858, Sərhədsiz Muzey 1861, TDV İslam Ensiklopediyası isə 1862-ci ili göstərir.
Mənbələr
- Sərhədsiz Muzey — Ömər Muxtar sharinghistory.museumwnf.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — ÖMƏR əl-MUXTAR islamansiklopedisi.org.tr
- İngiliscə Vikipediya — Ömər Muxtar en.wikipedia.org
- Liviya İrs Evi — Ömər Muxtarın məhkəməsi libyanheritagehouse.org
- Liviya İrs Evi — Ömər Muxtarın edamı libyanheritagehouse.org
- Liviya İrs Evi — Ömər Muxtarın dəfni libyanheritagehouse.org
- TRT Haber — Səhra Aslanının edamından 90 il keçdi trthaber.com
FAQ
Ömər Muxtar harada doğulub?
TDV İslam Ensiklopediyası onun doğulduğu yeri Liviyanın şərqindəki Bərqənin Dəfnə bölgəsində yerləşən Butnan kimi göstərir. Mənbələrdə fərqli doğum illəri verilir: 1858, 1861 və 1862.
Ömər Muxtarın ölüm səbəbi nə idi?
O, 16 sentyabr 1931-ci ildə Benqazinin cənubundakı Suluq konsentrasiya düşərgəsində asılaraq edam edilib.
Ömər Muxtar şiə idi?
O, sünni İslam ənənəsi daxilindəki Sənusi hərəkatına mənsub idi.
Ömər Muxtar harada dəfn olunub?
Onun nəşi 1960-cı ildə Benqazidəki məqbərəyə köçürülüb. Daha sonra, 16 sentyabr 1981-ci ildə Suluğa aparılıb.
Image: Birthplace of Omar Mukhtar – panoramio.jpg — Mujaddara, CC BY-SA 3.0
