Ramayana (türkcə: Ramayana) şahzadə Ramanın (Rama) sürgünündən, onun həyat yoldaşı Sitanın (Sita) Ravana (Ravana) tərəfindən qaçırılmasından və Hanumanın (Hanuman) köməyi ilə xilas edilməsindən bəhs edən sanskrit dilində hindu eposudur. Ənənəvi olaraq şair Valmikiyə (Valmiki) aid edilir. Əsər Ramanın Ayodhyadan (Ayodhya) başlayan yolunu izləyir. Ayrılıq, axtarış və müharibədən keçən əsas münaqişə onun taxta qayıtması ilə başa çatır.
Ancaq siz Ramayanada yalnız xilas hekayəsi ilə qarşılaşmırsınız. Təxminən 24,000 beytdən ibarət əsər əxlaq, hökmdarlıq və ilahilik mövzularını da araşdırır. Onun mənşəyini anlamaq üçün hekayədəki hadisələrlə mətnin formalaşmasını ayırmaq lazımdır. Sonra isə əsərin başqa dillərə, rəsmə və səhnəyə necə keçdiyini izləmək olar.
Ramayana nə deməkdir?
Əsərin adı Rama adı ilə sanskrit dilində «səfər» mənasını verən ayana sözünün birləşməsindən yaranıb. Buna görə Ramayana «Ramanın səfəri» deməkdir. Bu ad sizə sadə bir başlanğıc nöqtəsi verir: Ramanın sürgünə getməsi və geri qayıtması eposun əsas obrazlarını birləşdirən başlıca süjet xəttidir.
Ramayana Mahabharata (Mahabharata) ilə birlikdə hindu ənənəsinin iki böyük itihasa eposundan biridir. Valmiki Ramayanası yeddi kandaya, yəni kitaba bölünmüş təxminən 24,000 şlokadan, yəni beytdən ibarətdir. Onun əhatəsi Sitanın xilasının qısa təsvirindən xeyli genişdir.
Rama həm hökmdar nəslinin nümayəndəsi, həm də dini şəxsiyyətdir. Hekayədə o, Ayodhya şahzadəsidir. Hindu inancında isə Vişnunun (Vişnu) yeddinci avatarıdır. Bu iki kimlik Metropoliten İncəsənət Muzeyinin (Metropolitan Sanat Müzesi) onun macəralarını hökmdarlıq, əxlaq və ilahiliyi birlikdə araşdırmağın bir yolu kimi təqdim etməsini izah edir.
Rama, Sita və Hanuman kimdir?
Ramanın ən yaxın yol yoldaşları arasında həyat yoldaşı Sita və qardaşı Lakşmana (Lakşmana) var. Sita Mithila (Mithila) hökmdarı Canakanın (Janaka) qızıdır. Rama böyük bir yayı əyərkən sındırdıqdan sonra Sita onunla evlənir. Onların evliliyi əsas süjeti hərəkətə gətirən sürgündən və qaçırılmadan əvvəl baş verir.
Hanuman Ramanın sadiq köməkçisidir. O, insan və meymun xüsusiyyətlərini birləşdirir və fövqəladə gücə malikdir. Onun əhəmiyyəti Sitanın axtarışı zamanı daha aydın görünür. Dənizin üzərindən sıçraması ayrı düşmüş ər-arvad arasında birbaşa əlaqə yaradır.
Lanka (Lanka) hökmdarı Ravana Sitanı qaçıran şəxsdir. Digər obrazlar isə bu münaqişənin yaranmasına təsir göstərir. Ramanın atası Daşaratha (Daşaratha) Ayodhyanı idarə edir. Ramanın ögey anası Kaikeyi (Kaikeyi) isə həm onun sürgün edilməsini, həm də taxtın öz oğlu Bharataya (Bharata) verilməsini tələb edir.
Rama niyə sürgün edilir?
Daşaratha Ramanı 14 illik sürgünə göndərir. Kaikeyi bu sürgünü istəyib və taxtın Bharataya verilməsini tələb edib. Sita və Lakşmana Ramanı müşayiət edirlər. Beləliklə, onun həyat yoldaşı və qardaşı da Ayodhyadan uzun müddət ayrı düşürlər.
Sürgün taxt-tacın varisliyi üstündəki mübahisəni sonrakı Sita axtarışı ilə bağlayır. Rama şahzadəsi olduğu şəhəri tərk edir. Daha sonra Ravana Sitanı qaçırıb Lankaya aparır. Sitanın aparılması eposun əsas münaqişəsini yaradır. Ramanın səfəri yeni məqsəd qazanır: onu tapmaq və xilas etmək.
Ayodhya hekayədəki yerindən əlavə, gerçək coğrafi məkandır. Şəhər Hindistanın (Hindistan) Uttar Pradeş (Uttar Pradeş) ştatında, Sarayu (Sarayu) çayının sahilində yerləşir. Ənənəvi olaraq Ramayanadakı Rama şəhəri ilə eyniləşdirilir. Bu ənənəvi əlaqəni eposun nə vaxt yarandığı məsələsindən ayrı tutmaq lazımdır.
Hanuman Sitanın xilasına necə kömək edir?
Meymunlar hökmdarı Suqriva (Sugriva) Sitanı axtarmaq üçün Hanumanı, Anqadanı (Angada) və Cambavanı (Jambavan) cənuba göndərir. Bu təfərrüat axtarışın birgə aparıldığını göstərir. Hanumanın məşhur hərəkəti də bu səylərin bir hissəsidir. Onu Lankaya doğru sıçramağa ruhlandıran Cambavandır.
Hanuman Mahendra (Mahendra) dağından sıçrayır və dənizi keçərək Lankaya çatır. Bu epizodda onun fövqəladə gücü qaçırılmış Sitanın axtarışına xidmət edir.
Hanuman Sitanın yanına çatanda kimliyini təsdiqləmək üçün ona Ramanın üzüyünü verir. Sita isə Ramaya aparması üçün öz saç bəzəyini ona verir. Siz bu mübadiləni gündəlik həyatda rastlaşdığınız bir sualla əlaqələndirə bilərsiniz: xəbər həqiqətən etibar etdiyiniz adamdan gəlibmi? Burada tanış şəxsi əşyalar həmin əminliyi yaradır.
Əsas müharibə süjeti Ravananın ölümü və Sitanın xilası ilə bitir. Rama və Sita Ayodhya taxtına qayıdırlar. Beləcə, gedişdən ayrılığa, oradan da qovuşmağa uzanan əsas süjet xətti tamamlanır. Bununla belə, yeddi kitabdan ibarət mətnin ayrı-ayrı hissələrinin necə yarandığı barədə suallar qalır.
Ramayana nə vaxt yaranıb?
Ramayana zamanla formalaşıb və onun tarixləndirilməsi hələ də mübahisəlidir. İngilisdilli Vikipediyada verilən elmi ehtimallara görə, əsərin şifahi özəyi ya e.ə. VIII–V əsrlərə, ya da e.ə. V–IV əsrlərə aiddir. Bu ehtimallar Ramanın macəralarının tarixini deyil, hekayənin formalaşmasını nəzərdə tutur.
Metropoliten İncəsənət Muzeyi eposun indiki formasına yaxın vəziyyətini təxminən e.ə. I əsrə aid edir. Bu tarixlər müxtəlif mərhələləri göstərir. Buna görə onları eyni sualın bir-birini əvəz edən cavabları kimi qəbul etmək olmaz.
Ənənəyə görə, yeddi kitabdan ibarət epos Valmikiyə məxsusdur. Mətnin təbəqələri haqqında bir nəzəriyyə isə Bala Kanda (Bala Kanda) və Uttara Kandanı (Uttara Kanda) sonrakı əlavələr sayır. Siz əsərin mənşəyini araşdırarkən ənənəvi müəllifliklə mətnin yaranmasına dair nəzəriyyələri ayırsanız, bu izahları daha rahat anlaya bilərsiniz.
Xronologiya
- E.ə. VIII–V və ya V–IV əsrlər: Müxtəlif ehtimallar şifahi özəyin yaranmasını bu dövrlərə aid edir. Bunlar hekayədəki hadisələrin tarixləri deyil, əsərin yaranmasına dair təxminlərdir.
- Təxminən e.ə. I əsr: Metropoliten İncəsənət Muzeyi əsərin indiki formasına yaxın vəziyyətini bu dövrə aid edir.
- Eramızın V əsrinin ortaları: Hindistanın şimalındakı Deogarh (Deogarh) məbədlərində Ramayana səhnələri görünür.
- XII əsr: Kamban (Kamban) tamil dilində Kambaramayanam (Kambaramayanam) uyğunlaşdırmasını yaradır.
- XVI əsr: Tulsidas (Tulsidas) hekayəni avadhi dilində Ramçaritmanas (Ramcharitmanas) adı ilə yenidən işləyir.
- Təxminən 1680-ci illər: Malva (Malva) rəsmində Hanuman zahidin təsbehi və varlı bir əyanın geyimi ilə təsvir olunur.
- XVIII əsrin sonları: Taylandın (Tayland) Ramakien (Ramakien) əsəri Ramayana ənənəsinin yerli versiyası kimi formalaşır.
- 2005: UNESCO Ramlilanı (Ramlila) şifahi və qeyri-maddi irsin şah əsəri elan edir.
- 2008: UNESCO Ramlilanı Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edir.
Ramayana sanskrit dilinin hüdudlarından kənarda necə inkişaf edib?
Kambanın Kambaramayanam əsəri XII əsrə aiddir və Ramayananı tamil dilində yenidən nəql edir. Daha sonra, XVI əsrdə Tulsidas hekayəni avadhi dilində Ramçaritmanas adı ilə yenidən işləyir. Hər iki əsər daha geniş hekayə ənənəsinin bir hissəsidir. Ancaq dilləri və tarixləri onları Valmikiyə aid edilən sanskrit eposundan fərqləndirir.
Taylandın milli eposu Ramakien Ramayana ənənəsinin başqa bir yerli ifadəsidir. O, XVIII əsrin sonlarına aiddir. Bu əsərdə Hanumanın su pərisi Suvannamaççaya (Suvannamaccha) məhəbbətindən bəhs edən epizod var. Bu, tanış bir obrazın hekayəsinin müxtəlif uyğunlaşdırmalarda necə dəyişdiyinə konkret nümunədir.
Hekayə Hindistanın şimalında Ramlila vasitəsilə də yaşayır. Payızda keçirilən Dussehra (Dussehra) bayramı zamanı oynanılan Ramlila Ramayananı mahnı, nəqletmə, bədii qiraət və dialoqla təqdim edir. UNESCO-nun 2005-ci ildəki tanınması və 2008-ci ildə siyahıya daxil etməsi məhz bu tamaşa ənənəsinə aiddir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Hindistanın şimalındakı Deogarh məbədlərində Ramayana səhnələri təsvir olunub. Metropoliten İncəsənət Muzeyi bu təsvirləri eramızın V əsrinin ortalarına aid edir. Onlar eposun xronologiyasında əyani bir məqamı göstərir. Bu məqam sanskrit mətninin formalaşmasına dair təxminlərdən ayrıdır.
Karlos Muzeyinin (Carlos Müzesi) təxminən 1680-ci illərə aid etdiyi Malva rəsmində Hanuman qeyri-adi əlamətlərin birləşməsi ilə göstərilir. O, varlı bir əyanın paltarını geyinir, əlində isə zahidin təsbehini tutur.
Ramlila xeyli vaxt tələb edə bilər. Tamaşaların əksəriyyəti 10–12 gün çəkir. Ramnaqardakı (Ramnagar) səhnələşdirmə isə bir aya qədər uzana bilər. Beləliklə, mahnı, nəqletmə, bədii qiraət və dialoq bir qısa təqdimatda deyil, ardıcıl tamaşalar boyunca açılır.
IGNCA təxminən 20 xalq və qəbilə Ramkatha (Ramkatha) ənənəsini sənədləşdirir. Onların arasında Mevatdan (Mewat) olan müsəlman coqilərin ifa etdiyi Lanka Çadai (Lanka Chadai) də var. Bu, Rama hekayəsini ötürən ifaçıların və ənənələrin müxtəlifliyinə konkret nümunədir.
Tez-tez verilən suallar
Ramayana nədən bəhs edir?
Əsər Ramanın sürgünündən, Ravananın Sitanı qaçırmasından və onun xilası ilə nəticələnən axtarış və müharibədən bəhs edir. Hanuman ayrı düşdükləri vaxt Rama ilə Sita arasında əlaqə yaratmağa kömək edir.
Ramayananı kim yazıb?
Epos ənənəvi olaraq Valmikiyə aid edilir. Onun yeddi kitabdan ibarət forması müxtəlif təbəqələri olan mətn kimi də araşdırılır. Nəzəriyyələrdən birinə görə, Bala Kanda və Uttara Kanda sonradan əlavə olunub.
Ramayana nə qədər qədimdir?
Ehtimallara görə, əsərin şifahi özəyi ya e.ə. VIII–V əsrlərə, ya da e.ə. V–IV əsrlərə aiddir. Metropoliten İncəsənət Muzeyi onun indiki formasına yaxın vəziyyətini təxminən e.ə. I əsrə aid edir.
Hanuman Sitaya niyə üzük verir?
Ramanın üzüyü Sita ilə görüşən Hanumanın kimliyini təsdiqləyir. Sita isə Ramaya aparması üçün öz saç bəzəyini ona verir.
Mənbələr
- Vikipediya — Ramayana en.wikipedia.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Epik Hindistan metmuseum.org
- Wereldmuseum Amsterdam — Hanuman dünyanı gəzir amsterdam.wereldmuseum.nl
- Emori Universiteti, Maykl C. Karlos Muzeyi — Hanuman Lankaya sıçrayır digitalprojects.carlos.emory.edu
- UNESCO — Ramlila, Ramayananın ənənəvi tamaşası ich.unesco.org
- IGNCA — Ramayana və Mahabharatanın yaşayan ənənələri ignca.gov.in
- Vikipediya — Ayodhya en.wikipedia.org
FAQ
Ramayana nədən bəhs edir?
Ramayana Ramanın sürgünündən, Ravananın onun həyat yoldaşı Sitanı qaçırmasından və Sitanın xilası ilə nəticələnən axtarış və münaqişədən bəhs edir. Hanuman Ramaya Sitanı tapmaqda kömək edən sadiq müttəfiqdir.
Ramayananı kim yazıb?
Sanskrit eposu ənənəvi olaraq Valmikiyə aid edilir. Əsər zamanla formalaşıb. Nəzəriyyələrdən birinə görə, Bala Kanda və Uttara Kanda sonradan əlavə olunub.
Ramayana nə vaxt yaranıb?
Əsərin şifahi özəyinin yaranmasına dair ehtimallar e.ə. VIII–IV əsrləri əhatə edir. Metropoliten İncəsənət Muzeyi onun indiki formasına yaxın vəziyyətini təxminən e.ə. I əsrə aid edir. Digər tarixləndirmələrdə isə sonrakı formalaşmanın eramızın III əsrinədək davam etdiyi göstərilir.
Ramayanada Hanuman kimdir?
Hanuman Ramaya sədaqətlə bağlı, insan və meymun xüsusiyyətlərini birləşdirən, fövqəladə gücə malik köməkçidir. O, dənizin üzərindən sıçrayaraq Lankaya çatır və kimliyini təsdiqləmək üçün Sитaya Ramanın üzüyünü verir.
Image: Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg — Sahibdin, Public domain
