Esxil (Eshilos) təxminən e.ə. 525/524–456/455-ci illərdə yaşamış qədim yunan faciə müəllifi idi. Aristotel (Aristoteles) ikinci aktyorun səhnəyə gətirilməsini və xorun payının azaldılmasını ona aid edir. Bu dəyişiklik ayrı-ayrı personajlar arasında daha birbaşa qarşıdurmaya imkan verdi. Esxilin günümüzə çatan pyesləri faciənin hərbi məğlubiyyət, ailə qisası və ictimai ədalət məsələlərini necə araşdıra bildiyini də göstərir.
Bir ifaçının əlavə olunması hekayənin quruluşunu necə bu qədər dəyişə bilərdi? Siz «Farslar» (Persler) əsərindəki məğlub fars sarayından «Oresteya» (Oresteia) trilogiyasındakı Afina (Atina) məhkəməsinə doğru irəlilədikcə cavab aydınlaşır. Bu pyeslər onun dramaturji nailiyyətlərini həyatı və ölümü haqqında sonradan yaranmış əhvalatlardan ayırmağa da kömək edir.
Esxil niyə faciənin öncüllərindən sayılır?
Esxil Attikanın (Attika) Elefsin (Eleusis) şəhərində doğulmuş, Siciliyanın (Sicilya) Gela şəhərində vəfat etmişdi. Oxford Bibliographies onun faciə yarışmasına ilk qatılmasını təxminən e.ə. 499-cu ilə aid edir. İlk qələbəsini isə e.ə. 484-cü ildə qazanmışdı. Beləliklə, onun yaradıcılıq yolu faciə tamaşalarındakı dəyişiklikləri tarixlər əsasında araşdırmağa imkan verir.
Aristotel «Poetika» (Poetika) əsərinin 1449a hissəsində konkret bir töhfəni göstərir: Esxil ikinci aktyoru əlavə etmiş və xorun payını azaltmışdı. Onun öncül kimi tanınması xeyli dərəcədə bu fikrə əsaslanır. Bu, Esxilin adını personajların tamaşaçı qarşısında bir-biri ilə üzləşmə üsulundakı dəyişikliklə bağlayır.
Onun nailiyyəti hekayənin miqyasına da aid idi. «Oresteya» qisas və ədalət mövzularını üç faciə boyunca işləyir. Bu, qədim yunan faciəsindən bütöv qalmış yeganə trilogiyadır. Siz onun yaradıcılığını yalnız ayrı-ayrı səhnələrə əsasən qiymətləndirməklə kifayətlənməyə bilərsiniz. Ardıcıl pyeslər boyunca bir-biri ilə bağlı dramatik fikir xəttini də izləyə bilərsiniz.
Esxilə təxminən 70–90 pyes aid edilir. Lakin onun adı altında yalnız yeddi pyes bütöv şəkildə günümüzə çatıb. Qədim bioqrafik ənənə ona yarışmalarda 13 qələbə qazandığını bildirir. Bu rəqəmlərə eyni cür yanaşmaq olmaz. Qorunmuş əsərlər məhdud bir sübut toplusudur. Qələbələrin ümumi sayı isə onun yaradıcılıq yolu haqqında qədim məlumatlardan gəlir.
İkinci aktyorun əlavə edilməsi səhnədə hekayə anlatmağı necə dəyişdirdi?
Esxillə əlaqələndirilən bu yenilikdən əvvəl bir aktyor xorla danışa bilirdi. İkinci aktyor həmin quruluşun imkanlarını genişləndirdi. Artıq iki ayrı personaj bir-biri ilə birbaşa danışa bilirdi. Qarşıdurma onların qarşılıqlı cavabları ilə inkişaf edir, dialoq daha böyük dramatik rol qazanırdı.
Gündəlik həyatda baş verən bir fikir ayrılığını düşünün. Siz hər iki şəxsin bir-birinə verdiyi cavabları eşidəndə onların ayrı-ayrılıqda danışdıqlarından daha çox şey öyrənirsiniz. İkinci aktyor faciədə buna bənzər imkan yaratdı. Bir personajın sözləri dərhal digərinin etirazı ilə qarşılaşa bilirdi. Aristotelin xor haqqında yanaşı verdiyi qeyd də dramatik ağırlıq mərkəzindəki əlaqəli dəyişikliyi təsvir edir.
Günümüzə çatan əsərlərin səhnə quruluşu sonrakı inkişafı da göstərir. E.ə. 472-ci ildə oynanılan «Farslar» iki aktyorla səhnəyə qoyulmuşdu. E.ə. 458-ci ildə oynanılan «Oresteya» isə üç aktyordan istifadə edirdi. Bu nümunələr Esxilin yaradıcılığını dəyişən teatr təcrübəsi içində göstərir. Bununla belə, Aristotelin konkret olaraq ona aid etdiyi yenilik ikinci aktyordur.
Esxil üç faciə və bir satir dramından ibarət dördpyesli quruluş çərçivəsində də işləyirdi. Smaro Nikolaidou-Arampatzi 2023-cü ildəki araşdırmasında onun bu quruluş daxilində faciənin çəkisinin artmasına həlledici töhfə verdiyini irəli sürür. «Oresteya» bunun konkret nümunəsidir. Onun üç faciəsindən sonra «Protey» (Proteus) satir dramı oynanılırdı.
«Farslar» və «Oresteya» müharibə, ədalət və Afina haqqında nə göstərir?
«Farslar» günümüzə çatan ən qədim yunan faciəsidir. İlk dəfə e.ə. 472-ci ildə səhnəyə qoyulub. Əsər mifoloji keçmişə deyil, yaxın vaxtlarda baş vermiş müharibəyə müraciət edir. Mövzusu farsların e.ə. 480-ci ildə Salamin (Salamis) döyüşündə məğlub olmasıdır. Hadisə bu xəbərin Suzadakı (Susa) fars sarayına çatması vasitəsilə təqdim olunur.
Bu məkan seçimi məğlub tərəfin kədərini pyesin mərkəzinə gətirir. Siz Salamin döyüşünün nəticələri ilə farsların matəmi vasitəsilə tanış olursunuz. Bu seçim tamaşanın təsiri üçün əhəmiyyətlidir. Hərbi nəticə personajların eşitməli, mənalandırmalı və dözməli olduqları itkiyə çevrilir.
Daranın (Darius) ruhu məğlubiyyətə əlavə izah verir. O, Kserksin (Kserkses) Hellespont (Hellespontos) üzərindən körpü salmasını tanrıları qəzəbləndirən həddi aşmaq kimi qiymətləndirir. Boğazdan keçid hakimiyyət və onun sərhədləri haqqında mühakimənin bir hissəsinə çevrilir.
Düşmən itkilərinin siyahıları da diqqətə layiqdir. Gregory Nagy onları arxaik yunanların müharibədə ölənləri camaat qarşısında elan etmək adətinin poetik şəkildə yenidən işlənməsi kimi şərh edir. Bu yozuma görə, itkilərin adbaad sadalanması səhnədəki matəmi müharibə ölümlərini ictimaiyyətə bildirməyin tanış üsulu ilə bağlayır.
«Oresteya» qisas və mühakiməyə yönəlir. E.ə. 458-ci ildə səhnəyə qoyulan trilogiya «Aqamemnon» (Agamemnon), «Qurban içkisi gətirənlər» (Adak Taşıyıcılar) və «Evmenidlər» (Eumenides) əsərlərindən ibarətdir. Son faciədə Eriniyalar (Erinysler) Oresti (Orestes) təqib edirlər. Çünki o, anası Klitemnestranı (Klytaimnestra) öldürüb. Afina ilahəsi (Athena) işi dinləmək üçün Afina vətəndaşlarından ibarət qətl işləri məhkəməsi yaradır.
Afinanın Areopaq (Areopagos) məhkəməsini təsviri mühakiməyə daha geniş vətəndaşlıq mənası verir. «Evmenidlər» əsərinin 681–710-cu misralarında o, afinalılara həm anarxiyanı, həm də tiraniyanı rədd etməyi məsləhət görür. Beləliklə, məhkəmə cəza tələbi ilə üzləşən bir icmanın özünü necə idarə etməli olduğu barədə pyesin düşüncələrinin bir hissəsidir.
Hökm konkret bir səhnə hadisəsindən asılıdır. 734–753-cü misralarda Afina Orestin lehinə səs verir. Səslər bərabərləşir və Orest bəraət alır. Onu məhkəmə qarşısına gətirən təqib hüquqi qərara çatır. Nəticə ictimai mühakimə prosesi daxilində müəyyənləşir.
Bəraət razılaşmanı tamamlamır. Afina Eriniyalara Afinada müqəddəs yerlər və şəhər sakinlərindən gələcək təqdimlər vəd edir. Onların qisas tələbi şəhərin nizamı ilə uzlaşdırılır. Sonluqda onlara Orestin işini həll etmiş məhkəmənin aid olduğu icma daxilində yer verilir.
Onun həyatı və ölümü haqqında hansı məlumatlar sübutlara, hansılar sonrakı rəvayətlərə əsaslanır?
Esxilin Yunan–fars müharibələrində (Pers Savaşları) iştirakına dair qədim şəhadətlər arasında Xioslu İonun (Sakızlı İon) məlumatı və Paros mərməri (Paros Kroniği) salnaməsi var. Bunlar onun hərbi xidməti haqqında ənənənin müəyyən edilə bilən şahidləridir. Onları həyatından bəhs edən mətnlərdə qorunmuş yuxu və ölüm əhvalatlarından ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır.
Pyesləri ilə birlikdə ötürülmüş, müəllifi bilinməyən «Vita» xüsusi ehtiyatla oxunmalıdır. Durham Universitetinin Living Poets bələdçisi onu qarışıq mənbə kimi təsvir edir. Burada tarixi məlumatlar, ədəbi mülahizələr və uydurma hekayələr birləşir. Buna görə də hansısa iddianın bu bioqrafiyada yer alması öz-özlüyündə onun tarixi etibarlılığını təsdiqləmir.
Eramızın II əsrində yazan Pavsani (Pausanias) bir əhvalat danışır. Həmin əhvalatda Dionis (Dionysos) yuxuda Esxilə faciə yazmağı əmr edir. Bu, onun yaradıcılığa çağırışının başlanğıcı haqqında sonrakı rəvayətdir. Həyatı haqqında mətnlərin onun faciə poeziyası ilə əlaqəsini necə izah etdiyini araşdırarkən bu hekayəni məhz belə oxumaq lazımdır.
Məşhur tısbağa əhvalatı da bu qəbildəndir. «Vita» Esxilin bir qartalın onun başına tısbağa salmasından sonra öldüyünü bildirir. Müasir tədqiqatçılar bu əhvalatı sonradan şairin adına bağlanmış rəvayət sayırlar. Onun Siciliyanın Gela şəhərində vəfat etməsi faktını ölüm səbəbi haqqındakı bu hekayədən ayrıca ifadə etmək olar.
Günümüzə çatan əsərlərlə bağlı da suallar var. «Zəncirlənmiş Prometey» (Zincire Vurulmuş Prometheus) ənənəvi olaraq Esxilə aid edilir. Lakin bəzi tədqiqatçılar onu başqa müəllifin əsəri sayırlar. İrəli sürülən ehtimallar arasında onun oğlu Evforion (Euphorion) da var. Deməli, Esxilin adı altında bütöv ötürülmüş yeddi pyes arasında müəllifliyi hələ də mübahisəli olan bir əsər mövcuddur.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 525/524-cü il: Esxil Attikanın Elefsin şəhərində doğulur.
- Təxminən e.ə. 499-cu il: İlk dəfə faciə yarışmasına qatılır.
- E.ə. 484-cü il: Faciə yarışmasında ilk qələbəsini qazanır.
- E.ə. 480-ci il: Sonradan «Farslar» əsərinin mövzusuna çevriləcək Salamin döyüşü baş verir.
- E.ə. 472-ci il: «Farslar» səhnəyə qoyulur. Xorun xərclərini Perikl (Perikles) qarşılayır.
- E.ə. 458-ci il: «Oresteya» trilogiyası səhnəyə qoyulur.
- Təxminən e.ə. 456/455-ci il: Esxil Siciliyanın Gela şəhərində vəfat edir.
- E.ə. IV əsrin ikinci yarısı: Qədim şəhadətlərə görə, Afinada Esxilin, Sofoklun (Sophokles) və Evripidin (Euripides) pyeslərinin tamaşalar üçün rəsmi mətnləri müəyyənləşdirilir.
- 1952: Nəşr olunan bir papirus «Yalvaranlar» (Yalvaran Kadınlar) əsərinin tarixləndirilməsini və tarixi kontekstinin şərhlərini dəyişir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Periklin «Farslar» üçün xorun xərclərini qarşılaması yazılı abidə ilə təsdiqlənir. E.ə. IV əsrə aid IG II² 2318 kitabəsi onun e.ə. 472-ci il tamaşasındakı rolunu sənədləşdirir. Bu təfərrüat adı məlum olan bir himayəçini konkret tamaşa üçün xorun təşkilinin maddi təminatı ilə bağlayır.
«Evmenidlər» əsərindəki razılaşma Orestin bəraətindən də irəli gedir. 762–774-cü misralarda o, Arqosun (Argos) Afinaya heç vaxt hücum etməyəcəyinə və onun müttəfiqi olaraq qalacağına and içir. Sonluq onun şəxsi işini icmaların gələcək münasibətləri haqqında vədlə bağlayır.
Esxilin pyesləri ölümündən sonra da xüsusi ehtiram görürdü. Qədim mənbələr onların yenidən səhnəyə qoyulmasına verilən icazəni ona göstərilmiş bir şərəf kimi təsvir edir. Afinanın tamaşalar üçün rəsmi mətnləri haqqındakı sonrakı şəhadətlər onun əsərlərini Sofokl və Evripidin əsərləri ilə yanaşı göstərir.
Ayrı-ayrı pyeslərin şərhi üçün istifadə olunan sübutlar da dəyişə bilər. 1952-ci ildə nəşr edilmiş bir papirus «Yalvaranlar» əsərinin tarixləndirilməsini və tarixi kontekstinə dair yozumları kökündən dəyişdirdi. Siz oxucu olaraq bu nümunədə pyesin Esxilin yaradıcılıq yolundakı yerinin onun şərhi üçün niyə əhəmiyyət daşıdığını görə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Esxil kim idi?
Esxil təxminən e.ə. 525/524-cü ildə Elefsində doğulmuş qədim yunan faciə müəllifi idi. Təxminən e.ə. 456/455-ci ildə Siciliyanın Gela şəhərində vəfat etmişdi.
Onun əsas teatr yeniliyi nə idi?
Aristotel ikinci aktyorun əlavə edilməsini və xorun payının azaldılmasını Esxilə aid edir. Bunun nəticəsində iki ayrı personaj birbaşa dialoqa və qarşıdurmaya girə bilirdi.
«Oresteya» niyə əhəmiyyətlidir?
«Oresteya» qədim yunan faciəsindən bütöv qalmış yeganə trilogiyadır. Onun son pyesi Oresti Afina məhkəməsinin qarşısına çıxarır və Eriniyaları şəhərlə barışdırır.
Tısbağanın səbəb olduğu ölüm əhvalatı etibarlıdırmı?
Müəllifi bilinməyən «Vita» qartalın yerə saldığı tısbağa haqqında əhvalatı danışır. Müasir tədqiqatçılar bunu sonradan Esxilin adına bağlanmış rəvayət sayırlar.
Mənbələr
- Vikipediya — Esxil tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Esxil en.wikipedia.org
- Oxford Biblioqrafiyaları — Esxil academic.oup.com
- Durham Universiteti, Living Poets — Esxil: seçilmiş mənbələr üzrə bələdçi livingpoets.awh.durham.ac.uk
- Vermont Universiteti — Esxilin «Farslar» əsəri uvm.edu
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Gregory Nagy, Yunan ədəbiyyatı: girişlər və tövsiyə olunan biblioqrafiyalar chs.harvard.edu
- Harvard Classics@ — Smaro Nikolaidou-Arampatzi, Esxilin «Amimona» əsəri və satir dramının mifosu classics-at.chs.harvard.edu
- JSTOR — Esxil: Farslar jstor.org
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Esxil, Evmenidlər www-current.chs.harvard.edu
FAQ
Esxil kim idi?
Esxil təxminən e.ə. 525/524–456/455-ci illərdə yaşamış qədim yunan faciə müəllifi idi. Attikanın Elefsin şəhərində doğulmuş, Siciliyanın Gela şəhərində vəfat etmişdi.
Esxil yunan faciəsini necə dəyişdirdi?
Aristotel ikinci aktyorun səhnəyə gətirilməsini və xorun payının azaldılmasını Esxilə aid edir. Bu dəyişiklik ayrı-ayrı personajlar arasında birbaşa dialoqu və qarşıdurmanı genişləndirdi.
«Oresteya» niyə əhəmiyyətlidir?
İlk dəfə e.ə. 458-ci ildə səhnəyə qoyulan «Oresteya» qədim yunan faciəsindən bütöv qalmış yeganə trilogiyadır. Əsərin sonunda Orestin işi Afina məhkəməsinə çıxarılır və Eriniyalar şəhərlə barışdırılır.
Esxil başına tısbağa düşdüyü üçün ölübmü?
Müəllifi bilinməyən «Vita» bu əhvalatı danışır və tısbağanı qartalın yerə saldığını bildirir. Müasir tədqiqatçılar bunu sonradan şairin adına bağlanmış bir rəvayət sayırlar.
Image: The Death of Aeschylus MET DP801842.jpg — Tobias Verhaecht, CC0
