Apollon (türkcə: Apollon) yunanların musiqi və gələcəkdən xəbərvermə tanrısı idi. O, işıq, şəfa, poeziya, oxçuluq və gənclərin qorunması ilə də əlaqələndirilirdi. İnsanlar ona ilahilər, təqdimlər, bayramlar və kahindən xəbər almaqla sitayiş edirdilər. Delfidə (türkcə: Delfi) hazırlığın bir hissəsini arınma ayinləri təşkil edirdi.
Niyə eyni tanrıya həm gəncin saçı təqdim edilir, həm də onun adından gələcəkdən xəbər verilirdi? Apollona sitayiş insan həyatındakı dönüş nöqtələrini ümumi dini toplantılarla birləşdirirdi. Siz qədim müqəddəs məkanları araşdırırsınızsa, Didimadan (türkcə: Didyma) başlaya bilərsiniz. Delfi kahinəsi və Delosla (türkcə: Delos) bağlı ilahilər isə onun kultunun başqa tərəflərini göstərir.
Apollon hansı güc və fəaliyyətlərlə əlaqələndirilirdi?
Apollon Zevslə (türkcə: Zeus) Letonun (türkcə: Leto) oğlu, Artemidanın (türkcə: Artemis) əkiz qardaşı idi. Bu ailə bağları sitayişdə də öz əksini tapırdı. Homerə (türkcə: Homeros) aid edilən «Apollona himn»də Delos qızları Apollonla yanaşı Leto və Artemidanı da vəsf edirlər.
Musiqi onunla bağlı əsas sahələrdən biri idi. Yunan incəsənətində Apollon çox vaxt əlində simli musiqi aləti olan kifara ilə təsvir edilirdi. Siz tanrının təsvirinə baxarkən bu alət onun kimliyini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Onun musiqidəki rolu muzalar (türkcə: Musalar) xoruna rəhbərlik etməsində də görünürdü.
Bu rolda nəğmə, rəqs və poeziya bir-birini tamamlayırdı. Buna görə Apollonun musiqi ilə əlaqəsi əlindəki alətlə məhdudlaşmırdı. Muzalar xoru onun rəhbərliyi altında bir neçə fəaliyyəti birləşdirirdi. İlahilər isə tanrının vəsfini dini bayramların bir hissəsinə çevirirdi.
Şəfa da Apollonun kimliyinin bir hissəsi idi. Bu əlaqə mifologiyada onun oğlu sayılan Asklepi (türkcə: Asklepios) vasitəsilə də ifadə olunurdu. Bununla belə, Apollon xəstəlik də göndərə bilirdi. «İliada» (türkcə: İlyada) onu axeylərin (türkcə: Akhalar) ordusuna epidemiya göndərən tanrı kimi təqdim edir.
Bu epidemiya Aqamemnonun (türkcə: Agamemnon) Apollonun kahini Xrisə (türkcə: Khryses) pis rəftar etməsindən sonra başlamışdı. Həmin epizod tanrının dağıdıcı gücünü onun şəfa ilə əlaqəsinin yanında göstərir. Oxçuluq və işıq da onunla bağlı sahələr idi. Apollonu sadəcə musiqi tanrısı adlandırmaq bu genişliyin böyük hissəsini izahsız qoyur.
Delfidə kəhanət mərkəzi necə işləyirdi?
Apollonun Delfidəki müqəddəs məkanı Mərkəzi Yunanıstanın Fokida (türkcə: Fokis) bölgəsində, Parnas dağının (türkcə: Parnassos) cənub-qərb yamacında yerləşirdi. Onun müqəddəs məkan və kəhanət mərkəzi kimi inkişafı e.ə. VIII əsrdə başlamışdı. E.ə. VI əsrə gəldikdə Delfi yunan dünyasında dini mərkəzə və ümumi birlik rəmzinə çevrilmişdi.
Apollonun xəbərlərini çatdıran kahinələr Pifiya (türkcə: Pythia) titulunu daşıyırdılar. Bu vəzifə ömürlük idi. Pifiya müqəddəs məkanda Apollonun adından danışırdı.
Kahinə müraciət müəyyən təqvimə uyğun aparılırdı. Qədim mənbələrə əsaslanan məlumata görə, Pifiya əvvəlcə ildə bir dəfə gələcəkdən xəbər verirdi. Bunun üçün Vysios ayının yeddinci günü müəyyən edilmişdi. Sonralar üç qış ayı istisna olmaqla, hər ayın yeddinci günü kəhanət söylənirdi.
Siz kahinin ziyarətçi gələn istənilən vaxt cavab verdiyini düşünürsünüzsə, bu təqvim təsəvvürünüzü dəyişir. Gələcəkdən xəbərvermə üçün müəyyən günlər ayrılmışdı. İldə bir dəfə keçirilən mərasim daha sıx təkrarlansa da, Apollonun cavablarını almaq yenə təqvimlə tənzimlənirdi.
Hazırlığa Kastaliya bulağında (türkcə: Kastalya Pınarı) arınma daxil idi. Pifiya kəhanətlərini Apollon məbədinin daxili hissəsi olan aditonda söyləyirdi. Beləliklə, su, hazırlıq və xüsusi daxili məkan tanrının cavabının çatdırılması prosesinin hissələri idi.
Delfinin müqəddəs əhəmiyyətinin mifoloji coğrafiyası da vardı. Qədim yunan inancına görə, buradakı omfalos daşı dünyanın göbəyini göstərirdi. Bir rəvayətə əsasən, Zevs iki istiqamətdən qartallar buraxmış, onlar burada qarşılaşmışdılar. Daş bu mərkəzilik iddiasına maddi ifadə verirdi.
Müqəddəs məkanda hər dörd ildən bir Pifiya oyunları da keçirilirdi. Teatr və stadion ümumi şənliklər üçün istifadə olunurdu. Beləliklə, Delfidə Apollona sitayiş həm müəyyən günlərdə kahinə müraciəti, həm də insanları müqəddəs məkanın ictimai sahələrinə toplayan tədbirləri əhatə edirdi.
Apollon Heliosdan nə ilə fərqlənirdi?
Helios (türkcə: Helios) yunan mifologiyasında Günəşin təcəssümü idi. Apollon isə əvvəlcə ayrı tanrı idi. Buna görə onun işıqla əlaqəsini sonradan Heliosla eyniləşdirilməsindən fərqləndirmək lazımdır.
Bu eyniləşdirmənin nümunələri e.ə. V əsrdən görünür. Əlaqə zamanla inkişaf etmişdi və Roma dövründən əvvəl də mövcud idi. Siz Apollonu günəş tanrısı kimi təsvir edirsinizsə, bu ardıcıllıq onun əvvəlki kimliyini və sonrakı Günəşlə əlaqəsini birlikdə nəzərə almağınıza kömək edir.
Bu inkişafla yanaşı, Apollonu anlamaq üçün musiqi və gələcəkdən xəbərvermə əsas əhəmiyyətini saxlayır. İncəsənətdə kifara, Delfidə Pifiya və muzaların rəhbəri olması onun müxtəlif rollarını ifadə edir. Onu yalnız Günəşlə əlaqələndirən təsvir bu rolları kənarda qoyardı.
İlahilər, müqəddəs məkanlar və təqdimlər onun kultu haqqında nə deyir?
Homerə aid edilən «Apollona himn» Delosu ümumi şənlik məkanı kimi təqdim edir. 146–150-ci misralarda ioniyalıların (türkcə: İyonyalılar) ortaq bayram üçün buraya toplaşması təsvir olunur. Himn tanrının vəsfini ona sitayiş edənlərin toplantısı daxilində göstərir. Beləcə, dini nəğmə kollektiv iştirakla bağlanır.
Fukidid (türkcə: Thukydides) himnin Delos şənlikləri ilə əlaqəsinə dair erkən dəlil verir. O, «Tarix» əsərinin 3.104-cü bölməsində Homerə aid edilən himndən iki parça sitat gətirir. Onun yazdıqları poetik mətni Delosdakı bayram mühiti ilə əlaqələndirir.
Afinalılar e.ə. 426-cı ildə Delosda arınma mərasimi keçirdikdən sonra Deliya bayramı (türkcə: Delia) hər dörd ildən bir keçirilmək üzrə yenidən təşkil edildi. Delfidə kahinə müraciət təqvimi kimi, bu dövrilik də sitayişin müəyyən ritmə tabe olduğunu göstərir. Bayram təyin olunmuş fasilələrlə təkrarlanırdı.
Delfidə məbəd tikintisi ortaq bağlılığın başqa formasını göstərir. Arxaik dövrə aid Apollon məbədi e.ə. 510-cu ildə tamamlanmışdı. Vəsaiti bir çox yunan şəhəri vermiş, işlərə afinalı Alkmeonidlər (türkcə: Alkmaionidler) nəzarət etmişdilər. Bina müxtəlif icmaların töhfələrini bir müqəddəs məkanda birləşdirirdi.
E.ə. 373-cü ildə zəlzələ həmin məbədi dağıtdı. Bu gün qalıqları görünən əvəzedici məbəd e.ə. IV əsrə aiddir. Onun şərq frontonunda Apollon muzalarla birlikdə təsvir edilmişdi. Qərb frontonunda isə Dionis (türkcə: Dionysos) menadalarla (türkcə: Mainadlar) göstərilmişdi. Beləliklə, hər iki qrup məbədin heykəltəraşlıq bəzəyində yer alırdı.
Səyahət edənlər üçün Didima Apollona sitayişin başqa bir məkanıdır. Bura müqəddəs yolla Miletə (türkcə: Milet) bağlanan kəhanət məkanı idi. Aydın İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi onu şəhər deyil, müqəddəs məkan kimi təsvir edir. Bu fərq sizə ərazinin dini məqsədini anlamağa kömək edir.
Təqdimlər Didimanı yaxın ətrafından kənardakı hökmdarlarla bağlayırdı. Herodot (türkcə: Herodot) Misir hökmdarı II Nexonun (türkcə: II. Neko) və Lidiya hökmdarı Krezin (türkcə: Kroisos) buradakı Apollon məkanına təqdimlər verdiyini yazır. Bu hədiyyələr ilahilər və məbəd binaları ilə yanaşı, sitayişə dair dəlillərin başqa hissəsini təşkil edir.
Didimanın arxaik dövrə aid müqəddəs məkanı e.ə. 494-cü ildə farslar tərəfindən yandırılmışdı. Buna görə onun tarixi həm hökmdar təqdimlərini, həm də dağıntını əhatə edir. Delfi və Delosla birlikdə nəzərdən keçirdikdə, Didima Apollon kultunu bir neçə konkret əməl vasitəsilə göstərir: kahinə müraciət, hədiyyələr, tikinti və ümumi şənliklər.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Oğlanlar yetkinliyə qədəm qoyarkən uzun saçlarını kəsib Apollona həsr edirdilər. Bu adət onu gənclərin qorunması ilə bağlayırdı. Gündəlik həyatla əlaqə saç kəsimi idi: adi bir əməl insanın həyatındakı dəyişikliyi bildirən dini təqdimə çevrilə bilirdi.
Delfidə qurbanlıq heyvanın üzərinə Kastaliya suyu çilənirdi. Heyvan titrəsəydi, bu, tanrının orada olmasının əlaməti sayılırdı. Beləliklə, kahinə müraciət üçün hazırlıq zamanı heyvanın reaksiyası dini məna daşıyırdı.
Delfidəki Apollon məbədinin giriş hissəsində «Özünü tanı» və «İfratdan çəkin» kimi kəlamlar vardı. Orada E hərfi də yer alırdı. Beləliklə, binanın geniş heykəltəraşlıq tərtibatı ilə yanaşı, məbədin girişində qısa ifadələr və tək bir hərf də nümayiş etdirilirdi.
Delos qızlarının vəsfi Apollonla məhdudlaşmırdı. Homerə aid edilən himnin 158–159-cu misralarında onların nəğməsinə Leto və Artemida da daxil edilir. Apollonun anası və əkiz bacısı bu himndəki sitayişin bir hissəsi idi. Beləliklə, onun ailə bağları bayramın vəsf nəğməsinə daxil olurdu.
Xronologiya
- E.ə. VIII əsr: Delfidə Apollonun müqəddəs məkanı və kəhanət mərkəzi inkişaf etməyə başladı.
- E.ə. VI əsr: Delfi yunan dünyasında dini mərkəzə və ümumi birlik rəmzinə çevrildi.
- E.ə. 510-cu il: Delfidə arxaik dövrə aid Apollon məbədi Alkmeonidlərin nəzarəti altında tamamlandı.
- E.ə. 494-cü il: Farslar Didimadakı Apollon məkanını yandırdılar.
- E.ə. V əsr: Apollonun Heliosla eyniləşdirilməsinə dair nümunələr görünməyə başladı.
- E.ə. 426-cı il: Deliya bayramı hər dörd ildən bir keçirilmək üzrə yenidən təşkil edildi.
- E.ə. 373-cü il: Zəlzələ Delfidə arxaik dövrə aid Apollon məbədini dağıtdı.
- E.ə. IV əsr: Delfidə qalıqları günümüzə çatan əvəzedici məbəd tikildi.
Tez-tez verilən suallar
Apollon nəyin tanrısı idi?
Apollon yunanların musiqi və gələcəkdən xəbərvermə tanrısı idi. O, işıq, şəfa, poeziya, oxçuluq və gənclərin qorunması ilə də əlaqələndirilirdi. İncəsənətdə onun musiqidəki rolu çox vaxt kifara vasitəsilə göstərilirdi.
Delfidə Apollona necə sitayiş edilirdi?
Pifiya müəyyən günlərdə onun adından gələcəkdən xəbər verirdi. Hazırlığa Kastaliya bulağında arınma daxil idi. Müqəddəs məkanda hər dörd ildən bir Pifiya oyunları da keçirilirdi. Teatr və stadion ümumi şənliklər üçün istifadə olunurdu.
Apollon və Helios eyni tanrı idi?
Onlar əvvəlcə ayrı tanrılar idi. Helios Günəşin təcəssümü sayılırdı. Apollonun onunla eyniləşdirilməsi sonradan baş verdi. Buna dair nümunələr Roma dövründən əvvəl, e.ə. V əsrdən görünür.
Didimanın Apollonla nə əlaqəsi vardı?
Didima müqəddəs yolla Miletə bağlanan, Apollona həsr olunmuş bir kəhanət məkanı idi. Herodot Misir hökmdarı II Nexonun və Lidiya hökmdarı Krezin burada təqdimlər verdiyini qeyd edirdi. Farslar onun arxaik dövrə aid müqəddəs məkanını e.ə. 494-cü ildə yandırmışdılar.
Mənbələr
- The Metropolitan Museum of Art — Yunan tanrıları və dini ayinlər metmuseum.org
- Vikipedi — Apollon tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Apollon en.wikipedia.org
- UNESCO — Delfi arxeoloji ərazisi whc.unesco.org
- Delfi Arxeoloji Ərazisi və Muzeyi — Kəhanət mərkəzinin yaranmasına dair mifoloji versiyalar delphi.culture.gr
- Delfi Arxeoloji Ərazisi və Muzeyi — Apollon məbədi delphi.culture.gr
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Gregory Nagy, Homer himnlərinin qəbulunun ən erkən mərhələləri chs.harvard.edu
- Aydın İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Apollon məbədi aydin.ktb.gov.tr
- Wikipedia — Delfi en.wikipedia.org
FAQ
Apollon nəyin tanrısı idi?
Apollon yunanların musiqi və gələcəkdən xəbərvermə tanrısı idi. O, işıq, şəfa, poeziya, oxçuluq və gənclərin qorunması ilə də əlaqələndirilirdi.
Delfidə Apollona necə sitayiş edilirdi?
Delfidə Pifiya müəyyən günlərdə Apollonun adından gələcəkdən xəbər verirdi. Hazırlığa Kastaliya bulağında arınma daxil idi. Müqəddəs məkanda hər dörd ildən bir Pifiya oyunları da keçirilirdi.
Apollon və Helios eyni tanrı idi?
Onlar əvvəlcə ayrı tanrılar idi. Helios Günəşin təcəssümü sayılırdı. Apollonun onunla eyniləşdirilməsi sonradan baş verdi; buna dair nümunələr e.ə. V əsrdən görünür.
Didimanın Apollonla nə əlaqəsi vardı?
Didima müqəddəs yolla Miletə bağlanan, Apollona həsr olunmuş bir kəhanət məkanı idi. Herodot Misir hökmdarı II Nexonun və Lidiya hökmdarı Krezin burada hədiyyələr təqdim etdiyini yazırdı.
Image: Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg — Didier Descouens, CC BY-SA 4.0
