Atina Akropolü, ortalama 156 metre yüksekliğindeki kayalıkta, başlıca Athena’ya adanmış antik kutsal alanı barındırır. Parthenon dışında Propylaia, Erekhtheion ve Athena Nike Tapınağı da bu alandadır. Tepe, tektonik bindirme ve aşınmayla oluşmuş; insanlar tarafından surlarla çevrilip teraslanmıştır. [1][2][3]
Parthenon’un batı odasında MÖ 433’ten itibaren Atina’nın kamu parası saklanıyordu. Siz bu yazıda tapınakların ibadet, giriş ve koruma işlevlerini birlikte öğreneceksiniz. Kayalığın oluşumundan restorasyona uzanan anlatı, Akropol’ün farklı dönemlerini birbirine bağlayacak. [6]
Akropol ne demek, Atina Akropolü nerede?
Akropol sözcüğü, Yunanca akron ve polis sözcüklerinin birleşmesinden meydana gelir. Akron en yüksek noktayı, polis ise kenti ifade eden sözcüktür. Dolayısıyla akropol, yalnız Atina’ya özgü olmayan bir yukarı kent veya hisar adıdır. [4]
Atina Akropolü, Yunanistan’ın başkenti Atina’nın merkezindeki kayalık tepe üzerinde yer alır. Buradaki antik kutsal alan, başlıca kentin koruyucu tanrıçası Athena’ya adanmıştır. Siz Akropol adını gördüğünüzde, tek yapıdan daha geniş bir alan düşünmelisiniz. [1][4]
UNESCO, tepenin boyutlarını yaklaşık 170 × 350 metre olarak verir. Ortalama yüksekliği 156 metredir ve batı yamacı dışındaki yamaçları sarptır. Bu fiziksel çerçeve, batıdaki anıtsal giriş Propylaia’nın konumunu anlamanızı da kolaylaştırır. [2][7]
Kayalığın oluşumunda kireçtaşı kütlesinin tektonik bindirmeyle Atina şisti üzerine taşınması belirleyicidir. Ardından gerçekleşen aşınma, bu kütleyi çevresinden ayırarak yükseltinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Akropol’ün doğal oluşumuyla, üzerinde daha sonra yapılan düzenlemeleri ayrı düşünmek gerekir. [3]
İnsan müdahalesinin belirgin örneği, MÖ 5. yüzyıldaki duvar ve teras düzenlemeleridir. Yaklaşık 740 metrelik çevre duvarları, tepe üzerindeki dolguları yerinde tutmuştur. Teraslanan yüzey, bu düzenlemeler sonucunda 29.000 metrekarelik bir alana ulaşmıştır. [5]
Parthenon, Erekhtheion, Propylaia ve Athena Nike Tapınağı ne amaçla yapıldı?
Parthenon: Athena tapınağı ve kamu parasının saklandığı yer
Athena’ya adanan Parthenon’un yapı inşaatı, MÖ 447–438 yılları arasında yürütülmüştür. Alınlık heykellerinin tamamlanması ise MÖ 432 yılına kadar devam etmiştir. Böylece yapı inşaatıyla heykel programının bitişi, farklı tarihlere karşılık gelir. [6]
Parthenon’un mimarları Iktinos ve Kallikrates, genel çalışmaların sorumlusu ise heykeltıraş Pheidias’tır. Pheidias, yapının heykel programının sorumluluğunu da aynı çalışma kapsamında üstlenmiştir. Doğu iç mekânındaki Athena heykeli, onun altın ve fildişinden yaptığı eserdir. [6]
Athena heykeli, sağ elinde bir Nike figürü tutacak biçimde yapılmıştı. Batıdaki opisthodomos odasıysa MÖ 433’ten itibaren kamu parasını saklamak için kullanılmıştır. Aynı yapıda tanrıçanın heykeliyle kamusal servetin bulunması, Parthenon’un işlev çeşitliliğini gösterir. [6]
Propylaia: Kutsal alanın anıtsal girişi
Mnesikles’in tasarladığı Propylaia, MÖ 437–432 arasında Akropol’ün batısında inşa edilmiştir. Yapının amacı, Athena kutsal alanına anıtsal bir giriş sağlamaktı. Parthenon’la karşılaştırırken temel ayrım işlevdedir: Propylaia, alana geçişi sağlayan giriş yapısıdır. [7]
Propylaia’nın yapımı, Peloponnesos Savaşı’nın başlamasıyla kesilmiş ve tasarımın bazı bölümleri tamamlanamamıştır. Bu nedenle yapının inşa tarihini bilmek, tasarımının bütünüyle gerçekleştiği anlamına gelmez. Siz Propylaia’yı incelerken, tamamlanamayan bölümleri de yapının tarihinin parçası olarak değerlendirebilirsiniz. [7]
Erekhtheion: Birden fazla kültü barındıran yapı
Erekhtheion, MÖ 421–406 arasında İon düzeninde inşa edilmiş bir kutsal yapıdır. Doğu bölümünde Athena Polias’ın ahşap kült heykeli bulunuyor, batı bölümü farklı kültleri barındırıyordu. Batıda Poseidon, Hephaistos ve yerel kahraman Boutes kültlerine yer verilmişti. [8]
Bu dağılım, Erekhtheion’un tek bir tanrısal figüre ayrılmadığını açıkça gösterir. Athena Polias’ın heykeliyle diğer kültler, aynı yapı içinde farklı bölümlerde bulunuyordu. Parthenon ile Erekhtheion’u karşılaştırırken, iç mekânların bu kullanım farkını izleyebilirsiniz. [6][8]
Erekhtheion’un güneybatı köşesindeki revakın tavanını, Karyatid adı verilen altı kadın figürü taşıyordu. Kadın figürlerinin burada doğrudan bir taşıyıcılık görevi üstlenmesi, somut mimari işlevleridir. Karyatidler, dış ortamın verdiği zarardan korunmaları amacıyla 1979’da müzeye taşınmıştır. [8][11]
Athena Nike Tapınağı: Askerî zafer kazandıran Athena’nın tapınağı
Athena Nike Tapınağı, Akropol’ün güneybatı girişini koruyan eski Miken burcu üzerinde yükselir. Kallikrates’e atfedilen küçük İon tapınağı, askerî zafer kazandıran Athena’ya adanmıştır. Yapının konumu, eski savunma unsuruyla kutsal yapının aynı yerde buluştuğunu gösterir. [9]
Athena Nike Tapınağı’nın inşa tarihleri, ilgili kurumların değerlendirmelerinde farklı aralıklarla verilir. YSMA, MÖ 427–424 aralığını önerirken Akropol Müzesi MÖ 426–421 aralığını kullanır. [9][10]
Akropol’deki yapı topluluğu, bu dört büyük anıtla sınırlı bir içerik taşımaz. Artemis Brauronia, Zeus Polieus ve Pandion kutsal alanları da burada bulunur. Roma ve Augustus Tapınağı’nın kalıntıları, alandaki diğer yapılar arasında yer alır. [4]
Pers istilası ve Perikles’in yapı programı kutsal tepeyi nasıl değiştirdi?
Akropol’de MÖ 4. binyılda insanların yaşadığına ilişkin arkeolojik kanıtlar bulunmaktadır. MÖ 13. yüzyılda yapılan ilk sur, yerel Miken yöneticisinin konutunu çevrelemiştir. Böylece tepenin erken kullanımında yerleşim ve korunaklı yönetici konutu birlikte görülür. [2][4]
MÖ 8. yüzyılda Athena kültünün yerleşmesiyle, tepenin dinsel niteliği giderek belirginleşmiştir. Miken yöneticisinin surla çevrili konutundan, kentin koruyucu tanrıçasının kutsal alanına dönüşüm yaşanmıştır. Bu dönüşüm, Akropol tarihini yalnız mevcut tapınakların yapım tarihlerinden başlatmayı engeller. [2]
Pers ordusu, MÖ 480’de Atina’yı yağmalarken Akropol’deki kutsal yapıları da tahrip etmiştir. Yapımı devam eden Eski Parthenon ile Athena’nın eski tapınağı yakılıp yıkılmıştır. Bu nedenle Eski Parthenon ile bugün tanınan Parthenon’u birbirinden ayırmak gerekir. [4][6]
Perikles’in öncülük ettiği MÖ 5. yüzyıl programı, tepedeki anıtsal topluluğu ortaya çıkarmıştır. Parthenon, Propylaia, Erekhtheion ve Athena Nike Tapınağı bu program kapsamında değerlendirilir. Ancak yapıların farklı inşa tarihleri, topluluğun zaman içinde meydana geldiğini gösterir. [2][6][7][8][9]
Aynı yüzyıldaki çevre duvarları, dolguları tutarak genişletilen kutsal alanın sınırlarını oluşturmuştur. Yaklaşık 740 metrelik duvarla 29.000 metrekarelik yüzey, bu müdahalenin ölçüsünü verir. Akropol’ün görünümünü anlamak için tapınaklarla birlikte bu zemin düzenlemesini de düşünmelisiniz. [5]
Akropol farklı dönemlerde nasıl kullanıldı ve restore edildi?
Parthenon, geç antik çağda kiliseye dönüştürülerek farklı bir dinsel kullanım kazanmıştır. Yapı, 1205 yılında Atina’nın Kutsal Annesi’ne adanmış, Osmanlı dönemindeyse cami olarak kullanılmıştır. Athena tapınağının sonraki tarihi, bu kullanım değişikliklerini de içinde barındırır. [6]
Propylaia, Orta Çağ’da Frank ve Floransalı yöneticilerin sarayına dönüştürülmüş bir yapıdır. Güney kanadının üzerindeki Frank kulesi, 1875 yılında gerçekleştirilen müdahaleyle yıkılmıştır. Dolayısıyla anıtsal girişin tarihi, saray kullanımını ve sonradan kaldırılan kuleyi de kapsar. [7]
Venedik kuşatması sırasında, 1687’de Parthenon’a isabet eden bombardıman içerideki barutu patlatmıştır. Osmanlıların yapıda depoladığı barutun patlaması, Parthenon’un büyük bölümlerinin yıkılmasına yol açmıştır. Yapının sonraki görünümünü açıklarken, bu olay doğrudan bir yıkım nedeni oluşturur. [4]
Akropol Anıtlarını Koruma Komitesi ESMA, 1975 yılında kurulmuş ve önce Erekhtheion’la ilgilenmiştir. Aynı yıl başlayan bütünleşik koruma programı, müdahaleyi gerekli düzeyle sınırlama ilkesini benimser. Yapılan işlemlerin geri alınabilir olması da bu koruma yaklaşımının temelidir. [2][11]
Bu ilkeler, Erekhtheion gibi yapılara müdahalenin kapsamını belirleyen koruma yaklaşımını açıklar. Karyatidlerin 1979’da müzeye taşınmasıysa dış ortam zararına karşı alınan somut önlemdir. Atina Akropolü, 1987 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. [2][11][12]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki sıralama, Miken surundan modern korumaya uzanan başlıca dönüşümleri birlikte gösterir. [2][4][6][7][8][9][10][11][12]
- MÖ 4. binyıl Tepede insan yerleşimine ilişkin arkeolojik kanıtlar bulunur.
- MÖ 13. yüzyıl Miken yöneticisinin konutu ilk surla çevrelenir.
- MÖ 8. yüzyıl Athena kültüyle tepenin dinsel niteliği belirginleşir.
- MÖ 480 Pers istilasında eski kutsal yapılar tahrip edilir.
- MÖ 447–438 Parthenon’un yapı inşaatı gerçekleştirilir.
- MÖ 437–432 Propylaia inşa edilir.
- MÖ 432 Parthenon’un alınlık heykelleri tamamlanır.
- MÖ 420’li yıllar Athena Nike Tapınağı inşa edilir.
- MÖ 421–406 Erekhtheion inşa edilir.
- 1205 Parthenon, Atina’nın Kutsal Annesi’ne adanır.
- 1686 Athena Nike Tapınağı savunma amacıyla sökülür.
- 1687 Barut patlaması Parthenon’u ağır biçimde yıkar.
- 1835–1845 Athena Nike Tapınağı yeniden kurulur.
- 1975 ESMA kurulur; bütünleşik koruma programı başlar.
- 1979 Karyatidler korunmaları için müzeye taşınır.
- 1987 Akropol, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Pers yıkımından kalan 26 mermer sütun tamburu, Akropol’ün kuzey surunda yeniden kullanılmıştır. Yarım işlenmiş ve yivsiz bu parçalar, duvarın yapım malzemesine dönüşmüştür. Böylece eski yapıların parçaları, tepenin sonraki düzenlemesinde farklı bir görev üstlenmiştir. [5]
Athena Nike burcunun tehlikeli kenarına, yaklaşık MÖ 410’da mermer korkuluk eklenmiştir. Ziyaretçileri korumayı amaçlayan korkuluk, kanatlı Nike kabartmalarıyla bezeli olarak hazırlanmıştır. Siz bunu gündelik hayattaki merdiven korkuluğuyla işlev açısından birlikte düşünebilirsiniz. Her ikisinde de kenardaki koruyucu unsur, düşme tehlikesine karşı önlem oluşturur. [10]
Osmanlılar, 1686’da Athena Nike Tapınağı’nı sökerek taşlarını giriş savunmasını güçlendirmekte kullanmıştır. Sökülen tapınağın 1835–1845 arasında yeniden kurulması, Akropol anıtlarındaki ilk restorasyon müdahalesidir. [9]
Modern restorasyonda eksikleri tamamlayan beyaz mermer, Penteli Dağı’ndan çıkarılan taştan sağlanmaktadır. Antik yapılarda kullanılan taşın da aynı dağdan gelmesi, malzemedeki sürekliliği gösterir. Bu ayrıntı, restorasyonu yalnız eski parçaların yeniden yerleştirilmesi olarak düşünmemenizi sağlar. [2]
Sık sorulan sorular
Akropol ile Parthenon aynı şey mi?
Akropol, Atina merkezindeki kayalık tepeyi ve üzerindeki kutsal alanı ifade eder. Parthenon ise bu alan içinde Athena’ya adanmış tapınaklardan biridir.
Atina Akropolü doğal mı, insanlar tarafından mı yapıldı?
Kayalık yükselti, tektonik bindirme ve ardından gerçekleşen aşınma sonucunda doğal olarak oluşmuştur. İnsanlar özellikle MÖ 5. yüzyılda duvarlar, dolgular ve teraslarla tepe yüzeyini genişletmiştir.
Parthenon dışında Akropol’de hangi yapılar bulunur?
Başlıca yapılar arasında Propylaia, Erekhtheion ve Athena Nike Tapınağı bulunur. Artemis Brauronia, Zeus Polieus ve Pandion kutsal alanlarıyla Roma ve Augustus Tapınağı kalıntıları da vardır.
Erekhtheion’un Karyatidleri neden müzeye taşındı?
Altı kadın figüründen oluşan Karyatidler, Erekhtheion’un güneybatı köşesindeki revakın tavanını taşıyordu. Karyatidler, dış ortamın verdiği zarardan korunmaları amacıyla 1979’da müzeye taşındı.
Kaynaklar
- Greek UNESCO Monuments — The Acropolis of Athens greekunescomonuments.gr
- UNESCO — Acropolis, Athens whc.unesco.org
- Atina Üniversitesi Pergamos Arşivi — 3.11 Acropolis, Athens pergamos.lib.uoa.gr
- Wikipedia — Acropolis of Athens en.wikipedia.org
- Akropol Restorasyon Servisi (YSMA) — Circuit walls ysma.gr
- Akropol Restorasyon Servisi (YSMA) — Parthenon ysma.gr
- Akropol Restorasyon Servisi (YSMA) — Propylaia ysma.gr
- Akropol Restorasyon Servisi (YSMA) — Erechtheion ysma.gr
- Akropol Restorasyon Servisi (YSMA) — Temple of Athena Nike ysma.gr
- Akropol Müzesi — The Temple of Athena Nike theacropolismuseum.gr
- Akropol Müzesi — Museum History theacropolismuseum.gr
- Yunanistan Kültür Bakanlığı — UNESCO culture.gov.gr
Görsel: Attica 06-13 Athens 50 View from Philopappos – Acropolis Hill.jpg — A.Savin, CC BY-SA 3.0
