Divali (Diwali) Hindistanın adətən beş gün davam edən İşıqlar bayramıdır. Kiçik çıraqlar işığın qaranlıq üzərində qələbəsini simvolizə edir. Şimali Hindistan ənənəsində bayram Ramanın (Rama) 14 illik sürgündən sonra Ayodhyaya (Ayodhya) qayıdışını və Ravana (Ravana) üzərində qələbəsini yad edir. Rəvayətə görə, sakinlər onun evə gedən yolunu çıraqlarla işıqlandırıblar.
Rama ilə bağlı bir bayramda niyə Lakşmiyə (Lakşmi) də ibadət olunur? Niyə bu bayram caynlar və siqhlər üçün fərqli mənalar daşıyır? Siz çıraqların izini “Ramayana” dastanından evlərdəki hazırlıqlara qədər izləsəniz, bir-biri ilə bağlı bir neçə ənənə ilə qarşılaşarsınız. Bayramın tarixində məhsul yığımı ilə mümkün əlaqə, bölgələrə xas rəvayətlər, işıqlandırma və hədiyyələşmə haqqında yazılı qeydlər var.
Divali nə deməkdir?
Divali adı sanskrit dilində “işıqlar sırası” mənasını verən Deepavali sözündən yaranıb. Bayramda istifadə olunan kiçik gil çıraqlara diya və ya dipa deyilir. Ənənəvi olaraq bu çıraqlarda yağ yandırılır. Onların sıra ilə düzülməsi bayramın adını gözlə görünən bir mənzərəyə çevirir.
Çıraqlar işığın qaranlığa, xeyirin şərə, müdrikliyin isə cəhalətə qalib gəlməsini simvolizə edir. Bayram axşamı onları pəncərələrə, girişlərə və damlara qoyurlar. Beləliklə, işıqlandırma dini rəmzi insanların yaşadığı məkanlarla birləşdirir.
Türkcədə bu bayrama Divali də deyilir. Siz Türkiyədə mətn oxuyarkən bu yazılışla rastlaşsanız, söhbətin eyni İşıqlar bayramından getdiyini biləcəksiniz. İngiliscə “Happy Diwali” təbrikinin türkcə qarşılığı “Diwali Bayramınız kutlu olsun” ifadəsidir.
Divalinin mənşəyi nədir?
Bir nəzəriyyəyə görə, Divali qədim Hindistanda məhsul yığımı bayramlarının birləşməsindən yaranıb. Bu, bayramın necə formalaşmış ola biləcəyinə dair izah olaraq qalır. Şimali Hindistanda isə Ramanın qayıdışı bayramın niyə keçirildiyini izah edən əsas dini rəvayətlərdən biridir.
Məhsul yığımı nəzəriyyəsi ilə Rama ənənəsi bayramın fərqli tərəflərinə aiddir. Birincisi şənliklərin necə yarana biləcəyini izah edir. İkincisi çıraqları sanskrit dilindəki “Ramayana” (Ramayana) dastanında təsvir olunan evə qayıdışla əlaqələndirir.
Bölgələrə xas ənənələr Divalini başqa ilahi obrazlarla da bağlayır. Cənubi Hindistandakı bir ənənədə Krişnanın (Krişna) Narakasura (Narakasura) adlı iblisi məğlub etməsi yad olunur. Rifah və uğurla əlaqələndirilən ilahə Lakşmiyə bayram zamanı geniş şəkildə ibadət edilir. Bu əlaqələr bayramın niyə müxtəlif dini mənalar daşıdığını anlamağa kömək edir.
Divalidə Ramanın qayıdışı niyə qeyd olunur?
“Ramayana” rəvayətində Rama sürgündə olarkən Ravana onun arvadı Sitanı (Sita) qaçırır. Ravana onu Lankadakı (Lanka) səltənətinə aparır. Sitanın qaçırılması Divali ilə əlaqələndirilən evə qayıdışdan əvvəlki qarşıdurmaya səbəb olur.
Rama qardaşı Lakşmanın (Lakşmana) və Hanumanın (Hanuman) köməyi ilə Ravanaya qarşı döyüşür. O, Sitanı xilas edir. Şimali Hindistanın Divali ənənəsində Ayodhyaya qayıdış bu qələbədən və Ramanın 14 illik sürgününün başa çatmasından sonra baş verir.
Evə qayıdış rəvayətinə görə, Ayodhya sakinləri qapılarının qarşısına işıqlar qoyurlar. Çıraqlar Rama və Sitanın evə gedən yolu tapmasına kömək edir. Beləcə, bayramın işıqları Ravananın məğlubiyyətini geri qayıdan cütlüyü gözləyən qarşılanma ilə bağlayır.
Siz bu hekayənin gündəlik həyatla əlaqəsini qapının ağzında görə bilərsiniz: girişdəki işıq kiminsə evə gedən yolu tapmasına kömək edir. Divali hazırlıqlarına indi də girişlərə və pəncərələrə çıraq qoymaq daxildir. Rama rəvayətində bu tanış hərəkət Ayodhya sakinlərinin birlikdə göstərdiyi qarşılama jestinə çevrilir.
Divali nə vaxtdır və tarixi niyə dəyişir?
Divali hinduların Ay-Günəş təqviminə əsaslanır. Əsas gecəsi yeni aya təsadüf etdiyindən Qriqorian təqvimindəki tarixi hər il dəyişir. Bayram adətən oktyabrın ortaları ilə noyabrın ortaları arasına, hindu təqviminin Aşvin (Ashvin) və Kartika (Kartika) ayları ilə əlaqəli tarixlərə düşür.
Şənliklər adətən beş gün davam edir. Bəzi bölgələrdə isə altı gün qeyd olunur. Geniş yayılmış beşgünlük ardıcıllıqda əsas bayram üçüncü günə düşür. Bu gün Lakşmiyə ibadət mərasimi olan Lakşmi Puca (Lakşmi Puja) ilə əlaqələndirilir.
Rəsmi təqvimdə bunun konkret tarixli bir nümunəsi var. Hindistanın Baş Nəzarətçi və Auditorunun Himaçal Pradeş (Himaçhal Pradeş) idarəsi 20 oktyabr 2025-ci il, bazar ertəsini Divali münasibətilə tətil günü kimi göstərib. Bu qeyd həmin ilin tətilini bildirir. Bayramın Qriqorian təqvimindəki tarixi onun təqvim dövrünə uyğun dəyişir.
Beş günlük bayram ev həyatı ilə necə bağlıdır?
İlk gün olan Dhanterasda (Dhanteras) evlər təmizlənir və uğur gətirdiyinə inanılan alış-veriş edilir. Hazırlıqlara yeni paltar almaq və xüsusi yeməklər bişirmək də daxildir. Bu işlər bayramı ev qayğıları, yemək və uğur gözləntiləri ilə bağlayır.
Ranqoli (Rangoli) başqa bir bəzək formasıdır. Döşəməyə çəkilən bu naxışlar incə rəngli tozdan və ya qumdan hazırlanır. Evlərin ətrafına qoyulan yağ çıraqları ilə yanaşı, onlar da Divali hazırlıqlarının görünən hissəsidir.
Geniş yayılmış beşgünlük ardıcıllıqda əsas günün mərkəzində Lakşmi Puca dayanır. Hindu ənənəsində Lakşmi rifahı və uğuru təmsil edir. Ona ibadət bu arzuları çıraqların daha geniş rəmzi mənası ilə bir araya gətirir: xeyirin və müdrikliyin şər və cəhalət üzərində qələbəsi ilə.
Annakut (Annakut) dördüncü günlə əlaqələndirilir. Adı “yemək dağı” deməkdir. Bu mərasimdə məbədə böyük miqdarda yemək aparılır. Son gün olan Bhai Dhooj (Bhai Dhooj) isə ziyarətlər və hədiyyələr vasitəsilə bacı-qardaş bağını qeyd edir.
Rama ənənəsindən başqa Divalini kimlər qeyd edir?
Divali əsas hindu bayramlarından biridir. Lakin caynlar, siqhlər və Nepalın nevar buddistləri də onu fərqli dini mənalarla qeyd edirlər. Buna görə də Ramanın qayıdışı haqqında Şimali Hindistan rəvayəti daha geniş bir bayram daxilindəki əsas ənənələrdən birini izah edir.
Caynlar üçün Divali 24-cü tirthankara olan Mahaviranın (Mahavira) Pavapuridə (Pavapuri) nirvanaya çatmasını yad edir. Bu, Nirvana Günü kimi qeyd olunur. Beləliklə, həmin anım bayrama Ramanın Ayodhyaya səfərindən fərqli dini məna verir.
Siqhlərin Bandi Çhor Divas (Bandi Chhor Divas) bayramı Divali dövrünə təsadüf edir. Bu bayram Quru Harqobindin (Guru Hargobind) Böyük Moğol həbsindən azad edilməsini yad edir. Onun mərkəzində həbsdən qurtuluş dayanır. Rama ənənəsinin mərkəzində isə qələbə və sürgündən qayıdış var.
Divali Hindistandan kənarda da qeyd olunur. Şri-Lanka (Sri Lanka), Nepal (Nepal), Sinqapur (Singapur), Malayziya (Malezya), Mavriki (Mauritius), Fici (Fiji), Qayana (Guyana), Surinam (Surinam), Trinidad və Tobaqo (Trinidad ve Tobago) bu ölkələr arasındadır. British Council Sinqapur, Malayziya, Mavriki, Fici, Trinidad və Tobaqonu Divalinin rəsmi tətil olduğu ölkələr sırasında göstərir.
Xronologiya
Aşağıdakı xronologiya tarixi göstərilməyən Rama rəvayətini tarixli qeydlərdən və rəsmi tanınmadan ayırır. Siz onun köməyi ilə bayramın müqəddəs rəvayətini onun qeyd olunmasına dair sənədlərdən fərqləndirə bilərsiniz.
- Tarixi göstərilməyən rəvayət: Rama 14 illik sürgündən və Ravana üzərində qələbədən sonra Ayodhyaya qayıdır. Sakinlər evə gedən yolu çıraqlarla işıqlandırırlar.
- VII əsr: Harşanın (Harşa) sanskrit dilində yazdığı “Naqananda” (Nagananda) pyesində çıraqların yandırıldığı və yeni nişanlanmış cütlüklərə hədiyyələrin verildiyi Deepavali şənliyindən bəhs olunur.
- 1799: Uilyam Consun (William Jones) hindu təqvimi haqqında araşdırmasında Divali dövrünün dörd gününün adı çəkilir və Lakşminin şərəfinə işıqlar yandırıldığı qeyd olunur.
- 20 oktyabr 2025: Hindistanın Baş Nəzarətçi və Auditorunun Himaçal Pradeş idarəsi Divalini rəsmi tətil günü kimi göstərir.
- 10 dekabr 2025: Deepavali UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Harşanın “Naqananda” əsərindəki qeyd çıraqları və yeni nişanlanmış cütlüklərə verilən hədiyyələri bir araya gətirir. VII əsrə aid bu qeyd sanskrit ədəbiyyatında Deepavali adlı şənliyin mövcudluğunu göstərir. Təfərrüatlar həm işıqlandırmaya, həm də hədiyyə vermək üçün konkret bir münasibətə aiddir.
Uilyam Consun 1799-cu ildə nəşr olunan araşdırmasında bayram dövrünün beş günündən dördünün adı çəkilir. Orada ağacların və evlərin Lakşminin şərəfinə işıqlandırıldığı da qeyd olunur. Təsvir edilən işıqlandırma qapı girişlərindən kənara çıxaraq həm tikililəri, həm də ağacları əhatə edir.
Benqal (Bengal), Odişa (Odisha) və Assamda (Assam) Divali Kali Puca (Kali Puja) ilə eyni vaxta düşür. Burada qorunmaq və daxili güc qazanmaq üçün ilahə Kaliyə (Kali) ibadət olunur. Bölgəyə xas bu əlaqə Rama, Krişna və Lakşmi ilə də bağlı olan bayrama başqa bir dini məna əlavə edir.
Deepavalinin 10 dekabr 2025-ci ildə siyahıya daxil edilməsi onu Hindistanın UNESCO-nun qeyri-maddi irs siyahılarındakı 16-cı elementi etdi. Siyahıya daxil edilən bu yaşayan bayramın adətləri arasında çıraq yandırmaq, evləri hazırlamaq, ibadət, ziyarətlər və hədiyyələşmə var.
Tez-tez verilən suallar
Divali nə deməkdir?
Divali sanskrit dilində “işıqlar sırası” mənasını verən Deepavali sözündən yaranıb. Ənənəvi gil yağ çıraqlarına diya və ya dipa deyilir. Onlar işığın, xeyirin və müdrikliyin qaranlıq, şər və cəhalət üzərində qələbəsini simvolizə edir.
Ramanın qayıdışı niyə Divali ilə əlaqələndirilir?
Şimali Hindistan ənənəsi Divalini Ramanın 14 illik sürgündən sonra Ayodhyaya qayıdışı ilə bağlayır. Onun Ravana üzərində qələbəsindən sonra sakinlər Rama və Sitanın evə gedən yolu tapması üçün qapılarının qarşısına işıqlar qoyurlar.
Divali nə vaxt qeyd olunur və neçə gün davam edir?
Divali əsasən oktyabrın ortaları ilə noyabrın ortaları arasına düşür. Adətən beş gün davam edir. Bəzi bölgələrdə isə altı günlük şənliklər keçirilir. Əsas gecə yeni aya təsadüf edir və Qriqorian təqvimindəki tarixi hər il dəyişir.
Divalini yalnız hindular qeyd edir?
Caynlar, siqhlər və Nepalın nevar buddistləri də Divalini fərqli dini mənalarla qeyd edirlər. Caynların mərasimləri Mahaviranın nirvanaya çatmasını yad edir. Siqhlərin Bandi Çhor Divas bayramı isə Quru Harqobindin Böyük Moğol həbsindən azad edilməsini anır.
Mənbələr
- Asiya İncəsənəti Muzeyi — Divalini qeyd edin asianart.org
- Smithsonian Milli Asiya İncəsənəti Muzeyi — Divalinin ilham mənbəyi olan dastan asia.si.edu
- İngiliscə Vikipediya — Divali en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Divali tr.wikipedia.org
- British Council — Divali learnenglish.britishcouncil.org
- Amerika Universiteti — Divali haqqında bilməli olduqlarınız american.edu
- Hindistanın Mətbuat İnformasiya Bürosu — Deepavali static.pib.gov.in
- Hindistanın Turizm Nazirliyi — İnanılmaz Hindistan: Divali incredibleindia.gov.in
- UNESCO — Deepavali siyahıya daxil edildi unesco.org
FAQ
Divali nə deməkdir?
Divali adı sanskrit dilində “işıqlar sırası” mənasını verən Deepavali sözündən yaranıb. Bayramın kiçik gil çıraqları işığın qaranlığa, xeyirin şərə, müdrikliyin isə cəhalətə qalib gəlməsini simvolizə edir.
Ramanın qayıdışı niyə Divali ilə əlaqələndirilir?
Şimali Hindistan ənənəsində Divali Ramanın 14 illik sürgündən sonra Ayodhyaya qayıdışını yad edir. Rəvayətə görə, sakinlər Rama və Sitanın evə gedən yolu tapması üçün qapılarının qarşısına işıqlar qoyublar.
Divali nə vaxt qeyd olunur və neçə gün davam edir?
Divali adətən oktyabrın ortaları ilə noyabrın ortaları arasına düşür. Şənliklər əsasən beş, bəzi bölgələrdə isə altı gün davam edir. Bayramın əsas gecəsi yeni aya təsadüf edir.
Divalini yalnız hindular qeyd edir?
Divali əsas hindu bayramlarından biridir. Bununla yanaşı, caynlar, siqhlər və Nepalın nevar buddistləri də onu fərqli dini mənalarla qeyd edirlər. Caynlar Mahaviranın nirvanaya çatmasını anırlar. Siqhlərin Bandi Çhor Divas bayramı isə Quru Harqobindin Böyük Moğol həbsindən azad edilməsini yad edir.
Image: Woman lighting the candles for the Festival of Lights in India (cropped).jpg — Original: AjoyDutta1997
Derivative work: Aristeas, CC BY-SA 4.0
