Çin Şi Xuandi (Çin Şi Huang) e.ə. 230–221-ci illərdə altı rəqib dövləti fəth edərək Çini birləşdirdi. Bunun üçün Tsin (Qin) dövlətinin kənd təsərrüfatı istehsalını, əsgərləri və ehtiyatları səfərbər etmək sahəsində artıq formalaşmış imkanlarından istifadə etdi. Sonra fəth olunmuş ərazilərdə hakimiyyətini möhkəmləndirdi. Məmurları mərkəzdən təyin etdi, yazını, pulu, çəki və ölçüləri vahidləşdirdi.
Diqqətçəkən məqam budur: onun sülaləsi e.ə. 206-cı ildə süqut etsə də, yaratdığı sistemin böyük hissəsi yaşadı. Siz bunun səbəbini anlamaq üçün həm fəthləri, həm də onlardan sonrakı idarəçilik dəyişikliklərini izləməlisiniz. Təzyiq siyasəti haqqında mübahisəli məlumatlara da diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Kitabların yandırılmasına dair sübutlarla alimlərin diri-diri basdırılmasına dair sübutlar eyni deyil.
İn Çjen rəqib dövlətləri necə məğlub edib imperator oldu?
Gələcək imperator e.ə. 259-cu ildə Çjao (Zhao) dövlətinin paytaxtı Handanda (Handan) doğuldu. İn Çjen (Ying Zheng) və Çjao Çjen (Zhao Zheng) adları ilə tanınırdı. E.ə. 247-ci ildə Tsin hökmdarı oldu və e.ə. 221-ci ilədək bu titulu daşıdı. Tsinin rəqiblərinə qarşı yürüşləri zamanı onun orduları doğulduğu şəhəri də ələ keçirəcəkdi.
Tsinin gücü qismən onun imperatorluğundan əvvəl hazırlanmış islahatlara söykənirdi. Yuri Payns (Yuri Pines) Şan Yanqın (Shang Yang) və davamçılarının dövlətin əhali və maddi ehtiyatlar üzərində nəzarətini necə artırdığını izah edir. Onların islahatları əhalini əkinçilik və müharibə üçün səfərbər etməyə kömək etdi. Beləliklə, İn Çjen uzunmüddətli fəthləri təmin edə bilən təsisatları miras aldı.
Şan Yanqın xidmətə görə rütbə sistemi yüksəlişi dövlətə fayda verən fəaliyyətlə bağlayırdı. İrsi imtiyazların əvəzinə, döyüşdə uğur qazanmaq və taxıl istehsalını artırmaq sosial və iqtisadi vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün yol açırdı. Bu qaydalar şəxsi yüksəlişi Tsinin arxalandığı əkinçilik və hərbi fəaliyyətlə əlaqələndirirdi.
Fəth tərəfdarlarının əsaslandırmasında sürət də mühüm yer tuturdu. Sıma Tsyanın (Sima Qian) çatdırdığı ilhaq təklifində Li Sı (Li Si) rəqib hökmdarlar güclərini bərpa edib Tsinə qarşı ittifaq qurmamış hərəkətə keçməyi tövsiyə edirdi. Təklif sürətli genişlənməni birgə müqavimətin qarşısını almağın yolu kimi təqdim edirdi.
Tsin e.ə. 230-cu ildə Han (Han) dövlətini fəth etdi. E.ə. 228-ci ildə komandanları arasında Van Tsyanın (Wang Jian) da olduğu ordular Çjaonun paytaxtı Handanı tutdu. Tsin Veyin (Wei) paytaxtı Dalyanı (Daliang) mühasirəyə alıb su altında qoyduqdan sonra Vey e.ə. 225-ci ildə təslim oldu. Fəthlər həm hərbi yürüşləri, həm də rəqib dövlətlərin paytaxtlarına hücumları əhatə edirdi.
Tsin orduları e.ə. 223-cü ildə Çu (Chu) dövlətinin paytaxtı Şouçunu (Shouchun) tutdu. E.ə. 222-ci ildə Yanın (Yan) Lyaodundakı (Liaodong) son ərazilərini və Çjaonun varisi olan Day (Dai) dövlətini aradan qaldırdılar. Tsi (Qi) e.ə. 221-ci ildə ciddi müqavimət göstərmədən süqut etdi. Altı rəqib dövlətin fəthi tamamlandıqdan sonra İn Çjen özünü Birinci İmperator elan etdi.
Fəthlər mərkəzi idarəçiliyə necə çevrildi?
Çin Şi Xuandi və Li Sı əvvəlcə imperiyanı 36 hərbi-inzibati dairəyə böldülər. Dairələrə daha aşağı səviyyəli inzibati vahidlər — qəzalar tabe idi. Bu quruluş yerli idarəçiliyi mərkəzi iyerarxiyaya daxil edirdi. Orduların tutduğu ərazilər imperiya hökumətinə bağlı məmurların idarə etdiyi vahidlərə çevrilirdi.
Fəth olunmuş bölgələrdə idarəçilik imperatorun təyin etdiyi məmurlara keçdi. Məğlub aristokrat ailələri paytaxt ətrafına köçməyə məcbur edildi. Bu tədbirlər keçmiş hakim ailələrin yerli mövqelərini zəiflətdi. Hakimiyyət isə imperatorun təyin etdiyi şəxslərin əlində cəmləşdi.
Vahidləşdirmə islahatları ilə yanaşı, yol və kanal şəbəkələri də genişləndirildi. İmperatorun şimaldakı müdafiə layihəsi əvvəllər ayrı olan divarları da birləşdirdi. Siz bu layihələrdə də, inzibati iyerarxiyada da əraziləri bir-birinə bağlamaq məqsədini görə bilərsiniz. Fəthlərin ardınca imperiyanın müxtəlif bölgələrini əlaqələndirən tədbirlər gəldi.
Yazı, pul, çəki və ölçülər niyə vahidləşdirildi?
Vahidləşdirmə imperiyanın geniş ərazisində ünsiyyəti və ticarəti asanlaşdırırdı. Viktoriya Milli Qalereyası (Victoria Ulusal Galerisi) yazı, pul, çəki və ölçü islahatlarının məqsədini belə izah edir. Ortaq standartlar yeni birləşdirilmiş ərazilərə məlumat və mal mübadiləsi üçün vahid sistemlər verirdi.
Çin Şi Xuandi e.ə. 221-ci ildə Tsinin banlyan (banliang) pulunu imperiya standartına çevirdi və digər sikkələri qüvvədən saldı. Pul islahatı Tsində artıq mövcud olan sistemi fəth edilmiş ərazilərə yaydı. Beləliklə, siyasi birləşmə bütün imperiyada qəbul olunan pulda birbaşa dəyişiklik yaratdı.
Çəki və ölçülər də konkret idarəçilik ehtiyaclarına xidmət edirdi. Çin Milli Muzeyinə (Çin Ulusal Müzesi) görə, onların e.ə. 221-ci ildə vahidləşdirilməsi taxıl və ipək kimi mallardan alınan vergiləri hesablamağa kömək edirdi. Tikinti hesablamaları üçün də ortaq ölçülər yaradırdı. Bunlar ehtiyatların idarə olunmasında istifadə edilən praktik vasitələr idi.
Gündəlik alış-verişi düşünün: siz taxıl alanda ölçünün hansı miqdarı ifadə etdiyi əhəmiyyət daşıyır. Tsinin islahatları bu praktik məsələni bütöv imperiya miqyasında vergitutmaya və mübadiləyə tətbiq edirdi. Eyni ölçülər gündəlik malları mərkəzi hökumətin ödənilməli məbləği hesablamaq ehtiyacı ilə əlaqələndirirdi.
İslahatlar bir-biri ilə bağlı vəzifələri həll edirdi. Yazı ünsiyyətə, pul və ölçülər isə ticarətə və hesablamaya xidmət edirdi. Təyin olunmuş məmurlar vahid inzibati iyerarxiyada işləyirdi. Bu tədbirlər birlikdə fəth olunmuş ərazilərə eyni imperatora tabe olmaqdan əlavə, ortaq bir sistem qazandırdı.
Xronologiya
- E.ə. 259: İn Çjen Çjaonun paytaxtı Handanda doğuldu.
- E.ə. 247: Tsin hökmdarı oldu.
- E.ə. 230: Tsin Han dövlətini fəth etdi.
- E.ə. 228: Tsin Çjaonun paytaxtı Handanı tutdu.
- E.ə. 225: Dalyanın süqutundan sonra Vey təslim oldu.
- E.ə. 223: Tsin Çunun paytaxtı Şouçunu tutdu.
- E.ə. 222: Tsin Yanın qalan ərazilərini və Day dövlətini fəth etdi.
- E.ə. 221: Tsinin məğlubiyyəti ilə birləşmə tamamlandı. İn Çjen Birinci İmperator oldu.
- E.ə. 213: Kitabların yandırılması siyasəti tətbiq olundu.
- E.ə. 212: Ənənəvi rəvayət təxminən 460 alimin mübahisə doğuran qətlini bu ilə aid edir.
- E.ə. 210: Çin Şi Xuandi öldü.
- E.ə. 206: Tsin sülaləsinin imperatorluq dövrü başa çatdı.
- 1974: Quyu qazan kəndlilər Terrakota ordusunu aşkar etdilər.
Kitabların yandırılması və təzyiqlər haqqında məlumatlar nə dərəcədə etibarlıdır?
E.ə. 213-cü ildə tətbiq olunan kitab yandırma siyasəti Li Sının təklifinə əsaslanırdı. Siyasət xüsusilə şəxsi əllərdə olan «Şeirlər kitabı»nın (Şiirler Klasiği), «Sənədlər kitabı»nın (Belgeler Klasiği) nüsxələrini və fəlsəfi məktəblərlə bağlı mətnləri hədəfə alırdı. Siyasətin miqyasını qiymətləndirərkən onun göstərilən hədəfləri nəzərə alınmalıdır.
Li Sının təklifləri bizə Han dövrünün tarixçisi Sıma Tsyan vasitəsilə çatıb. Kolumbiya Universiteti (Columbia Üniversitesi) xəbərdarlıq edir ki, Han tərəfkeşliyi bu mətnlərin seçilməsinə və ötürülməsinə təsir göstərmiş ola bilər. Təkliflər bu mənbə vasitəsilə qorunduğu üçün onların necə saxlanıldığına və təqdim edildiyinə diqqət yetirmək lazımdır.
Ənənəvi rəvayət e.ə. 212-ci ildə təxminən 460 alimin öldürüldüyünü də bildirir. 460 konfutsiçi alimin diri-diri basdırılması iddiası mübahisəlidir. Entoni Barbieri-Lou (Anthony Barbieri-Low) bu şərhin yanlış olduğunu və hadisənin ümumiyyətlə baş verməmiş ola biləcəyini irəli sürür. O, bu qeyri-müəyyənliyi kitabların yandırılmasına dair çoxsaylı tarixi sübutlardan ayırır.
Siz hər iki hadisənin eyni əminliklə təqdim olunduğunu görsəniz, bu fərqi nəzərə alın. Kitabların yandırılmasını təsdiqləyən sanballı tarixi sübutlar var. Alimlərin diri-diri basdırılması haqqında məlumat isə konkret elmi etirazla üzləşir. Bu iki hadisəni ayrı qiymətləndirmək Çin Şi Xuandi dövrünün təzyiq siyasəti haqqında daha dəqiq təsəvvür yaradır.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Banlyan sikkəsinin forması son dərəcə uzunömürlü oldu. Britaniya Muzeyinə (British Museum) görə, onun dairəvi forması və ortasındakı kvadrat deşik təxminən sonrakı 2 000 il ərzində Şərqi Asiya sikkələrinin standart formasına çevrildi. Beləliklə, e.ə. 221-ci ildə tətbiq olunan pul daha uzun bir maddi ənənənin tərkib hissəsi oldu.
Çin Milli Muzeyindəki iki bürünc ölçü qabında vahidləşdirmə haqqında birbaşa göstəriş var. Onların xarici səthlərinə imperatorun 40 işarədən ibarət əmri həkk edilib. Yazı əmri onun hakimiyyətinin 26-cı ilinə aid edir. Beləliklə, imperator göstərişi standartı praktikada təmsil edən əşyaların üzərinə yazılıb.
Kitabların yandırılması təklifində istisnalar da vardı. Sıma Tsyanın çatdırdığı mətnə görə, tibb, əczaçılıq, falçılıq, əkinçilik və ağac yetişdirilməsi haqqında əsərlər bu tədbirdən kənarda qalırdı. Bu istisnalar siyasəti «imperator kitabları məhv etdi» kimi ümumi ifadədən daha dəqiq təsvir etməyə imkan verir.
Terrakota ordusu (Toprak Askerler) 1974-cü ildə üzə çıxdı. Məqbərə kompleksinin şərqində quyu qazan üç kəndli insan boyunda döyüşçü fiqurları ilə qarşılaşdı. ICOMOS-un 1987-ci il qiymətləndirməsi bu kəşfi qeydə alır. Məzar təpəsinin qərb yamacındakı tapıntılar arasında hər biri dörd atın çəkdiyi, həqiqi ölçünün yarısı böyüklüyündə iki bürünc araba da vardı.
İmperatorun məqbərəsi Siandan (Xi’an) təxminən 35 kilometr şimal-şərqdə, Lişan dağının (Lishan Dağı) şimal ətəyində yerləşir. Onun quruluşu paytaxt Syanyanın (Xianyang) şəhər planını əks etdirir. Siz imperator hakimiyyətinin maddi formada necə ifadə olunduğu ilə maraqlanırsınızsa, bu uyğunluq məqbərə kompleksini birbaşa imperatorun paytaxtı ilə əlaqələndirir.
Sülalənin sürətli süqutundan sonra hansı təsisatlar yaşadı?
Çin Şi Xuandi e.ə. 210-cu ildə öldü. Ardınca sarayda hakimiyyət mübarizələri və üsyanlar baş verdi. Sülalənin imperatorluq dövrü e.ə. 206-cı ildə sona çatdı. Bununla belə, onun mərkəzi təsisatları vahid imperiyanı qurmuş hakim ailədən daha uzun yaşadı.
Han hökmdarları əhalinin vergilərini və mükəlləfiyyətlərini azaltdılar, amma Tsinin imperiya modelini saxladılar. Vahid qanunlar, eyni çəki və ölçü standartları, mərkəzi bürokratiya bu mirasın bir hissəsi olaraq qaldı. Beləliklə, əhalinin üzərinə düşən yük dəyişsə də, idarəçilikdə davamlılıq qorundu.
Metropoliten İncəsənət Muzeyi (Metropolitan Sanat Müzesi) bu təsirin daha sonrakı dövrlərini də izləyir. Tsinin mərkəzi bürokratiyaya tabe hərbi-inzibati dairələr və yerli idarəçilik sistemi Tsin sülaləsinin (Qing Hanedanı) sonunadək nümunə olaraq qaldı. Birləşmənin uzunmüddətli nəticələrinə həm ortaq standartlar, həm də ərazilərin idarə olunması üçün davamlı quruluş daxil idi.
Tez-tez verilən suallar
Çin Şi Xuandinin hakimiyyəti altında Çin nə vaxt birləşdirildi?
Birləşmə e.ə. 221-ci ildə Tsin dövlətinin Tsi dövlətini məğlub etməsi ilə tamamlandı. Altı rəqib dövlətin fəthindən sonra İn Çjen özünü Birinci İmperator elan etdi.
Tsin uzunmüddətli fəthləri necə davam etdirə bilirdi?
Şan Yanq və davamçıları ilə bağlı islahatlar əhali və ehtiyatlar üzərində nəzarəti gücləndirdi. Xidmətə görə verilən rütbələr döyüş uğurlarını və taxıl istehsalının artırılmasını mükafatlandırırdı. Bu, müharibəni və əkinçiliyi dəstəkləyirdi.
460 alim diri-diri basdırılıbmı?
Bu şərh mübahisəlidir. Entoni Barbieri-Lou ənənəvi iddiaya etiraz edir və hadisənin ümumiyyətlə baş verməmiş ola biləcəyini bildirir. Bununla yanaşı, kitabların yandırılmasına dair sanballı sübutları qəbul edir.
Tsin sülaləsindən nə qaldı?
Han hökmdarları vahid qanunları, eyni çəki və ölçü standartlarını, mərkəzi bürokratiyanı miras aldılar. Tsinin hərbi-inzibati dairələr və yerli idarəçilik sistemi Tsin sülaləsinin sonunadək nümunə olaraq qaldı.
Mənbələr
- Wikipedia — Qin Shi Huang en.wikipedia.org
- Vikipedi — Çin Şi Huang tr.wikipedia.org
- Yuri Pines — Döyüşən dövlətlər dövründə institusional islahatlar və islahatçılar cris.iucc.ac.il
- Kolumbiya Universiteti — Li Si: leqist məruzələri afe.easia.columbia.edu
- Rays Universiteti / OpenStax — Qədim Çin openstax.org
- Viktoriya Milli Qalereyası — Terrakota döyüşçüləri: ölümsüzlüyün keşikçiləri ngv.vic.gov.au
- Britaniya Muzeyi — 68-ci zal: pul, iri şriftli bələdçi britishmuseum.org
- Çin Milli Muzeyi — Bürünc lyan en.chnmuseum.cn
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Tsin sülaləsi (e.ə. 221–206) metmuseum.org
- UCLA — Kitabların yandırılması və alimlərin öldürülməsi international.ucla.edu
- ICOMOS / UNESCO — Qin Shi Huang məqbərəsinin qiymətləndirilməsi whc.unesco.org
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — İlk Tsin imperatorunun məqbərəsi whc.unesco.org
FAQ
Çin Şi Xuandi Çini nə vaxt birləşdirdi?
Birləşmə e.ə. 221-ci ildə tamamlandı. Digər rəqiblərini fəth etmiş Tsin dövləti həmin il Tsi dövlətini də məğlub etdi. Bundan sonra İn Çjen özünü Birinci İmperator elan etdi.
Tsin rəqiblərini fəth edəcək gücə necə çatdı?
Şan Yanq və davamçıları ilə bağlı islahatlar dövlətin əhali və ehtiyatlar üzərində nəzarətini gücləndirdi. Bu islahatlar kənd təsərrüfatı istehsalını və hərbi xidməti səfərbər etməyə imkan verdi. Xidmətə görə verilən rütbələr isə döyüş uğurlarını və taxıl istehsalının artırılmasını mükafatlandırırdı.
Çin Şi Xuandi alimləri diri-diri basdırıbmı?
Ənənəvi rəvayətə görə, e.ə. 212-ci ildə təxminən 460 alim öldürülüb. Entoni Barbieri-Lou 460 konfutsiçi alimin diri-diri basdırılması şərhi ilə razılaşmır və hadisənin ümumiyyətlə baş verməmiş ola biləcəyini bildirir.
Tsin sülaləsinin süqutundan sonra nə qaldı?
Han hökmdarları vahid qanunlara, eyni çəki və ölçü standartlarına, mərkəzi bürokratiyaya əsaslanan imperiya modelini saxladılar. Tsinin hərbi-inzibati dairələr və yerli idarəçilik sistemi Tsin sülaləsinin sonunadək nümunə olaraq qaldı.
Image: Qin Shi Huang Emperor Exhibition in Thailand by Trisorn Triboon 04.jpg — Tris T7, CC BY-SA 4.0
