Fukidid (Thukididis) təxminən e.ə. 460-cı ildə doğulmuş afinalı tarixçi və sərkərdə idi. O, Afina (Atina) və ona bağlı şəhərlərlə Spartanın (Sparta) başçılıq etdiyi ittifaq arasında gedən Peloponnes müharibəsi (Peloponez Savaşı) haqqında yazmışdı. Şahid ifadələrini tənqidi yoxlaması, nitqləri necə yenidən qurduğunu açıq izah etməsi və münaqişələri güc, qorxu və siyasi qərarlarla əlaqələndirməsi tarix yazıcılığının dəyişməsinə töhfə verdi.
Onun sübutlarla bağlı ən iddialı fikirlərinin yanında çətin bir etiraf da var: eyni hadisənin şahidləri yaddaşları və tərəf tutmaları üzündən bir-biri ilə razılaşmaya bilərdilər. Siz əsəri oxuyarkən bu ziddiyyəti izləsəniz, Afina taunu və Melos dialoqu məşhur epizodlardan daha artıq məna qazanır. Onlar həm Fukididin üsulunun imkanlarını, həm də baxışının sərhədlərini göstərir.
Fukidid kim idi və niyə bu müharibə haqqında yazırdı?
Fukidid indiki Alimos (Alimos) ətrafında yerləşən Afina demi, yəni yerli inzibati vahid olan Halimuntdan (Halimous) idi. O, həm tarixçi, həm də hərbi sərkərdə idi. Bu rollar onu araşdırdığı münaqişənin qərarlarından və nəticələrindən uzaqda saxlamırdı. Əksinə, onu münaqişənin içinə yerləşdirirdi.
Peloponnes müharibəsi e.ə. 431–404-cü illərdə davam etdi. Afina və ona bağlı şəhərlər Spartanın başçılıq etdiyi ittifaqla qarşı-qarşıya gəldi. Fukidid araşdırmasına döyüşlər başlayan vaxt girişdiyini bildirir. Çünki bu münaqişənin miqyasına görə əvvəlki müharibələri üstələyəcəyini gözləyirdi.
Onun bəyan etdiyi məqsəd yalnız həmin dövrün oxucusunu razı salmaq deyildi. I.22-də əsərini keçmiş hadisələri və gələcəkdəki oxşar vəziyyətləri anlamaq istəyən insanlar üçün uzunmüddətli dəyəri olan bir iş kimi təqdim edir. Bu niyyət onun qərarlara, izahlara və təkrarlanan təzyiqlərə göstərdiyi diqqəti anlamağa kömək edir.
I.23-də qarşı tərəflərin açıq şəkildə irəli sürdüyü mübahisə mövzularını daha dərin səbəb haqqında öz izahından ayırır. O, Afinanın güclənməsini və bunun Spartada yaratdığı qorxunu göstərir. Beləliklə, onun təhlili sizdən insanların elan etdiyi səbəblərlə onların hərəkətlərini formalaşdıran təzyiqləri bir-birindən ayırmağı tələb edir.
Fukidid Peloponnes müharibəsinin hansı hadisələrini şəxsən görmüşdü?
Afina taunu onun şəxsi təcrübəsinə dair xüsusilə birbaşa dəlil verir. II.48-də Fukidid özünün də xəstəliyə yoluxduğunu və digər xəstələri müşahidə etdiyini bildirir. Epidemiya e.ə. 430-cu ildə başladı. Onun təsviri xəstə kimi yaşadıqlarını ətrafındakı insanlara dair müşahidələri ilə birləşdirir.
Hərbi xidməti də onun hadisələrlə birbaşa əlaqəsini göstərən başqa bir möhkəm dayaqdır. E.ə. 424-cü ildə Brasid (Brasidas) Amfipolu (Amfipolis) ələ keçirəndə Fukidid Fasos (Taşoz) ətrafında strateq, yəni hərbi komandan kimi xidmət edirdi. Fukidid köməyə gəldi, amma şəhərin təslim olmasının qarşısını ala bilmədi. O, sadəcə müşahidəçi deyildi. Hadisələrə əməli şəkildə qatılmışdı və bu iştirakın nəticələri vardı.
V.26-da Amfipoldakı komandanlığından sonra iyirmi il sürgündə qaldığını yazır. O, həmçinin iyirmi yeddi illik müharibənin bütün dövrünü yaşadığını bildirir. Lakin bu dövrü yaşamaq onun mətnindəki hər yürüşü görməsi və hər söhbəti eşitməsi demək deyildi.
Polli Lounun (Polly Low) «Cambridge Companion» nəşrinə yazdığı girişdə vurğulanır ki, Fukidid təsvir etdiyi hadisələrin hamısına və ya əksəriyyətinə şəxsən şahid olmamışdı. Buna görə siz onun birbaşa yaşadıqları ilə başqalarının ifadələri əsasında yenidən qurduğu epizodları ayırmalısınız. Onun əsəri hər ikisinə söykənir.
O, nitqlərdən və şahid ifadələrindən necə istifadə edirdi?
I.22-də Fukidid qarşısına çıxan ilk məlumatı qəbul etmədiyini deyir. Öz müşahidələrini və başqalarının ifadələrini mümkün qədər diqqətlə yoxlayırdı. Beləliklə, onun üsulunda sübutların yoxlanması tarixçinin açıq şəkildə üzərinə götürdüyü məsuliyyətə çevrilir.
O, bu yoxlamanın niyə çətin olduğunu da izah edir. Eyni hadisəni görən insanlar ziddiyyətli məlumatlar verirdilər. Yaddaşları onları yanılda, bağlı olduqları tərəflər isə danışdıqlarına təsir edə bilərdi. Hadisə yerində olmaq şahidə onu görmək imkanı verirdi. Amma bu imkan dəqiq məlumat verəcəyinə zəmanət deyildi.
Gündəlik həyatda da bunu tanıya bilərsiniz: siz eyni mübahisə haqqında bir-birinə zidd söhbətlər eşidəndə hər versiyanı yaddaş və tərəfkeşlik formalaşdıra bilər. Fukidid müharibə haqqında ifadələrdə də həmin problemləri göstərir. Onun cavabı məlumatları yoxlamaq idi. O, insanın şəxsən orada olmasının bütün sualları həll etdiyini qəbul etmirdi.
Nitqlər başqa cür yenidənqurma tələb edirdi. Fukidid həm özü, həm də ona məlumat verənlər üçün deyilən sözləri dəqiq xatırlamağın çətin olduğunu etiraf edir. Bildirir ki, həqiqətən deyilənlərin ümumi mənasına yaxın qalaraq şəraitə uyğun ifadələr işlədib.
Periklin (Perikles) dəfn nitqini oxuyarkən bu izah əhəmiyyət daşıyır. E.ə. 431-ci ilin sonunda müharibədə ölənlərin xatirəsinə söylənmiş bu nitq əsərdə Afina mədəniyyətini, demokratiyanı və şəhər uğrunda fədakarlığı tərifləyir. Onun bu şəkildə təqdim edilməsi döyüşlərin tarixində siyasi ideallara mühüm yer verir.
Mətnin Periklin həqiqi nitqini nə dərəcədə dəqiq qoruduğu mübahisəli olaraq qalır. Bristol Universitetinin müzakirəsində dəqiq nəqldən mənanı başqa sözlərlə çatdırmağa və yaradıcı qurmanın daha böyük roluna qədər müxtəlif şərhlər təsvir olunur. Buna görə nitqi Fukididin danışılmış sözləri bərpa etməklə bağlı öz xəbərdarlığı ilə birlikdə oxumaq lazımdır.
O, müharibəni necə sistemləşdirdi və tarix yazıcılığını necə dəyişdirdi?
Fukidid V.26-da hadisələri yay və qış mövsümlərinə görə sıraladığını bildirir. Nikias sülhündən (Nikias Barışı) sonrakı döyüşləri də eyni iyirmi yeddi illik müharibənin hissəsi sayır. Onun xronologiyası hadisələrin ardıcıllığını verməklə yanaşı, münaqişənin davamlılığı haqqında bir mövqe ifadə edir.
Onun tarix araşdırması üsuluna töhfəsi bir neçə yanaşmanı birləşdirir. Sübutlarla bağlı çətinlikləri izah edir, açıq mübahisə mövzularını daha dərin səbəblərdən ayırır və nitqləri yenidən qurduğunu açıqlayır. Bu seçimlər oxucuya təsvir olunan hadisələrlə yanaşı, tarixi mətnin necə hazırlandığını da araşdırmaq imkanı verir.
Onu tam obyektiv və ya sadəcə ilk müasir tarixçi adlandırmaq bu yanaşmaların göstərdiyindən daha irəli gedir. Bristol Universitetinin araşdırması belə nüfuzlu şərhləri ritorikanı, siyasi bağlılıqları və tarixi şəraiti önə çəkən oxunuşlarla yanaşı təqdim edir. Onun diqqətli üsulunun əhəmiyyətini qəbul etmək üçün şəxsi baxışından tamamilə kənara çıxdığını fərz etmək lazım deyil.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 460-cı il: Fukidid Afina demi olan Halimuntda doğuldu.
- E.ə. 431-ci il: Peloponnes müharibəsi başladı; Fukidid araşdırmasına bu vaxt başladığını bildirir.
- E.ə. 431-ci ilin sonu: Perikl müharibənin ilk ilində ölənlərin xatirəsinə dəfn nitqini söylədi.
- E.ə. 430-cu il: Afina taunu başladı.
- E.ə. 424-cü il: Fukidid Amfipola köməyə gəldi, amma şəhərin təslim olmasının qarşısını ala bilmədi.
- E.ə. 424-cü ildən sonra: Onun bildirdiyi iyirmi illik sürgün dövrü başladı.
- E.ə. 416-cı il: Afinanın Melosa (Milos) qarşı yürüşü Melos dialoqunun baş verdiyi şəraiti yaratdı.
- E.ə. 411-ci il: Dövrümüzə çatan mətndə təsvir olunan hadisələr burada dayanır.
- E.ə. 404-cü il: Müharibə Afinanın məğlubiyyəti ilə bitdi; Fukidid müharibənin sonunadək yaşadığını bildirir.
Afina taunu və Melos dialoqu nə göstərir, əsərin məhdudiyyətləri hansılardır?
II.48-də Fukidid taunun mənşəyi haqqında ehtimallar irəli sürməyi başqalarının öhdəsinə buraxır. Özü isə xəstəlik qayıdarsa, insanların onu tanıya bilməsi üçün əlamətlərini qeydə alır. Bəyan etdiyi bu məqsəd diqqətli müşahidəni gələcək fayda ilə bağlayır. Bu da tarix əsərinə verdiyi ümumi məqsədlə uyğun gəlir.
Epidemiya ictimai adətlərin dağılmasını da üzə çıxarır. II.52–53-də dəfn qaydaları pozulur. İnsanlar ölülərini başqalarının hazırladığı cənazə tonqallarında yandırırlar. İnsanlar hər hansı cəza onlara çatmamış öləcəklərini gözlədikdə qanuni cəzadan qorxu zəifləyir. Xəstəlik ictimai nizamın tarixinin bir hissəsinə çevrilir.
Melos dialoqu təzyiqi tabe olmaq tələbi ətrafında yaranan qarşıdurma üzərindən araşdırır. E.ə. 416-cı il yürüşü zamanı baş verən V.84–116-da Afinanın tələbləri melosluların müstəqillik, ədalət və Spartadan gözlənilən yardım haqqında dəlilləri ilə qarşılaşdırılır. Bu söhbət güc haqqında rəqabət aparan arqumentləri birbaşa görünən edir.
V.89-da ədalətin bərabər gücə malik tərəflər arasında keçərli olduğu iddiasını Afina elçiləri səsləndirir. Bu sözlərin kimə aid olması vacibdir. Danışanın arqumentini Fukididin şəxsi göstərişi kimi qəbul etmək tarixçi ilə onun təqdim etdiyi səslər arasındakı fərqi silərdi.
Sonra mətn Melosun təslim olmasından sonra baş verənləri qeydə alır. Əsir götürülmüş yetkin kişilər öldürüldü. Qadınlar və uşaqlar kölələşdirildi. Adaya beş yüz afinalı köçkün göndərildi. Bu nəticələr əvvəlki arqumentlərin insanlar üçün konkret olaraq nə ilə bitdiyini göstərir.
«Oxford Bibliographies» VI–VII kitablardakı fəlakətli Siciliya (Sicilya) yürüşünü, Periklin ideallaşdırılmış Afinasını və Melosdakı imperiya zorakılığını əsas siyasi təhkiyələr sırasında yanaşı təqdim edir. Birlikdə oxunduqda bu epizodlar vətəndaş cəmiyyətinin tərifini, məcburetməni və fəlakəti Afina gücü haqqında eyni mətnə yerləşdirir.
Əsərin məhdudiyyətləri böyükdür. Dövrümüzə çatan mətn e.ə. 411-ci ildə bitir və son yeddi ili təsvir etmir. Lou da vurğulayır ki, əsər Afina elitasına mənsub bir kişinin baxışını əks etdirir və qadınlara az yer verir. Bu müharibə haqqında hadisələrin ardıcıl təsvirini verən, həmin dövrdə yazılmış və dövrümüzə çatmış yeganə mətn olaraq qalması həmin məhdudiyyətlərin əhəmiyyətini xüsusilə artırır.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Sürgün həm də araşdırma imkanı idi. V.26-da Fukidid bunun hər iki tərəfi, xüsusilə peloponnesliləri yaxından araşdırmasına imkan verdiyini bildirir. Beləliklə, Afinadan uzaqlaşdırılması münaqişəni araşdırarkən kimlərə və hansı məlumatlara çıxış əldə edə bildiyini formalaşdırdı.
II.51-də o, taundan sağ çıxanların xəstələrə daha böyük arxayınlıqla qulluq etdiyini yazır. İkinci dəfə xəstələnmənin ölümcül olduğunun müşahidə edilmədiyini də qeydə alır. Bu, epidemiya haqqında mətnin daxilində verilən müşahidədir. Təsvir etdiyi davranışlara və təcrübələrə söykənir.
Yaddaş mövzusu II.54-də yenidən ortaya çıxır. İnsanlar köhnə bir kəhanətin aclığa, yoxsa tauna aid olduğunu mübahisə edirdilər. Fukidid onların xatirələrini yaşadıqları fəlakətə uyğunlaşdırdıqlarını qeyd edir. Bu epizod onun üsulunda müzakirə etdiyi yaddaşın dəyişkənliyinə konkret nümunə verir.
Melos danışıqları xalq yığıncağında deyil, vəzifəli şəxslərin və məhdud sayda insanın qarşısında keçirildi. V.84–85-də Afina elçiləri uzun nitqlər əvəzinə etirazlar və cavablar yolu ilə irəliləməyi təklif edirlər. Buna görə dialoqun keçirildiyi mühit və forması da onun siyasi mənasının bir hissəsidir.
Tez-tez verilən suallar
Fukidid kimdir?
O, təxminən e.ə. 460-cı ildə Halimuntda doğulmuş afinalı tarixçi və sərkərdə idi. Əsərində Peloponnes müharibəsini şəxsi müşahidələri və yoxladığı şahid ifadələri əsasında araşdırır.
O, bütün müharibənin şahidi olmuşdumu?
O, bütün münaqişə dövrünü yaşadığını bildirir. Ancaq təsvir etdiyi hadisələrin hamısını və ya əksəriyyətini şəxsən görməmişdi. Birbaşa yaşadıqları arasında taun və Amfipol ətrafındakı hərbi xidmət də vardı.
Onun əsərindəki nitqlər dəqiq sitatlardırmı?
O, sözləri dəqiq xatırlamağın çətinliyini qəbul edir. Nitqlərin ümumi mənasını və şəraitlə əlaqəsini qorumağa çalışaraq onları yenidən qurmuşdu.
Onun əsəri Afinanın məğlubiyyətinə qədər davam edirmi?
Dövrümüzə çatan mətn e.ə. 411-ci ildə dayanır. Afinanın e.ə. 404-cü ildəki məğlubiyyətindən əvvəlki son yeddi ili təsvir etmir.
Mənbələr
- Vikipediya — Thukididis tr.wikipedia.org
- Oxford Biblioqrafiyaları — Jeffrey S. Rusten, Thucydides academic.oup.com
- Vikipediya — Thucydides en.wikipedia.org
- MIT İnternet Klassikləri Arxivi — Thucydides, II kitab classics.mit.edu
- Tafts Universiteti Perseus — Thucydides, V.26 beta.perseus.tufts.edu
- Kembric Universiteti Nəşriyyatı — Polly Low, Giriş assets.cambridge.org
- Tafts Universiteti Perseus — Thucydides, I.22 beta.perseus.tufts.edu
- Tafts Universiteti Perseus — Thucydides, I.23 beta.perseus.tufts.edu
- Bristol Universiteti — II.43: Kontekst və məna bristol.ac.uk
- MIT İnternet Klassikləri Arxivi — Thucydides, V kitab classics.mit.edu
- Bristol Universiteti — Thucydides: Qəbul, yenidən şərh və təsir bristol.ac.uk
FAQ
Fukidid kimdir?
Fukidid təxminən e.ə. 460-cı ildə Halimuntda doğulmuş afinalı tarixçi və sərkərdə idi. Peloponnes müharibəsinin tarixini öz müşahidələri və tənqidi yoxlamadan keçirdiyi şahid ifadələri əsasında yazmışdı.
Fukidid bütün Peloponnes müharibəsinin şahidi olmuşdumu?
O, bütün müharibə dövrünü yaşadığını bildirirdi. Ancaq təsvir etdiyi hadisələrin hamısını və ya əksəriyyətini şəxsən görməmişdi. Afina taununa yoluxmuş və Amfipol yürüşü zamanı sərkərdə kimi xidmət etmişdi.
Fukididin əsərindəki nitqlər dəqiq sitatlardırmı?
Fukidid deyilən sözləri olduğu kimi xatırlamağın çətinliyini qəbul edirdi. O, həqiqətən deyilmiş sözlərin ümumi mənasını qorumağa çalışaraq nitqləri şəraitə uyğun şəkildə yenidən qurmuşdu.
Onun əsərində müharibənin sonu təsvir edilirmi?
Xeyr. Dövrümüzə çatan mətn e.ə. 411-ci ildə dayanır. Bu, müharibənin Afinanın məğlubiyyəti ilə bitdiyi e.ə. 404-cü ildən yeddi il əvvəldir.
Image: Thucydides Venizelos Modern Greek translation Oxford c1937.jpg — Thucydides, transl. to Modern Greek by Eleftherios Venizelos, Public domain
