Börtə (Börte) sonralar Çingiz xan (Cengiz Han) kimi tanınan Temuçinin (Temüjin) ilk və baş həyat yoldaşı idi. Təxminən 1161-ci ildə doğulmuşdu və konqırat (Kongirat) əsilli idi. Nikah ittifaqı, xanədan təsərrüfatını idarə etməsi və siyasi məsləhətləri ilə monqol sülaləsinin qurulmasına kömək etmişdi. Onun dörd oğlu imperiya taxtına varislikdə imtiyazlı hüquqlara malik idi.
Börtənin cehizindəki qara samur kürk Temuçinin güclü bir himayədar tapmasına kömək etdi. Onun məsləhəti Temuçinin Camuxadan (Camuka) ayrılmasına da təsir göstərdi. Siz bu əlaqələri, övladlarının nikahlarını və varislik hüquqlarını birlikdə izləsəniz, Börtənin xanədanının sülalənin yaranmasında necə mərkəzi yer tutduğunu görə bilərsiniz.
Börtənin Temuçinlə nikahı hansı ittifaqı yaratdı?
Börtənin atası Dey Seçen (Dei Seçen) ilə Temuçinin atası Yesugey (Yesügey) onların evlənməsini razılaşdırmışdılar. Bu nikah konqırat ailəsi ilə Temuçinin ailəsi arasında ittifaq yaratdı. Münasibət qarşılıqlı yardım öhdəlikləri daşıyırdı. Beləliklə, nikahın ailəvi məqsədlə yanaşı siyasi məqsədi də vardı.
«Monqolların gizli tarixi» (Moğolların Gizli Tarihi) nişan zamanı Temuçinin doqquz, Börtənin isə on yaşında olduğunu bildirir. Onların evliliyi adətən təxminən 1178-ci ilə aid edilir. Bu tarixlər atalarının uşaqlıqda bağladığı razılaşma ilə sonrakı nikahı bir-birindən ayırır.
Börtənin cehizi dəstək qazanmaq üçün əməli vasitə oldu. Temuçin cehizdəki qara samur kürkü kereit (Kerait) hökmdarı Toğrula (Tuğrul) təqdim edərək onun himayəsini qazandı. Beləcə, cehizlə gələn bir əşya konqıratlarla əlaqədən əlavə başqa bir münasibətin qurulmasına kömək etdi.
Konqıratlarla ittifaq sonralar da inkişaf etdi. Konqıratlar 1203-cü ildə Temuçinə qoşulduqdan sonra Börtənin bəzi kişi qohumları min nəfərlik hərbi dəstələrə komandan təyin olundular. Beləliklə, onun ailə əlaqələri hərbi rəhbərliyə də uzandı.
Növbəti nəsildə nikahlar bu bağı yenilədi. Börtə ilə Çingiz xanın iki oğlu konqırat qadınlarla evləndi. Qızlarından biri isə konqırat kişiyə ərə getdi. İlkin ittifaq davamlı qohumluq şəbəkəsinə çevrildi.
«Monqolların gizli tarixi» Börtənin merkitlər tərəfindən qaçırılmasını necə təsvir edir?
Merkitlər (Merkitler) Börtəni əvvəlki bir qaçırılmanın qisasını almaq üçün qaçırdılar. İllər əvvəl Yesugey Temuçinin anası Höelünü (Höelin) merkitlərdən qaçırmışdı. Börtənin əsir götürülməsi ailələr arasında davam edən həmin münaqişənin bir hissəsi idi.
«Monqolların gizli tarixi»nə görə, merkit basqını zamanı Börtə üçün at qalmamışdı. Xidmətçi Koağçin (Koağçin) onu öküz arabasında gizlətməyə çalışdı. Mətn həmin anın çətinliyini konkret göstərir: qaçmaq lazım gələndə Börtənin miniyi yox idi.
Temuçin onu geri qaytarmaq üçün yürüşə Toğruldan və and qardaşı Camuxadan kömək aldı. Toğrulun iştirakı bu xilasetmə yürüşünü Temuçinin Börtənin cehizi vasitəsilə qazandığı himayə ilə bağlayır. Onun əsirliyi erkən ittifaqları hərəkətə gətirdi.
«Monqolların gizli tarixi» qovuşma səhnəsini canlı bir təfərrüatla verir. Börtə qaranlıqda Temuçinin səsini tanıdı, arabadan düşdü və ona tərəf qaçdı. Bu səhnədə o, tanış səsdən Temuçinin gəldiyini anlayır.
Siz bu səhnəni oxuyarkən əsərin xüsusiyyətini nəzərə almalısınız. John C. Street «Monqolların gizli tarixi»ni tarixi nəqli, epik poeziyanı və bədii uydurmanı birləşdirən əsər kimi səciyyələndirir. Börtənin xilas edilməsi haqqında hekayə bu üç ünsürün hamısını ehtiva edən mətnin bir hissəsidir.
Cuçinin (Cuci) doğulması Börtənin əsirliyi ilə əlaqəsinə görə uzunmüddətli mübahisə mövzusuna çevrildi. Onun bioloji atasının kimliyi barədə suallar yarandı. Bununla belə, Çingiz xan Cuçini öz oğlu kimi qəbul etdi. Bu qərar Cuçinin hakim ailədəki mövqeyi üçün əsas əhəmiyyət daşıyırdı.
Rəşidəddin (Reşîdüddin) fərqli bir versiya nəql edir. Onun yazdığına görə, Börtə qaçırılmazdan əvvəl artıq Cuçiyə hamilə idi və Toğrulun vasitəçiliyi ilə geri qayıtmışdı. SOAS araşdırması bu versiyanı sülalənin nüfuzunu qorumaq üçün qurulmuş siyasi izah kimi qiymətləndirir. Bir-birindən fərqlənən bu rəvayətlər bioloji atalığı qəti müəyyənləşdirmir.
Börtənin məsləhətləri və xanədan təsərrüfatını idarə etməsi haqqında nə bilinir?
Börtə ordo adlanan səyyar xanədan təsərrüfatını idarə edirdi. Buraya sürülər, çobanlar, xidmətçilər və mühafizəçilər daxil idi. Onun resursları həm insanlardan, həm də heyvanlardan ibarət idi. Buna görə də Börtənin məsuliyyəti baş həyat yoldaşı mövqeyi ilə yanaşı təsərrüfatın gündəlik işini təşkil etməyi də əhatə edirdi.
O, düşərgənin işçi qüvvəsinə, mal-qarasına və iqtisadi resurslarına görə məsuliyyəti Höelünlə bölüşürdü. Siz nə vaxtsa ailə büdcəsini idarə etmisinizsə, bunu gündəlik həyatdan bir müqayisə kimi götürə bilərsiniz. Börtənin vəzifələri isə sürüləri, xidmətçiləri və silahlı mühafizəsi olan səyyar təsərrüfatı əhatə edirdi.
Adı məlum olan bir zabit bu təsərrüfatın hərbi xidmətlə əlaqəsini göstərir. Tanqut (Tangut) əsilli Buda (Buda) Çingiz xanın mühafizə dəstəsində kapitan kimi xidmət edirdi. O, eyni zamanda Börtənin ordosunun düşərgə komandanı idi. Beləliklə, Börtənin təsərrüfatının təşkili hökmdarın mühafizə qurumu ilə əlaqələnirdi.
«Monqolların gizli tarixi» Börtəni siyasi məsləhətçi kimi də təqdim edir. Camuxadan ayrılma ilə bağlı hadisədə Temuçin onun məsləhətinə əməl etdi. Özünə bağlı insanlarla birlikdə düşərgəsini köçürdü. Börtənin məsləhəti onun tərəfdarlarının hara gedəcəyinə və Camuxa ilə münasibətlərinə təsir göstərdi.
Başqa bir müdaxilə Börtənin öz çadırında baş verdi. Temügə (Temüge) şaman Kököcü (Kököçü) ilə münaqişəsini Çingiz xana izah edərkən Börtə də müzakirəyə qoşuldu. Bu hadisə onun hökmdarın, Temügənin və şamanla gərgin münasibətlərin yer aldığı siyasi müzakirədə iştirakını göstərir.
Onun beş qızı da nikahları ilə sülalənin siyasi əlaqələrini gücləndirdi. Ərləri Çingiz xanın müttəfiqləri və ona tabe hökmdarlar sırasından idi. Oğulların varislik hüquqları ilə yanaşı bu nikahlar da Börtənin övladlarını hakim ailəyə dayaq olan quruluşun bir hissəsinə çevirdi.
Oğullarının varislik hüquqları imperiyanın gələcəyinə necə təsir etdi?
Börtənin dörd oğlu vardı: Cuçi, Çağatay (Çağatay), Ögedey (Ögeday) və Tuluy (Toluy). Çingiz xan imperiya taxtına varis olmaq hüququnu bu dörd oğulla məhdudlaşdırdı. Qardaşlarını, əmilərini, qardaşlarının oğullarını və başqa arvadlarından olan oğullarını namizədlikdən kənarda saxladı.
Bu məhdudiyyət Börtənin baş həyat yoldaşı mövqeyinə öz təsərrüfatının hüdudlarını aşan əhəmiyyət verdi. Siz varisliyə uyğun sayılan şəxsləri izləsəniz, dördünün də onun oğlu olduğunu görərsiniz. Növbəti imperiya hökmdarı onun oğulları arasından seçiləcəkdi.
Üçüncü oğlu Ögedey Çingiz xanın varisi seçildi. Bu seçim onun böyük qardaşları arasındakı fikir ayrılıqlarında barışdırıcı rol oynaması ilə əlaqələndirilir. O, 1229-cu ildə hakimiyyətə başladı. Beləliklə, növbəti böyük xan Börtənin nəslindən oldu.
Ən kiçik oğlu Tuluy Çingiz xanın 1227-ci ildə ölümündən Ögedeyin 1229-cu ildə taxta çıxmasına qədər naiblik etdi. Beləliklə, hakimiyyətin ötürülməsində Börtənin iki oğlu ardıcıl məsuliyyət daşıdı: Tuluy aralıq dövrdə naib, Ögedey isə növbəti hökmdar oldu.
Digər oğulların miras payları sonrakı siyasi qolları formalaşdırdı. Cuçiyə və oğullarına verilən İrtış çayının (İrtiş Nehri) qərbindəki torpaqlar sonradan Qızıl Ordanın (Altın Orda) yarandığı mirasın əsasını təşkil etdi. Çağatayın Mərkəzi Asiyadakı (Orta Asya) ulusu isə sonrakı Çağatay xanlığının (Çağatay Hanlığı) özəyinə çevrildi.
Tuluyun nəsli Börtənin sülalədəki əhəmiyyətini daha da artırdı. Onun oğulları Münke (Möngke) və Xubilay (Kubilay) böyük xan oldular. Hülakü (Hülagû) isə İranda (İran) Hülakülər sülaləsinə (İlhanlılar) başçılıq etdi. Beləliklə, Börtənin oğulları ilə bağlı varislik qaydaları onu sonrakı bir neçə hakim qolla bağladı.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qara samur kürk həm cehiz əşyası, həm də himayə axtarmaq vasitəsi idi. Temuçinin onu Toğrula təqdim etməsi Börtənin nikahını güclü tərəfdar qazanmaq cəhdi ilə birbaşa bağlayır. Əşyanın siyasi məqsədlə işlədilməsi nikah ittifaqına konkret ifadə verir.
Budanın eyni vaxtda tutduğu vəzifələr başqa bir maraqlı təfərrüatdır. O, Börtənin düşərgəsinə komandanlıq edir, həm də Çingiz xanın mühafizə dəstəsində kapitan kimi xidmət göstərirdi. Börtənin ordosunun adı məlum olan komandanının vəzifələri həm təsərrüfatın, həm də hərbi xidmətin təşkilini əhatə edirdi.
Börtənin ölüm tarixi dəqiq bilinmir. İngiliscə Vikipediya bunu təxminən 1230-cu ilə aid edir. Bruno De Nicola isə ölüm ilinin məlum olmadığını və onun, yəqin ki, Çingiz xandan əvvəl vəfat etdiyini bildirən elmi qiymətləndirməni əsas götürür. Buna görə təxmini tarixə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Xronologiya
- Təxminən 1161: Börtənin təxmini doğum tarixi.
- Uşaqlıqda nişanlanma: «Monqolların gizli tarixi» Temuçinin doqquz, Börtənin isə on yaşında olduğunu bildirir.
- Təxminən 1178: Temuçinlə evlilik.
- Merkitlərin qaçırması və xilas edilməsi: Temuçin Toğrul və Camuxanın köməyi ilə Börtəni geri qaytarır.
- 1203: Konqıratlar Temuçinə qoşulurlar.
- 1227–1229: Tuluy naiblik edir.
- 1229: Ögedey böyük xan kimi taxta çıxır.
Tez-tez verilən suallar
Börtə kim idi?
Börtə Çingiz xanın ilk və baş həyat yoldaşı idi. Təxminən 1161-ci ildə doğulmuşdu, konqıratlardan idi və öz səyyar xanədan təsərrüfatını idarə edirdi.
Börtə monqol sülaləsinin qurulmasına necə kömək etdi?
Onun nikahı ittifaq yaratdı, cehizi isə Toğrulun himayəsini qazanmağa kömək etdi. Təsərrüfatı idarə etməsi, siyasi məsləhətləri və övladlarının sülalədəki mövqeləri əlavə dayaq oldu.
Çingiz xan Cuçini öz oğlu kimi qəbul etmişdimi?
Bəli. Börtənin merkit əsirliyi ilə əlaqəli doğum şəraitinin yaratdığı şübhələrə baxmayaraq, Çingiz xan Cuçini öz oğlu kimi qəbul etmişdi.
Börtənin hansı oğlu Çingiz xanın yerinə keçdi?
Ögedey 1229-cu ildə böyük xan oldu. Kiçik qardaşı Tuluy isə Çingiz xanın 1227-ci ildə ölümündən sonra naiblik etmişdi.
Mənbələr
- İngiliscə Vikipediya — Börte en.wikipedia.org
- Anne F. Broadbridge — Çöl cəmiyyətində qadınlar cambridge.org
- Timothy May — Çingiz xanın və Monqol imperiyasının yüksəlişi cambridge.org
- SOAS — Çingiz xan: Dünya fatehi eprints.soas.ac.uk
- Western Washington University — «Monqolların gizli tarixi»nə giriş libguides.wwu.edu
- Royal Armouries — Çingiz xanın ailəsi royalarmouries.org
- Türkcə Vikipediya — Börte tr.wikipedia.org
- National Geographic — O, Çingiz xanın həyat yoldaşı idi və Monqol imperiyasının yaranmasını mümkün etdi nationalgeographic.com
- National Geographic Education — Monqol xanları education.nationalgeographic.org
- Bruno De Nicola — Naiblər və imperatriçalar: Monqolların dünya imperiyasında qadın hakimiyyəti degruyterbrill.com
FAQ
Börtə kim idi?
Börtə təxminən 1161-ci ildə doğulmuş konqırat əsilli qadın idi. O, sonralar Çingiz xan kimi tanınan Temuçinin ilk və baş həyat yoldaşı idi.
Börtə monqol sülaləsinin qurulmasına necə kömək etdi?
Onun nikahı konqıratlarla ittifaq yaratdı, cehizi isə Temuçinin Toğrulun himayəsini qazanmasına kömək etdi. Börtə həmçinin xanədan təsərrüfatını idarə edir, siyasi məsləhətlər verirdi və imperiya taxtına varis ola biləcək dörd oğlun anası idi.
Çingiz xan Cuçini öz oğlu kimi qəbul etmişdimi?
Bəli. Börtənin merkit əsirliyindən sonra Cuçinin doğulması bioloji atası barədə şübhələr doğursa da, Çingiz xan onu öz oğlu kimi qəbul etmişdi.
Börtə nə vaxt vəfat edib?
Onun ölüm ili dəqiq bilinmir. İngiliscə Vikipediyada təxminən 1230-cu il göstərilir. Bruno De Nicola isə Börtənin, yəqin ki, Çingiz xandan əvvəl vəfat etdiyini bildirən elmi qiymətləndirməni əsas götürür.
Image: Human shields greeted crossing border into Iraq.jpg — Christiaan Briggs, CC BY-SA 3.0
