Christopher Marlowe kimdir? Belgelerde yaşamı ve oyunları

Christopher Marlowe’un yaşamı, Cambridge’in yiyecek hesaplarında bile iz bırakan bir oyun yazarının hikâyesidir. Canterbury’de 26 Şubat 1564’te vaftiz edilen Marlowe, Tamburlaine ve Doctor Faustus’un yazarıdır. Cambridge’de eğitim görmüş; oyunlarıyla İngiliz tiyatrosunun şiir dilini ve trajik kahraman anlayışını etkilemiştir. [1][2][3]

Cambridge hesapları, 1587 tarihli devlet kaydı ve Deptford soruşturması, bu yaşamın farklı parçalarını gösterir. Siz bu yazıda eğitimini, oyunlarının etkisini ve ölümünü hangi belgelerin anlattığını öğreneceksiniz. Ayrıca casusluk ve Shakespeare’in eserlerini yazdığı iddialarının dayanaklarını, belgelenmiş olgulardan ayrı değerlendirebileceksiniz. [3][4][10]

Marlowe’un Cambridge eğitimi hakkında hangi kayıtlar var?

Marlowe, Canterbury’de ayakkabıcı John Marlowe ile Katherine’in oğlu olarak dünyaya geldi. St George Kilisesi’ndeki vaftiz kaydı, 26 Şubat 1564 tarihini verir. Burada kullanılan tarih doğum gününü değil, kilisede yapılan vaftiz işlemini gösterir. Biyografisini okurken bu iki olayın birbirine karıştırılmaması gerekir. [1]

Canterbury’deki King’s School eğitiminin ardından, Matthew Parker bursuyla Corpus Christi College’a gitti. Kolejin tarihçesi, Cambridge’e gelişini Aralık 1580 olarak tarihlendirir ve Old Court’ta yaşadığını belirtir. Bu bilgiler, eğitim yolculuğunu hem kurum hem yer üzerinden takip etmeyi sağlar. [2][3]

Marlowe, Cambridge’de 1584’te BA, 1587’de ise MA derecelerini aldı. Ancak yüksek lisans derecesinin verilmesi, üniversite yönetimi açısından sorunsuz ilerleyen bir işlem değildi. Reims’teki İngiliz Katolik ruhban okuluna gitmeyi düşündüğü söylentisi, Cambridge makamlarında tereddüt yarattı. Böylece eğitim kaydının içine, Marlowe’un üniversite dışındaki faaliyetleriyle ilgili kuşkular da girdi. [1][4]

Corpus Christi’nin yiyecek ve içecek hesapları, Marlowe’un bazı devamsızlıklarını da kaydeder. Aynı hesaplarda, bazı haftalarda yiyecek ve şaraba 12 peniye varan harcamalar görülür. Siz bugün bir öğrenci bütçesini market fişlerinden izlerken benzer bir kayıt mantığı kullanırsınız. Marlowe’un Cambridge yaşamında da gündelik tüketim, biyografiyi görünür kılan somut izler bırakmıştır. [3]

Bu hesaplar harcama ve devamsızlık gösterir; tek başlarına gizli bir görevi açıklamaz. Cambridge’de bulunmadığı dönemleri doğrudan Reims’te casusluk yaptığı şeklinde okumak, belgenin verdiği bilgiyi aşar. Eğitim kayıtlarıyla devlet hizmeti arasındaki bağlantıyı kurmak için 1587 tarihli müdahaleye bakmak gerekir. [3][4][5]

Timur ve Doktor Faustus oyunları İngiliz tiyatrosunu nasıl etkiledi?

Tamburlaine the Great, yaklaşık 1587–1588’de iki bölüm halinde yazılmış bir oyundur. Eser, 14. yüzyıl hükümdarı Emir Timur’un yaşamına serbestçe dayanır. Dolayısıyla sahnedeki Timur, hükümdarın yaşamını olduğu gibi aktaran bir biyografi değildir. Marlowe, tarihsel bir kişiyi kendi dramatik anlatısının merkezine yerleştirir. [6]

Royal Shakespeare Company, oyunun olası kaynakları arasında Pedro Mexía’nın Silva de Varia Lección’unu sayar. Yaklaşık 1540 tarihli bu eser yanında, Petrus Perondinus’un 1553 tarihli Timur biyografisi bulunur. Bu bağlantılar, Marlowe’un tarihsel malzemeyi hangi yazılı anlatılardan edinmiş olabileceğini gösterir. Kaynakların olası niteliğini korumak, kesin bir aktarım zinciri kurmaktan daha isabetlidir. [6]

Poetry Foundation, Tamburlaine’in başarısını İngiliz tiyatrosundaki şiir diliyle ilişkilendirir. Oyunun 1587–1588’deki başarısı, kafiyesiz beşli iambik dizenin yayılmasına öncülük etmiştir. Başka oyun yazarlarının bu biçimi taklit etmesi, etkisinin somut göstergesidir. Buradaki yenilik, yalnızca Timur’un hikâyesinde değil, oyuncuların sahnede söyledikleri dizelerin kuruluşundadır. [2]

Marlowe, Tamburlaine’in başrolünü Admiral’s Men topluluğunun yıldız oyuncusu Edward Alleyn için yazdı. Bu bağlantı, metnin belirli bir oyuncunun sahne varlığı düşünülerek kurulduğunu gösterir. Ben Jonson da Shakespeare’in 1623 tarihli First Folio baskısındaki şiirinde Marlowe’un güçlü dizesini övdü. Böylece Marlowe’un şiir dili, ölümünden sonra da başka bir yazarın değerlendirmesinde yer buldu. [2]

Doctor Faustus ise güç ve bilgi arzusunu, açık koşulları bulunan bir anlaşmaya dönüştürür. Faustus, Mephistopheles’in 24 yıl sağlayacağı güç ve bilgi karşılığında ruhunu vermeyi kabul eder. Siz bu pazarlığı, bugünkü bir sözleşmede kazanımlarla bedelleri birlikte tartmaya benzetebilirsiniz. Oyundaki somut süre, kahramanın arzusuna aynı zamanda bir bitiş sınırı koyar. [2]

Open University, oyundaki İyi Melek, Kötü Melek ve Yedi Ölümcül Günah kişileştirmelerini inceler. Bunlar, Orta Çağ ahlak tiyatrosundan gelen ve soyut kavramları sahnede görünür kılan araçlardır. Marlowe, Doctor Faustus’ta bu eski araçları kişisel geçmişi bulunan bir kahramanla birleştirir. [2][7]

Poetry Foundation’a göre Faustus, eski ahlak oyunlarındaki genel insan tipinden bu noktada ayrılır. Oyun ayrıca günahkârın sonunda kurtulması düzenini de bozarak trajik sonucu değiştirir. Tamburlaine’in etkisi dizenin kullanımında belirginleşirken, Faustus’taki dönüşüm kahramanın kuruluşunda ve sonundadır. İki oyun üzerinden görülen yenilikler, aynı tiyatro anlayışının farklı parçalarını oluşturur. [2]

Devlet hizmeti ile casusluk iddiaları hangi belgelere dayanıyor?

29 Haziran 1587 tarihli Kraliyet Danışma Meclisi tutanak özeti, beş meclis üyesini kaydeder. Bu üyeler, Kraliçe Elizabeth’e hizmet eden Marlowe’un itibarının Cambridge makamlarınca düzeltilmesini ister. Dolayısıyla devlet hizmeti bağlantısı, yalnızca sonradan üretilmiş bir biyografi yorumuna dayanmaz. Marlowe lehine yapılmış, tarihi belirli bir kurumsal müdahale söz konusudur. [5]

Bununla birlikte, Cambridge’e gönderilen özgün mektup kayıptır; günümüze ulaşan belge tutanak özetidir. Bu özet Marlowe’un hizmetini över, ancak casusluktan açıkça söz etmez. Belgenin doğruladığı devlet hizmetiyle, hizmetin gizli görev olduğu yorumu ayrı tutulmalıdır. [4]

Francis Walsingham adına Reims ruhban okulunda casusluk yaptığı görüşü, bu tartışmanın bir parçasıdır. Arata Ide, Marlowe’un görevinin bilinmediğini ve okul günlüğünde adının bulunmadığını belirtir. Cambridge’in Reims söylentisi nedeniyle tereddüt etmesi, orada görev yaptığını tek başına kanıtlamaz. [4][5]

Siz bir belgede kullanılan kelimeleri izlediğinizde, bu ayrım daha kolay görünür. 1587 kaydı hizmeti doğrular; Reims’teki görevin içeriğini açıklayan bir görev raporu sunmaz. Bu yüzden Marlowe’un devletle ilişkisini anlatırken kesinlik derecesi, her iddiada aynı değildir. [4][5]

1593’teki ölümü hakkında neler biliniyor?

Marlowe hakkında 18 Mayıs 1593’te bir yakalama emri çıkarıldığı kaydedilir. 20 Mayıs’ta makamların önüne çıktıktan sonra, kendisinden her gün hazır bulunması istendi. Bu işlemler, ölümünden önceki günlerde resmî makamlarla temasını gösteren tarihli kayıtlardır. [4]

Marlowe, 30 Mayıs 1593’te Deptford’da Eleanor Bull’un evinde bıçaklanarak öldürüldü. Onu öldüren kişi Ingram Frizer’dı; Westminster Abbey’nin biyografisi bu bilgileri aktarır. Ardından Marlowe, Deptford’daki St Nicholas Kilisesi’nin mezarlığına gömüldü. [9]

1 Haziran 1593 tarihli ölüm soruşturması, olayın hesap ödemesi tartışmasıyla bağlantılı olduğunu anlatır. Soruşturma, Frizer’ın meşru müdafaa yaptığı sonucuna varır; Leslie Hotson belgeyi 1925’te bulmuştur. Ölümle ilgili bu adli kayıt, bugün The National Archives’ta korunmaktadır. [4][9]

1593’teki ölümün suikast olduğu görüşü de ileri sürülmüş, ancak araştırmacılar aynı yorumu benimsememiştir. Constance Kuriyama ve J. A. Downie, soruşturmadaki meşru müdafaa anlatımını kabul eder. Burada soruşturmanın vardığı sonuçla, olayın suikast olduğu iddiasını birbirinden ayırmak gerekir. [4]

Shakespeare’in eserlerini yazdığı iddiası neden kanıtlanmış kabul edilmiyor?

Marlowe’un Shakespeare’in eserlerini yazdığı kuramı, önce 1593’teki ölümünün sahnelendiğini varsayar. Ardından Avrupa’ya kaçtığını ve orada yazmayı sürdürdüğünü ileri sürer. Böylece yazarlık iddiası, Marlowe’un Deptford’daki olaydan sağ çıktığı kabulüne bağlanır. [10]

Shakespeare Birthplace Trust’ın yayımladığı değerlendirmede Charles Nicholl, bu varsayıma ölüm belgeleriyle karşı çıkar. Adli soruşturma dahil belgelerin, Marlowe’un 1593’te öldüğünü gösterdiğini belirtir. Shakespeare oyunlarının çoğu yazılırken Marlowe’un hayatta olmadığını da bu itirazın merkezine koyar. [10]

Ben Jonson’ın Marlowe’un dizesini övmesi, onun edebî etkisini gösteren somut bir örnektir. Ancak bu övgü, Shakespeare’in eserlerinin gizli yazarı olduğunu gösteren bir belge değildir. Bir yazarın başka oyun yazarlarını etkilemesiyle, onların eserlerini yazması farklı iddialardır. Marlowe hakkında belgelenen etkiyi açıklamak için ölümünü sahnelenmiş kabul etmek gerekmez. [2][10]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki tarihler, Marlowe’un eğitimiyle oyunlarının basımını aynı zaman çizgisinde buluşturur. Doctor Faustus’un 1604 ve 1616 baskıları, ölümünden sonraki metin tarihini de gösterir. [1][2][3][4][5][6][8][9]

1. 26 Şubat 1564 Canterbury’deki St George Kilisesi’nde vaftiz edildi.
2. Aralık 1580 Cambridge’de Corpus Christi College’a geldi.
3. 1584 Cambridge’den BA derecesini aldı.
4. 29 Haziran 1587 Kraliyet Danışma Meclisi, Cambridge makamlarına lehine müdahale etti.
5. 1587 Cambridge’den MA derecesini aldı.
6. Yaklaşık 1587–1588 Tamburlaine’in iki bölümü yazıldı.
7. 1590 Tamburlaine’in iki bölümü tek ciltte yayımlandı.
8. 18 Mayıs 1593 Hakkında yakalama emri çıkarıldı.
9. 30 Mayıs 1593 Deptford’da bıçaklanarak öldürüldü.
10. 1 Haziran 1593 Ölümü hakkında adli soruşturma yapıldı.
11. 1594 Dido, Marlowe ve Thomas Nashe adlarıyla basıldı.
12. 1604 Doctor Faustus’un A metni yayımlandı.
13. 1616 Doctor Faustus’un B metni yayımlandı.
14. 1925 Leslie Hotson, ölüm soruşturması belgesini buldu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Tamburlaine, Ağustos 1590’da yayıncılık mesleğinin kayıt defteri Stationers’ Register’a geçirildi. Richard Jones, aynı yıl iki bölümü tek ciltte yayımladı; ilk baskılarda yazar adı bulunmuyordu. Marlowe’un sağlığında basılan tek oyununun, başlangıçta onun adını taşımaması dikkat çekici bir yayın ayrıntısıdır. [6]

British Library’nin Add MS 5142 kaydı, Dido’nun daha sonraki bir kopyasını tanımlar. Bu, Covent Garden Theatre’dan Bay Henderson’ın 1594 baskısından çıkardığı, 18. yüzyıla ait kopyadır. Toplam 27 yapraklık kayıtta aktarılan baskı, Christopher Marlowe ile Thomas Nashe’i birlikte adlandırır. [8]

Doctor Faustus’un erken metinleri de tek bir basılı biçimden oluşmaz. İlk kez 1604’te yayımlanan A metniyle, 1616’da yayımlanan B metni günümüze ulaşmıştır. Siz bir baskı seçerken bu harflere bakarak hangi metni okuyacağınızı ayırt edebilirsiniz. [2]

Westminster Abbey’deki Marlowe anması, 11 Temmuz 2002 tarihinde açılmıştır. Ölüm tarihinin yanındaki soru işaretini, paneli bağışlayan Marlowe Society ekletmiştir. Dolayısıyla bu işaret, 1593 tarihli soruşturmanın ifadesi değil, anmanın düzenlenişine ait bir tercihtir. [9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Christopher Marlowe tr.wikipedia.org
2. Poetry Foundation — Christopher Marlowe poetryfoundation.org
3. Corpus Christi College — College History corpus.cam.ac.uk
4. Wikipedia — Christopher Marlowe en.wikipedia.org
5. Arata Ide — Marlowe and the Privy Council cambridge.org
6. Royal Shakespeare Company — Dates and Sources rsc.org.uk
7. Open University — Doctor Faustus: The Morality Play open.edu
8. British Library — Add MS 5142 searcharchives.bl.uk
9. Westminster Abbey — Christopher Marlowe westminster-abbey.org
10. Shakespeare Birthplace Trust — Marlowe and Shakespeare’s Authorship shakespeare.org.uk

Görsel: Christopher Marlowe.jpg — anonymous, Public domain