Didgeridoo Avstraliyanın (Avustralya) şimalındakı aborigen xalqların yaratdığı boruşəkilli nəfəs alətidir. Ənənəvi vətəni Arnhem Land (Arnhem Toprakları) və Top End bölgələridir. İfaçılar dodaqlarını titrədərək onun dərin səsini yaradır, dairəvi nəfəs texnikası ilə bu səsi davam etdirirlər.
Fasiləsiz səs praktik bir sual doğurur: musiqini dayandırmadan necə nəfəs almaq olar? Cavab yanaqlarda saxlanan hava ilə bağlıdır. Ancaq aləti tanımaq üçün onun yerli adlarına, termitlərin içini oyduğu ağaclara və mərasimlərdəki yerinə də baxmaq lazımdır. Siz əvvəlcə borunun quruluşu ilə tanış ola, sonra insanın ifa zamanı etdiyi hərəkətlərin səsi necə dəyişdirdiyinə qulaq asa bilərsiniz.
Didgeridoo haradan gəlir?
Didgeridoonun ənənəvi vətəni Avstraliyanın Şimal Ərazisindəki (Kuzey Toprakları) Arnhem Land və Top End bölgələridir. Aborigen xalqlarla bağlı bu alətdən danışarkən onun regional kökləri əhəmiyyət daşıyır. Yerli adlar və ifa üsulları onu Avstraliyanın şimalındakı konkret icmalarla bağlayır.
Antropoloq A. P. Elkin 1938-ci ildə apardığı qiymətləndirmədə alətin Kimberlinin (Kimberley) şərqində və Şimal Ərazisinin şimaldakı üçdəbir hissəsində yayıldığını qeydə alıb. Bu məlumat həmin dövrdə alətin məlum yayılma sahəsini təsvir edir. İlk alətin harada və nə vaxt hazırlandığını müəyyənləşdirmir.
Arnhem Landın qayaüstü təsvirləri başqa növ sübut təqdim edir. Ginga Wardelirrhmengdəki bir rəsmdə Ubarr mərasimində iştirak edən didgeridoo ifaçısı və iki müğənni göstərilir. Səhnə aləti mərasim şəraitində insan səsləri ilə yanaşı təsvir edir.
Didgeridoonun neçə yaşı var?
Alətin dəqiq yaşı hələ də mübahisəlidir. Arnhem Landdakı təsvirlər təxminən 1,500 il əvvəl başlayan qayaüstü sənət mərhələsinə aid edilir. Həmin mərhələnin tarixləndirilməsi alətin dəqiq yaranma tarixini vermir. Təsvir onu çəkən insanların artıq tanıdığı bir aləti qeydə alır.
Brüsseldəki (Brüksel) Musiqi Alətləri Muzeyi təxminən 1,500 illik mağara təsvirlərinə istinad edir. Muzey alətdən istifadənin, ehtimal ki, daha qədimə gedib çıxdığını da bildirir. Bu qiymətləndirmə günümüzə çatan təsviri sübutları ifa ənənəsinin mümkün daha uzun tarixindən ayırır.
Etnomusiqişünas Alice M. Moyle 1981-ci ildə fərqli tarixi izah irəli sürüb. Yerli bambukun yayılmasına əsaslanaraq ilk alətlərin Şimal Ərazisinin şimal-qərbində yarandığını ehtimal edib. Onun fikrincə, alətlər əvvəlki 1,000 il və ya daha qısa müddət ərzində Arnhem Landa yayılıb. Bu, alətin mənşəyi və yayılması barədə nəzəriyyə olaraq qalır.
Didgeridoo sözünün mənası: alətin əsl adı nədir?
“Didgeridoo” sözü aborigen dillərindən gəlmir. Geniş yayılmış izaha görə, bu söz alətin səsinin təqlidindən yaranıb. Beləliklə, tanış ingilis adının mənşəyi aləti hazırlayan və çalan icmaların işlətdiyi adların mənşəyindən fərqlənir.
Arnhem Landın şimal-şərqində yaşayan Yolngu xalqları arasında yiḏaki, yaxud yidaki adı xüsusilə həmin icmalarda hazırlanan və çalınan alət növünü bildirir. Siz bu adı onun regional mənasını nəzərə alaraq başa düşməlisiniz. O, müəyyən ənənəni ümumi ingilis terminindən daha dəqiq ifadə edir.
Maningrida ətrafında Kunwinjku, Kune və Kuninjku dillərində mako və ya mago adları işlənir. Burarra və Gun-nartpa dillərində danışanlar ngorla deyirlər. Bu adlar göstərir ki, vahid “əsl ad” sualının cavabı yerli dilə bağlıdır: bir neçə dilin bu alət üçün öz sözü var.
Didgeridoo necə tələffüz olunur?
İngiliscə didgeridoo /ˌdɪdʒəriˈduː/ kimi tələffüz edilir. Əsas vurğu son hecaya düşür. Siz sözü ucadan deyərkən sondakı “doo” hecasını daha güclü vurğulayın.
Sözün çap mətnlərindəki yazılışı da dəyişib. Hamilton Spectator 1908-ci ildə “did-gery-do” formasından istifadə edib. Bu yazılış ingilis adının tarixinin bir hissəsidir. Adın geniş qəbul edilən izahı onun səs təqlidindən yaranması ilə bağlıdır.
Didgeridoo necə alətdir?
Müasir didgeridoolar adətən silindrik və ya konusşəkilli borulardır. Uzunluqları çox vaxt 1–3 metr arasında olur. Bir çoxunun uzunluğu təxminən 1.2 metrdir. Uzunluq və forma eyni geniş alət ailəsinə daxil olan nümunələrin niyə fərqli göründüyünü anlamağa kömək edir.
Maningrida ətrafında ustalar adətən Eucalyptus tetradonta və ya Eucalyptus miniata növlərinin cavan gövdələrindən istifadə edirlər. Termitlər uyğun ağacların içini oyur. Usta da alətin açıq hava kanalını hazırlamaq üçün həmin hazır boşluğu işləyir.
Seçilmiş gövdə kəsildikdən sonra usta termitlərdən qalan qalıqları təmizləyir. Xarici qabıq soyulur, hər iki uc kəsilib düzəldilir. Bu işlər içi boş ağac parçasını çalına bilən boruya çevirir.
Bəzən üfürülən uca arı mumu çəkilir. Mum dəliyi daraldır və dodaqların alətə təmasını daha rahat edir. Bu kiçik əlavə ifaçının ağzının taxta alətlə birləşdiyi hissəni dəyişdirir.
Didgeridoonun səsi necə yaranır?
İfaçı dar ucu ağzı ilə kip tutur və əsas səsi yaratmaq üçün dodaqlarını titrədir. Bu hərəkət tuba kimi mis nəfəs alətlərində istifadə olunan dodaq titrəyişinə bənzəyir. Borunun özü evkaliptdən hazırlansa da, səs ifaçının dodaqlarından başlayır.
Daha uzun didgeridoo adətən daha bəm səs verir. Ancaq nəticəni təkcə uzunluq müəyyən etmir. Borunun ucuna doğru necə genişlənməsi də səsin yüksəkliyinə təsir göstərir. Buna görə iki aləti müqayisə edərkən həm ölçüləri, həm də formaları nəzərə alınmalıdır.
İfaçı ağız boşluğunun formasını dəyişərək səsin tembrini dəyişə bilər. Çalarkən səs tellərindən istifadə etməklə heyvan səslərini də təqlid etmək mümkündür. Buna görə sizin eşitdiyiniz səs alətin bəm səsi ilə ifaçının ağzında və boğazında yaratdığı dəyişikliklərin birləşməsi ola bilər.
Didgeridoo nəfəs almaq üçün dayanmadan necə çalınır?
Dairəvi nəfəs ifaçıya ağciyərlərinə yenidən hava doldurarkən səsi davam etdirməyə imkan verir. Yanaqlarda saxlanan hava alətə ötürülür. Eyni vaxtda ifaçı burnundan qısa nəfəs alır. Toplanmış hava nəfəsalma anında səsin kəsilməsinin qarşısını alır.
Siz bu texnikanı gündəlik bir hərəkətlə — nəfəs almaqla əlaqələndirə bilərsiniz. Didgeridoo ifasında burundan qısa nəfəs alınarkən alətə havanı yanaqlar verir. Yanaqlardakı və ağciyərlərdəki havadan bu cür əlaqəli istifadə səsin nəfəs dövrü boyunca necə davam etdiyini izah edir.
Nəfəs ritmin formalaşmasına da kömək edir. İfaçı nəfəs dövrünə ritmik vurğular verərək davamlı bəm səsi nəbz kimi döyünən bir ritmə çevirir. Beləliklə, dairəvi nəfəs həm fasiləsizliyi, həm də uzanan bəm səsin daxilində eşitdiyiniz hərəkəti təmin edir.
Didgeridoo musiqisi və mərasimlərdəki yeri
Maningridada didgeridoolar əsasən ictimai mübadilə və diplomatiya mərasimlərində mahnıları müşayiət edir. Dəfnlərdə və ölümlə bağlı bəzi ayinlərdə də mahnılar bu alətlə müşayiət olunur. Onun rolu alət səsini oxumaqla və icma həyatındakı konkret hadisələrlə bağlayır.
Arnhem Landın qərb və mərkəzi hissələrinin ənənələrində didgeridoo adətən solo alət deyil. Bölgənin ən gizli və müqəddəs mərasimlərində də yer almır. Buna görə onun mərasim əhəmiyyəti məhz çalındığı şərait əsasında başa düşülməlidir.
Arnhem Landın Yothu Yindi qrupu kimi aborigen rok qrupları alətin beynəlxalq miqyasda tanınmasına kömək edib. Bu geniş auditoriya mahnı müşayiətinin regional ənənələri ilə yanaşı onun musiqi tarixinin başqa bir hissəsini təşkil edir.
Xronologiya
- Təxminən 1,500 il əvvəl: Arnhem Landda qayaüstü sənətin bir mərhələsi başlayır. Didgeridoo təsvirləri bu mərhələyə aid edilir. Bu, dəqiq yaranma tarixini müəyyən etmir.
- 1835: T. B. Wilsonun Dünya ətrafında səyahətin hekayəsi (Narrative of a Voyage Round the World) əsərində Koburq yarımadasındakı (Cobourg Yarımadası) Raffles körfəzindən (Raffles Körfezi) olan aborigen kişinin bu aləti çaldığını göstərən rəsm yer alır.
- 1908: Hamilton Spectator “did-gery-do” yazılışını dərc edir.
- 1938: A. P. Elkin alətin məlum yayılma sahəsini Kimberlinin şərqi və Şimal Ərazisinin şimaldakı üçdəbir hissəsi kimi təsvir edir.
- 1981: Alice M. Moyle alətin mənşəyi və Arnhem Landa yayılması barədə izah irəli sürdüyü məqaləni dərc edir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Maningrida ustaları uyğun ağacı seçməzdən əvvəl ona qulaq asırlar. Qabığın kiçik bir hissəsini götürüb gövdəyə döyəcləyirlər. Yaranan səs termitlərin içini oyduğu ağacı müəyyənləşdirməyə kömək edir. Beləliklə, dinləmək alətin həm hazırlanmasının, həm də ifasının bir hissəsidir.
Brüsseldəki Musiqi Alətləri Muzeyində uzunluqları 83–132 santimetr arasında olan beş nümunə saxlanılır. Kolleksiyadakı bu ölçülər ayrı-ayrı alətlər arasındakı fərqləri konkret göstərir. Onlar müasir didgeridoolar üçün adətən verilən daha geniş ölçü aralığı ilə yanaşı nəzərdən keçirilir.
Dairəvi nəfəs yalnız didgeridooda işlədilmir. Bu texnikadan İndoneziya (Endonezya) fleytalarında, eləcə də qoboy və fleyta ifasında istifadə olunur. Didgeridoonun səsini davam etdirmək üçün əsas rol oynasa da, texnika daha geniş nəfəs alətləri ifa təcrübəsinə aiddir.
Tez-tez verilən suallar
Yidaki bütün didgeridooların başqa adıdır?
Yidaki xüsusilə Arnhem Landın şimal-şərqindəki Yolngu icmalarının hazırlayıb çaldığı alət növünü bildirir. Başqa icmalar mako, mago və ngorla kimi adlardan istifadə edirlər.
Ənənəvi didgeridooların içini tamamilə ustalar oyur?
Maningrida ətrafında ustalar termitlərin artıq içini oyduğu gövdələri seçirlər. Alət çalınmazdan əvvəl qalan qalıqları təmizləyir, qabığı soyur və ucları kəsib düzəldirlər.
Daha uzun didgeridoo həmişə daha bəm səslənir?
Uzunluğun artması adətən daha bəm səs yaradır. Borunun genişlənməsi də səsin yüksəkliyinə təsir göstərdiyindən uzunluq izahın yalnız bir hissəsidir.
Qayaüstü təsvirlər alətin nə vaxt yarandığını müəyyənləşdirir?
Arnhem Landdakı təsvirlər təxminən 1,500 il əvvəl başlayan qayaüstü sənət mərhələsinə aiddir. Bu tarixləndirmə təsvirləri tarixi çərçivəyə yerləşdirir, lakin alətin dəqiq yaşını müəyyənləşdirmir.
Mənbələr
- Musiqi Alətləri Muzeyi — Didjeridoo mim.be
- Maningrida İncəsənət və Mədəniyyət — Musiqi alətləri haqqında maningrida.com
- Türkcə Vikipediya — Didgeridoo tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Didgeridoo en.wikipedia.org
- Alice M. Moyle — Didgeridoo haqqında 1981-ci il məqaləsi tandfonline.com
- Neville Fletcher, UNSW — Didjeridu newt.phys.unsw.edu.au
FAQ
Didgeridoo nədir?
Didgeridoo Avstraliyanın şimalındakı aborigen xalqların yaratdığı boruşəkilli nəfəs alətidir. İfaçı onun əsas səsini dodaqlarını titrətməklə yaradır.
Didgeridoo haradan gəlir?
Onun ənənəvi vətəni Avstraliyanın Şimal Ərazisindəki Arnhem Land və Top End bölgələridir. Alətin dəqiq nə vaxt yarandığı məlum deyil.
Didgeridoonun əsl adı nədir?
Müxtəlif icmalar müxtəlif adlardan istifadə edir. Arnhem Landın şimal-şərqindəki Yolngu xalqları arasında yiḏaki və ya yidaki, Kunwinjku, Kune və Kuninjku dillərində mako və ya mago, Burarra və Gun-nartpa dillərində isə ngorla adları işlənir.
Didgeridoo necə tələffüz olunur?
İngiliscə tələffüzü /ˌdɪdʒəriˈduː/ şəklindədir. Vurğu son hecaya düşür.
Didgeridoo ifaçısı səsi necə fasiləsiz saxlayır?
İfaçı dairəvi nəfəs texnikası ilə yanaqlarında topladığı havanı alətə ötürür, eyni vaxtda burnundan qısa nəfəs alır. Beləcə, səsi kəsmədən ağciyərlərinə yenidən hava doldurur.
Image: Didgeridoo street player-2.jpg — Didgeridoo_street_player.jpg: Noel Feans
derivative work: To, CC BY 2.0
