Historija Hakkârija: grad koji nosi ime regije
Historiju Hakkârija (Hakkâri) treba početi razlikovanjem grada i regije. Grad se ranije zvao Çölemerik. Ime Hakkâri historijski je označavalo mnogo veću planinsku regiju južno od jezera Van. Ta se regija prostirala izvan današnjih granica Turske. Ako istražujete historiju Hakkârija i porijeklo njegovog imena, ova razlika vam je najjasnije polazište.
Sačuvani tragovi potječu iz veoma različitih razdoblja. Trinaest kamenih stela pronađenih u gradu omogućava uvid u drugi milenij prije nove ere. Medrese čuvaju imena lokalnih vladara. U Koçanisu je sačuvana crkva povezana s nestorijanskom patrijaršijom. Ovi ostaci pripadaju historiji koja obuhvata lokalnu kurdsku vlast, asirske zajednice i osmansku centralizaciju.
Historijska regija Hakkâri: dokle se prostirala?
Historijski Hakkâri pružao se prema Mosulu (Musul) na jugu i jezeru Van na sjeveru. Njegov zapadni rub približavao se Džizreu (Cizre). Na istoku je dosezao područje Urmijskog jezera. Ove odrednice opisuju prostor širi od granica današnje pokrajine Hakkâri.
Kada u historijskom tekstu naiđete na ime Hakkâri, ono zato može označavati planinsku regiju, a ne sam grad. Ime Çölemerik preciznije određuje gradsko središte. Ako pratite oba naziva, lakše ćete razlikovati historiju naselja od događaja koji su obuhvatali zajednice širom regije.
Odakle potječe ime Hakkâri?
Jedno tumačenje povezuje ime Hakkâri sa zajednicom Hakkar. Prema tom tumačenju, ime se razvilo preko oblika Hakkariye. Drugo ga povezuje s riječima „her” i „karîn”, uz značenje vezano za snagu: „snažan” ili „oni koji su sposobni”. To su i dalje različita, međusobno konkurentna tumačenja imena.
Za starije ime grada predloženo je zasebno porijeklo. Jedno tumačenje rastavlja Culemerg na „cu”, što znači vodeni kanal, „le”, element koji označava mjesto, i „merg”, što znači livada. Zajedno se tumače kao „pašnjak kroz koji vijugaju vodeni kanali”. Ova teorija odnosi se na ime naselja, a ne na regionalni naziv Hakkâri.
U zapisima o gradu javljaju se oblici Çölemerik, Culemerg i Cûlâmerik. Kâtib Çelebi koristio je oblik Cûlâmerik u 17. vijeku. Opisao je gradić koji je pripadao ejaletu Van, s tvrđavom na brdu između dvije doline. Njegov zapis povezuje historijsko ime s konkretnim izgledom grada i njegove okoline.
Kamene stele i arheološki dokazi
U središtu Hakkârija 1998. godine slučajno je otkriveno trinaest kamenih stela. Pronađene su u podnožju tvrđave Çölemerik. Ova cjelina važan je izvor za proučavanje prošlosti regije u drugom mileniju prije nove ere. Stele su potom izložene u Muzeju u Vanu.
Veli Sevin i Aynur Özfırat predložili su datiranje stela između sredine i kasnijeg dijela drugog milenija prije nove ere. Njihovo tumačenje zasniva se na vrstama oružja prikazanim na kamenim površinama. Riječ je, dakle, o arheološkom prijedlogu datiranja na osnovu prikazanih predmeta.
O identitetu naručilaca stela i dalje se raspravlja. Jedna teorija povezuje ih s narodom Turukku. Druga ih pripisuje kneževima Hubishkije. Nijednu od tih pretpostavki ne treba smatrati konačno potvrđenom. Prikazi i oružje pružaju dokaze za proučavanje, dok predloženi identiteti ostaju tumačenja.
Kurdski emiri, asirske zajednice i osmanska vlast
Tokom 16. vijeka Hakkâri je nastavio postojati pod osmanskom vlašću kao emirat kojim su upravljali lokalni kurdski begovi. Takvo uređenje uključivalo je lokalne vladare u osmanski sistem. Izgradnja medrese koju je Zeynel-beg podigao 1560. godine predstavlja graditeljski poduhvat iz ovog razdoblja čiji je naručilac poznat po imenu.
Asirska historija regije također ima sačuvano arhitektonsko uporište. Crkva Mar Şalita u Koçanisu služila je kao središte nestorijanske patrijaršije. Njen natpis navodi 1689. godinu. Građevina povezuje historiju jedne vjerske ustanove s određenim selom i datiranim spomenikom.
Devetnaesti vijek donio je masakre nad asirskim zajednicama. Nakon saveza Bedirhan-bega i hakkârijskog emira Nurullah-bega, Asirci Hakkârija pretrpjeli su masakre 1843. godine. Asirci Tiyarija pretrpjeli su masakre 1846. godine. Ovi događaji neophodni su za razumijevanje političke historije regije i odnosa među njenim zajednicama.
Bedirhan-beg poražen je 1847. godine i prognan na Kretu (Girit). Njegov poraz bio je jedna od prekretnica u jačanju osmanske centralne vlasti na području Hakkârija. Ovaj slijed događaja povezuje historiju lokalnih vladara sa širenjem centralne vlasti.
Medrese, tvrđava i kamene kuće
Medresa Meydan nalazi se u mahali Biçer u središtu Hakkârija. Natpis na ulazu bilježi da ju je 1700–1701. godine podigao İbrahim-beg, sin İzzeddina. Građevina ima dvije etaže, unutrašnje dvorište i ravan krov. Izgrađena je od klesanog kamena. Njene vanjske dimenzije iznose 18,25 × 23,40 metara.
Zeynel-begovu medresu dao je podići vladar Hakkârija Zeynel-beg 1560. godine. Njeni ostaci prepoznati su tokom površinskih istraživanja 1998. godine. Iskopavanje i raščišćavanje uslijedili su 2005. godine. Otkriveni dijelovi obuhvatali su dvorište, ivan, osam prostorija i Zeynel-begov mezar.
Tvrđava Çölemerik zauzima dominantno brdo u mahali Dağgöl. Lokalitet obuhvata 3.706 kvadratnih metara. Arheološki radovi počeli su 2024. godine pod upravom Muzeja u Vanu. Ekipa je imala šesnaest članova, među kojima su bila četiri arheologa. Uz ovu tvrđavu otkrivene su i stele.
Izvan gradskog središta, historijske kuće u Çukurci pokazuju drugi oblik gradnje kamenom. Podignute su na padini tvrđave Çukurca, od klesanog kamena. Kuće imaju više etaža i naslanjaju se na tvrđavu. Njihov raspored jasno pokazuje odnos stambenih građevina i tvrđave.
U Şemdinliju se nalazi kameni most Nehri, četiri kilometra od sela Bağlar. Ima jedan luk, dug je dvadeset jedan metar i visok jedanaest metara. Uz medrese, crkvu i kuće, predstavlja još jednu vrstu građevine u sačuvanoj graditeljskoj baštini Hakkârija.
Detalji koje nećete pronaći u vodičima
Otkriće stela počelo je jednim svakodnevnim kućnim poslom. Necdet Yılmaz je 1998. godine skupljao zemlju u podnožju tvrđave kako bi popravio zemljani krov svoje kuće. Tokom tog posla otkrio je stele. Ako zamislite popravku krova, ovo arheološko otkriće možete povezati s običnom kućnom potrebom.
Visina stela kreće se od 0,70 do 3,10 metara. Ljudske figure obrađene su samo na jednoj strani svakog kamena. Prikazi se ne ograničavaju na ratnike. Obuhvataju i šatore stepskog tipa, lov na leoparde i leoparde koji napadaju divlje koze.
Dvorišne arkade medrese Meydan imaju različite oslonce na dvije etaže. Donje arkade nose cilindrični stubovi. Gornje nose masivni stupci. Po toj maloj arhitektonskoj razlici možete prepoznati konstrukciju dvorišta, uz njegov raspored na dvije etaže i ravan krov.
Na fasadi crkve u Koçanisu, u selu Konak, nalazi se asirski natpis u osam redova. Na njoj su i dva kružna sunčana sata. Ovi detalji dopunjuju povezanost crkve s nestorijanskom patrijaršijom i njen natpis s godinom 1689.
Hakkâri u doba Republike i planinski predjeli
Hakkâri je postao središte ponovo uspostavljene pokrajine prema Zakonu br. 2885 od 4. 1. 1936. godine. Na popisu stanovništva 1935. godine grad je imao 1.562 stanovnika, a 1940. godine 1.821. Ovi brojevi daju konkretnu sliku veličine naselja u vrijeme te administrativne promjene.
I širi planinski prostor čuva historijske tragove. U dolini Geverok, unutar planina Cilo i Sat, na stijenama se nalaze ljudske figure, životinjski oblici i simboli. Ovi urezani prikazi predstavljaju još jednu skupinu vizuelnih dokaza koju treba razmotriti uz gradske kamene stele.
Nacionalni park Hakkâri Cilo i Sat proglašen je 2020. godine. Obuhvata 27.500 hektara i sastoji se od dvije cjeline: glečera Cilo i jezera Sat. Ova savremena zaštita odnosi se na isti planinski prostor u kojem su sačuvani prikazi na stijenama Geveroka.
Hronologija
- Sredina do kraja drugog milenija prije nove ere: Predloženo datiranje stela iz Hakkârija, na osnovu prikazanih vrsta oružja.
- 16. vijek: Lokalni kurdski begovi upravljaju Hakkârijem pod osmanskom vlašću.
- 1560: Zeynel-beg daje podići svoju medresu.
- 1689: Godina zabilježena na natpisu crkve Mar Şalita u Koçanisu.
- 1700–1701: İbrahim-beg, sin İzzeddina, daje podići medresu Meydan.
- 1843. i 1846: Masakri nad Asircima Hakkârija i Tiyarija.
- 1847: Bedirhan-beg je poražen i prognan na Kretu.
- 1936: Ponovo je uspostavljena pokrajina Hakkâri.
- 1998: U gradu je otkriveno trinaest kamenih stela.
- 2005: Iskopavanjem i raščišćavanjem otkriveni su dijelovi Zeynel-begove medrese.
- 2020: Proglašen je Nacionalni park Cilo i Sat.
- 2024: Počinju arheološki radovi na tvrđavi Çölemerik pod upravom Muzeja u Vanu.
Često postavljana pitanja
Kako se Hakkâri ranije zvao?
Grad se zvao Çölemerik. Hakkâri je historijski označavao širu planinsku regiju. Kâtib Çelebi nazvao je grad Cûlâmerik u 17. vijeku.
Ima li ime Hakkâri jedno potvrđeno značenje?
Tumačenja se razlikuju. Jedno izvodi ime preko oblika Hakkariye iz naziva zajednice Hakkar. Drugo povezuje riječi „her” i „karîn” sa snagom ili sposobnošću.
Je li historijski Hakkâri isto što i današnja pokrajina?
Nije. Historijski Hakkâri prostirao se prema Mosulu, jezeru Van, Džizreu i Urmijskom jezeru. Njegov geografski obuhvat bio je veći od današnje pokrajine.
Gdje su pronađene stele iz Hakkârija?
Otkrivene su u podnožju tvrđave Çölemerik 1998. godine. Trinaest kamenih stela potom je izloženo u Muzeju u Vanu.
Izvori
- TDV Islamska enciklopedija — Hakkâri islamansiklopedisi.org.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Hakkârija — Hakkari kroz historiju hakkari.ktb.gov.tr
- Portal kulture Turske — Hakkari kulturportali.gov.tr
- Belleten — Stele iz Hakkarija: ratnici stočari u istočnoj Anadoliji, prva bilješka belleten.gov.tr
- Archaeology — Veli Sevin, Zagonetne stele archive.archaeology.org
- TÜBA-AR — Stele iz Hakkarija: stepski nomadi na obali rijeke Zap dergipark.org.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Hakkârija — Stele iz Hakkarija hakkari.ktb.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Hakkârija — Kulturna blaga hakkari.ktb.gov.tr
- Wikipedia — Pokrajina Hakkâri en.wikipedia.org
- Wikipedia — Hakkari (historijska regija) en.wikipedia.org
- Portal kulture Turske — Medresa Meydan kulturportali.gov.tr
- Direkcija za komunikacije — Obnavlja se historijska medresa stara 464 godine iletisim.gov.tr
- Agencija Anadolu — Tajna tvrđave Çölemerik bit će razjašnjena iskopavanjem aa.com.tr
- Portal kulture Turske — Historijske kamene kuće u Çukurci kulturportali.gov.tr
- Portal kulture Turske — Kameni most Nehri kulturportali.gov.tr
- Milel ve Nihal — Yaşar Kaplan, Posljednje razdoblje nestorijanske patrijaršije u Hakkâriju (1876–1915) dergipark.org.tr
- Ministarstvo nacionalnog obrazovanja — Crkva Konak (Koçanis) okuldisiogrenme.eba.gov.tr
FAQ
Kako se Hakkâri ranije zvao?
Grad se ranije zvao Çölemerik. Hakkâri je historijski označavao veću planinsku regiju koja se pružala južno od jezera Van i izvan današnjih granica Turske.
Šta znači ime Hakkâri?
Jedno tumačenje povezuje ga s oblikom Hakkariye, izvedenim iz naziva zajednice Hakkar. Drugo povezuje riječi „her” i „karîn” sa značenjem „snažan” ili „oni koji su sposobni”. To su različita tumačenja porijekla imena.
Gdje se nalazila historijska regija Hakkâri?
Prostirala se prema Mosulu na jugu, jezeru Van na sjeveru, Džizreu na zapadu i području Urmijskog jezera na istoku. Bila je veća od današnje pokrajine.
Zašto su stele iz Hakkârija važne?
Trinaest kamenih stela otkrivenih 1998. godine važna su arheološka cjelina za proučavanje ove regije u drugom mileniju prije nove ere. Predloženo datiranje zasniva se na oružju prikazanom na njima.
Image: Hakkari Map.jpg — Wigram, Edgar Thomas Ainger, Sir, 1864-1935, Public domain
