Atinska akropola (turski: Atina Akropolisi) je stjenovito uzvišenje u središtu Atene, u Grčkoj. Na njemu se nalazi antičko svetilište posvećeno prvenstveno Ateni. Osim Partenona, obuhvata Erehtejon, monumentalni ulaz Propileje, Hram Atene Nike te druga svetilišta i ostatke građevina.
Zašto u jednom svetilištu nalazite stubove ugrađene u odbrambeni zid i hram u kojem se nekada čuvao javni novac? Ako pogledate dalje od Partenona, ti detalji povezuju Akropolu s vjerskim obredima, upravljanjem gradom i ratovanjem. Njene građevine nose i tragove prenamjena, rušenja i obnove.
Šta znači akropola i gdje se nalazi Atinska akropola?
Riječ akropola spaja grčke riječi akron, što znači najviša tačka, i polis, što znači grad. Označava gornji grad ili tvrđavu. Zato se taj naziv ne odnosi samo na Atenu, iako se na Atinskoj akropoli nalazi svetilište posvećeno prvenstveno Ateni.
Uzvišenje se nalazi u središtu Atene, glavnog grada Grčke. UNESCO navodi da je njegova prosječna visina 156 metara, a dimenzije približno 170 puta 350 metara. Strane su mu strme, osim na zapadu, gdje Propileje čine monumentalni ulaz u svetilište.
Sama stijena ima historiju odvojenu od historije građevina. Tektonsko navlačenje pomjerilo je masu krečnjaka preko atenskih škriljaca. Erozija je zatim tu masu odvojila od okolnog terena. Prirodno uzvišenje ispod svetilišta nastalo je, dakle, geološkim procesima.
Arheološki nalazi potvrđuju prisustvo ljudi na uzvišenju u četvrtom mileniju prije nove ere. U trinaestom vijeku prije nove ere prvi odbrambeni zid opasao je rezidenciju lokalnog mikenskog vladara. Rana historija uzvišenja obuhvata naseljavanje i utvrđivanje, mnogo prije nastanka sačuvane monumentalne cjeline.
Tokom osmog vijeka prije nove ere uspostavljanje Ateninog kulta sve je više davalo uzvišenju vjerski karakter. Atena je bila boginja zaštitnica grada. Akropola se iz utvrđene rezidencije razvila u vjersko središte. Kasniji graditeljski program donio joj je najpoznatije spomenike.
Čemu su služili Partenon, Erehtejon, Propileje i Hram Atene Nike?
Četiri glavna spomenika imala su različite uloge u Ateninom svetilištu. Partenon je bio posvećen Ateni. Erehtejon je okupljao više kultova. Propileje su služile kao monumentalni ulaz, dok je mali Hram Atene Nike slavio Atenu kao darovateljicu vojne pobjede.
Partenon: Atenin kip i javni novac
Partenon je građen između 447. i 438. godine prije nove ere. Skulpture na njegovim zabatima završene su 432. godine prije nove ere. Arhitekti su bili Iktin i Kalikrat, dok je kipar Fidija rukovodio cjelokupnim radovima i kiparskim programom.
U istočnom dijelu nalazio se Fidijin kip Atene, izrađen od zlata i slonovače. Boginja je u desnoj ruci držala figuru Nike. Kip je pripadao vjerskoj namjeni građevine. Zapadna prostorija imala je drugu dokumentovanu ulogu: u njoj se čuvao javni novac Atene.
Erehtejon: više kultova pod jednim krovom
Erehtejon je izgrađen u jonskom redu između 421. i 406. godine prije nove ere. U njegovom istočnom dijelu nalazio se drveni kultni kip Atene Polijas. Zapadni dio služio je kultovima Posejdona, Hefesta i lokalnog heroja Buta. Njegove vjerske funkcije zato nisu bile ograničene samo na Atenu.
Na jugozapadnom uglu šest ženskih figura, nazvanih karijatide, nosilo je krov trijema. Te figure bile su arhitektonski nosači. Njihov prepoznatljiv izgled možete povezati s konkretnom ulogom: držale su krov iznad trijema.
Propileje: ulaz u svetilište
Mnezikle je izgradio Propileje između 437. i 432. godine prije nove ere na zapadnoj strani Akropole. One su činile monumentalni ulaz u Atenino svetilište. Položaj i namjena razlikuju ih od hramova unutar ograđenog prostora.
Izbijanje Peloponeskog rata prekinulo je gradnju. Dijelovi prvobitnog projekta ostali su nedovršeni. Propileje zato svjedoče i o ambicijama graditeljskog programa i o prekidu koji je izazvao rat.
Hram Atene Nike: vojna pobjeda
Hram Atene Nike mali je jonski hram čije se autorstvo pripisuje Kalikratu. Nalazi se na starijem mikenskom bastionu koji čuva jugozapadni ulaz. Posvećen je Ateninoj moći da podari vojnu pobjedu. Tako se vjerska namjena svetilišta povezuje s njegovim odbrambenim položajem.
Institucije navode različite datume njegove gradnje. Služba za obnovu Akropole predlaže razdoblje 427–424. godine prije nove ere. Muzej Akropole navodi 426–421. godinu prije nove ere. Obje procjene smještaju gradnju u 420-e godine prije nove ere, ali se predloženi rasponi razlikuju.
Šta se nalazi pored četiri glavna spomenika?
Na Akropoli se nalaze i svetilišta Artemide Brauronije, Zeusa Polijeja i Pandiona. Ostaci Hrama Rome i Augusta predstavljaju još jedan spomenik na ovom prostoru. Ako Akropolu svedete samo na Partenon, izostavljate ta druga mjesta vjerskih obreda.
Kako su perzijska invazija i Periklov graditeljski program preobrazili svetilište?
Perzijska vojska opljačkala je Atenu 480. godine prije nove ere. Razaranje je zahvatilo stari Atenin hram i nedovršeni stariji Partenon. Oba su spaljena i oštećena. Kasnije monumentalno svetilište nastalo je nakon tog razaranja. Nije ostalo netaknuto sačuvano iz ranijeg razdoblja.
Radovi u petom vijeku prije nove ere preoblikovali su iskoristivu površinu vrha. Snažni obodni zidovi, dugi približno 740 metara, zadržavali su zemljane nasipe. Terasiranjem je površina vrha proširena na 29.000 kvadratnih metara. Razvoj svetilišta podrazumijevao je velike radove na tlu koje ga nosi i na njegovim granicama, kao i na samim građevinama.
Program iz petog vijeka prije nove ere, predvođen Periklom, stvorio je monumentalnu cjelinu po kojoj je Akropola poznata: Partenon, Propileje, Erehtejon i Hram Atene Nike. Građeni su u različitim razdobljima. Zajedno su svetilištu dali glavne hramove i monumentalni ulaz.
Vremenska linija
- Četvrti milenij prije nove ere: nalazi potvrđuju ljudsko naseljavanje uzvišenja.
- Trinaesti vijek prije nove ere: prvi zid opasava rezidenciju mikenskog vladara.
- Osmi vijek prije nove ere: Atenin kult jača vjersku ulogu uzvišenja.
- 480. godina prije nove ere: perzijske snage uništavaju ranije hramove i nedovršeni stariji Partenon.
- Peti vijek prije nove ere: zidovi, nasipi i terase proširuju svetilište.
- 447–438. godine prije nove ere: gradi se Partenon.
- 437–432. godine prije nove ere: grade se Propileje.
- 432. godina prije nove ere: završene su skulpture na zabatima Partenona.
- 420-e godine prije nove ere: gradi se Hram Atene Nike.
- 421–406. godine prije nove ere: gradi se Erehtejon.
- Oko 410. godine prije nove ere: bastionu Atene Nike dodaje se mramorni parapet.
- 1205. godina: Partenon se posvećuje Svetoj Bogorodici Atenskoj.
- Osmansko razdoblje: Partenon služi kao džamija.
- 1686. godina: Hram Atene Nike rastavlja se radi pribavljanja materijala za odbrambene građevine.
- 1687. godina: eksplozija baruta razara Partenon tokom mletačkog bombardovanja.
- 1835–1845. godine: Hram Atene Nike ponovo se sastavlja.
- 1875. godina: ruši se franačka kula iznad Propileja.
- 1975. godina: osniva se ESMA i počinje cjeloviti program konzervacije.
- 1979. godina: karijatide se premještaju u muzej radi zaštite.
- 1987. godina: Akropola se upisuje na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
Detalji koje nećete pronaći u turističkim vodičima
Sjeverni zid sadrži 26 nedovršenih mramornih bubnjeva stubova bez kanelura, ponovo upotrijebljenih nakon perzijskog razaranja. Ti arhitektonski dijelovi postali su dio odbrane. Materijal iz oštećenih građevina tako je sačuvan u strukturi zidova oko svetilišta.
Od 433. godine prije nove ere u zapadnoj prostoriji Partenona, opistodomu, čuvao se javni novac Atene. Građevina je tako, uz posvetu Ateni, imala i dokumentovanu finansijsku funkciju. U istočnom dijelu unutrašnjosti stajao je kip od zlata i slonovače, dok su se javna sredstva čuvala na zapadu.
Oko 410. godine prije nove ere bastionu Atene Nike dodat je mramorni parapet ukrašen reljefima krilatih figura Nike. Štitio je posjetioce uz opasni rub. Zamislite ogradu na običnom balkonu: i antička ograda rješavala je praktični problem sprečavanja pada.
U savremenoj obnovi koristi se bijeli mramor s planine Penteli za dopunjavanje dijelova koji nedostaju. Antički graditelji koristili su kamen s iste planine. Novi materijal tako povezuje današnje konzervatorske radove s izvorom kamena za antičke spomenike.
Kako je Akropola kroz vrijeme mijenjala namjenu i obnavljana?
Partenon je u kasnoj antici postao crkva. Godine 1205. posvećen je Svetoj Bogorodici Atenskoj. Tokom osmanske vlasti služio je kao džamija. Smjena vjerskih namjena produžila je historiju građevine daleko izvan njene prvobitne posvete Ateni.
I Propileje su promijenile namjenu. Tokom srednjeg vijeka franački i firentinski vladari pretvorili su ih u palaču. Franačka kula iznad njihovog južnog krila srušena je 1875. godine. Kasnija historija tog ulaza zato obuhvata i prilagođavanje stanovanju i uklanjanje naknadno dograđenog dijela.
Osmanlije su 1686. godine rastavile Hram Atene Nike. Njegovo kamenje upotrijebile su za jačanje odbrane ulaza. Sljedeće godine mletačko bombardovanje pogodilo je Partenon i zapalilo barut koji su Osmanlije čuvale u njemu. Eksplozija je uništila velike dijelove građevine.
Ponovno sastavljanje Hrama Atene Nike između 1835. i 1845. godine bilo je prvi restauratorski zahvat na spomenicima Akropole. Historija hrama obuhvata rastavljanje, ponovnu upotrebu njegovog kamenja i rekonstrukciju.
Odbor za očuvanje spomenika Akropole, ESMA, osnovan je 1975. godine. Njegovi prvi radovi bili su usmjereni na Erehtejon. Karijatide su 1979. godine premještene u muzej radi zaštite od oštećenja usljed izloženosti vanjskim utjecajima.
Cjeloviti program konzervacije, započet 1975. godine, slijedi načela ograničavanja zahvata na ono što je neophodno i omogućavanja da se provedeni zahvati mogu poništiti. Upis na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine uslijedio je 1987. godine. Očuvanje predstavlja još jedno poglavlje u historiji građevina koje su više puta mijenjane vjerskom upotrebom, ratovanjem i popravkama.
Često postavljana pitanja
Jesu li Akropola i Partenon isto?
Akropola je uzvišenje sa svetilištem u središtu Atene. Partenon je jedna od građevina na njoj. Monumentalnoj cjelini pripadaju i Erehtejon, Propileje i Hram Atene Nike.
Šta se još nalazi tamo osim četiri glavna spomenika?
Na tom prostoru nalaze se svetilišta Artemide Brauronije, Zeusa Polijeja i Pandiona. Sačuvani su i ostaci Hrama Rome i Augusta.
Šta je izazvalo razaranje Partenona 1687. godine?
Mletačko bombardovanje zapalilo je barut koji su Osmanlije čuvale u građevini. Eksplozija koja je uslijedila uništila je velike dijelove Partenona.
Zašto su karijatide premještene u muzej?
Premještene su 1979. godine radi zaštite od oštećenja usljed izloženosti vanjskim utjecajima. Erehtejon je bio prva građevina na koju je ESMA usmjerila rad nakon osnivanja 1975. godine.
Izvori
- Wikipedia — Atinska akropola en.wikipedia.org
- Grčki spomenici UNESCO-a — Atinska akropola greekunescomonuments.gr
- UNESCO — Akropola, Atena whc.unesco.org
- Univerzitet u Ateni, Pergamos — 3.11 Akropola, Atena pergamos.lib.uoa.gr
- Služba za obnovu Akropole — Obodni zidovi ysma.gr
- Služba za obnovu Akropole — Partenon ysma.gr
- Služba za obnovu Akropole — Propileje ysma.gr
- Služba za obnovu Akropole — Erehtejon ysma.gr
- Služba za obnovu Akropole — Hram Atene Nike ysma.gr
- Muzej Akropole — Hram Atene Nike theacropolismuseum.gr
- Muzej Akropole — Historija muzeja theacropolismuseum.gr
- Grčko ministarstvo kulture — UNESCO culture.gov.gr
FAQ
Jesu li Akropola i Partenon isto?
Akropola je stjenovito uzvišenje sa svetilištem u središtu Atene. Partenon je jedna od građevina na njoj, uz Erehtejon, Propileje i Hram Atene Nike.
Šta se nalazi na Akropoli osim četiri glavna spomenika?
Tu su i svetilišta Artemide Brauronije, Zeusa Polijeja i Pandiona, kao i ostaci Hrama Rome i Augusta.
Zašto je Partenon toliko oštećen 1687. godine?
Tokom mletačke opsade bombardovanje je pogodilo Partenon i zapalilo barut koji su Osmanlije čuvale u njemu. Eksplozija je uništila velike dijelove građevine.
Zašto su karijatide premještene u muzej?
Karijatide su 1979. godine premještene u muzej kako bi bile zaštićene od oštećenja usljed izloženosti vanjskim utjecajima. Njihova zaštita bila je dio savremenih radova na očuvanju Akropole.
Image: Attica 06-13 Athens 50 View from Philopappos – Acropolis Hill.jpg — A.Savin, CC BY-SA 3.0
