Hakkâri kent merkezinde, 1998 yılında tesadüfen bulunan 13 taş stel geçmişin kapısını araladı. Siz bu yazıda Hakkâri adının kökenini ve kentin tarihî yapılarını tanıyacaksınız. Stellerin bulunduğu yer, eski kent adıyla anılan Çölemerik Kalesi’nin eteğiydi. Böylece aynı noktada, arkeolojik buluntularla kentin eski adı bir araya gelir. [1][2]
Bugünkü Hakkâri kentinin eski adı Çölemerik olup iki ad farklı coğrafi ölçekleri anlatır. Hakkâri adı, tarihsel olarak bugünkü Türkiye sınırlarını aşan dağlık bölgeyi belirtmiştir. Bu ayrım, bir haritaya bakarken ya da tarih ödevi hazırlarken işinize yarar. Siz Hakkâri adını gördüğünüzde, anlatılan yerin kent mi bölge mi olduğunu sorgulayabilirsiniz. [3]
Hakkâri adının kökeni nedir, Çölemerik ne demektir?
Tarihî Hakkâri bölgesi güneyde Musul, kuzeyde ise Van Gölü çevresine kadar uzanıyordu. Batıda Cizre, doğuda Urmiye Gölü çevresi bu geniş coğrafyanın diğer uçlarını oluşturuyordu. Dolayısıyla tarihî bölgeyle bugünkü Hakkâri ilini aynı sınırlar içinde düşünmemek gerekir. Eski bir anlatıdaki Hakkâri, yalnızca bugünkü kent merkezini anlatıyor olmayabilir. [4]
Adın kökeni için aktarılan açıklamalardan biri, Hakkar topluluğunu başlangıç noktası kabul eder. Bu kuram, topluluğun adıyla Hakkariye arasında bir türeme ilişkisi kurar. Başka bir açıklama ise adı “her” ve “karîn” sözcükleri üzerinden yorumlar. Bu ikinci yorumda, Hakkâri adı “güçlü, gücü yetenler” anlamıyla ilişkilendirilir. İki açıklama da kuramdır; bunları kesinleşmiş tek bir etimoloji gibi sunmamak gerekir. [4]
Çölemerik adının açıklamasında ise Kültür Portalı, Culemerg biçimini esas alır. Aktarılan kurama göre “cu” su arkı, “le” ise bulunma edatıdır. “Merg” sözcüğü çayır anlamıyla bu açıklamanın diğer parçasını oluşturmaktadır. Birleşimin karşılığı, kaynakta “su arklarının dolandığı mera” olarak açıklanır. Böylece Hakkâri’nin bölge adıyla Çölemerik’in kent adı ayrı ayrı ele alınır. [5]
Hakkâri tarihi: Yerel beylerden Cumhuriyet dönemine neler değişti?
Hakkâri, 16. yüzyılda Osmanlı yönetimi altında yerel Kürt beylerince idare ediliyordu. Hakkâri Emirliği, bu dönemde bölgenin yönetim biçimini açıklayan tarihsel çerçeveyi oluşturur. Kentin sonraki yüzyıldaki görünümü için Kâtib Çelebi’nin kaydı somut bilgiler verir. Çelebi, Cûlâmerik kasabasını Van eyaletine bağlı bir yer olarak anlatır. Ayrıca iki vadi arasındaki tepede bulunan kaleyi de açıkça kaydeder. [6][3]
Bölgenin 19. yüzyıl geçmişi, Asuri topluluklarına yönelik katliamları da içerir. Bedirhan Bey ile Hakkâri Emiri Nurullah Bey’in ittifakı, bu olayların siyasal bağlamını oluşturur. Hakkâri Asurileri 1843’te, Tiyari Asurileri ise 1846’da katliamlara uğramıştır. Bu olaylar, Hakkâri tarihini yalnızca yapılar ve yönetimler üzerinden okumayı yetersiz bırakır. Bölgenin geçmişinde yerel beylerle birlikte Asuri topluluklarının yaşadıklarını da değerlendirmek gerekir. [7]
Bedirhan Bey’in 1847’de yenilmesi ve Girit’e sürülmesi, yönetim tarihinde başka bir dönüm noktasıdır. Bu gelişme, Hakkâri çevresinde Osmanlı merkezî denetiminin güçlenmesiyle ilişkilidir. Cumhuriyet döneminde Hakkâri, 4 Ocak 1936 tarihli kanunla yeniden kurulan ilin merkezi oldu. Düzenlemenin kanun numarası, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde 2885 olarak verilmektedir. Kent nüfusu 1935 sayımında 1.562, 1940 sayımında ise 1.821 olarak kaydedilmiştir. Bu rakamlar kent nüfusunu gösterir; tarihî Hakkâri bölgesinin nüfusunu anlatmaz. [7][3]
Kısa kronoloji
Hakkâri stellerinden Çölemerik Kalesi’ndeki çalışmalara uzanan tarihler, farklı türde olayları bir araya getirir. Aşağıdaki çizelgede önerilen arkeolojik tarihlendirmeyle belgelenmiş yapım ve çalışma tarihleri ayrılmıştır.
- MÖ ikinci binyılın ortaları–sonları Steller için silah tiplerine dayanılarak önerilen tarihlendirme.
- 16. yüzyıl Osmanlı yönetimi altında yerel beylerin Hakkâri’yi idare etmesi.
- 1560 Zeynel Bey Medresesi’nin yaptırılması.
- 1689 Koçanis Mar Şalita Kilisesi’nin kitabesinde verilen tarih.
- 1700–1701 İbrahim Bey’in Meydan Medresesi’ni yaptırması.
- 1843 ve 1846 Hakkâri ve Tiyari Asurilerine yönelik katliamlar.
- 1847 Bedirhan Bey’in yenilmesi ve Girit’e sürülmesi.
- 1936 Hakkâri ilinin yeniden kurulması.
- 1998 Kent merkezinde 13 taş stelin bulunması.
- 2005 Zeynel Bey Medresesi’nde kazı ve temizlik çalışmaları.
- 2020 Cilo ve Sat Dağları Millî Parkı’nın ilanı.
- 2024 Çölemerik Kalesi’nde arkeolojik çalışmanın başlatılması.
Stellerin tarihlendirmesi, Veli Sevin ve Aynur Özfırat’ın silah tiplerine dayanan önerisidir. Medrese ve kilise tarihleri ise ilgili yapıların anlatıldığı bölümlerde kaynaklarıyla açıklanmaktadır. [1][3][6][7][8][9][10][11][12]
Hakkâri tarihî eserleri arasında steller neden öne çıkıyor?
Kent merkezinde bulunan 13 stel, bölgenin MÖ ikinci binyıldaki geçmişini araştırmaya yardımcı olur. Veli Sevin ve Aynur Özfırat, üzerlerindeki silah tiplerini tarihlendirme için kullanmıştır. Araştırmacılar, stellerin MÖ ikinci binyılın ortalarıyla sonları arasında yapılmış olabileceğini önermiştir. Buradaki tarih, doğrudan yazılı bir yapım kaydından elde edilmiş değildir. Silah betimlemelerinin değerlendirilmesine dayanan bir arkeolojik öneri olarak okunması gerekir. [1]
Stelleri yaptıran topluluğun kimliği konusunda ise kesinleşmiş bir sonuç bulunmamaktadır. Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Turukkularla ilişki kuran kuramı aktarır. Aynı kaynak, stellerin Hubişkia prenslerine ait olabileceği yönündeki alternatif iddiayı da belirtir. Dolayısıyla buluntuları tek bir topluluğun tartışmasız eseri olarak tanımlamak doğru olmaz. [13]
Steller Çölemerik Kalesi’nin eteğinde bulunmuş, ardından Van Müzesi’nde sergilenmeye alınmıştır. Siz gezi güzergâhı oluştururken buluntu yeriyle sergileme yerini ayrı değerlendirebilirsiniz. Hakkâri’deki kale eteği, keşfin gerçekleştiği mekânı anlamak açısından anlam taşır. Van Müzesi ise bu taşların sergilenmeye alındığı kurum olarak kayıtlara geçer. [2]
Hakkâri tarihî medreseleri: Meydan ve Zeynel Bey ne anlatıyor?
Meydan Medresesi, Hakkâri merkezindeki Biçer Mahallesi’nde bulunan kesme taş bir yapıdır. Giriş kitabesine göre İzzeddin oğlu İbrahim Bey tarafından 1700–1701 yıllarında yaptırılmıştır. Yapının dış ölçüleri, Kültür Portalı’nda 18,25 × 23,40 metre olarak verilir. İki katlı düzeni, iç avlusu ve düz damı temel mimari özellikleridir. [8]
Bu ölçüler, Meydan Medresesi’nin fotoğrafına bakarken yapının boyutlarını düşünmenize yardımcı olabilir. Siz dış cepheyi incelerken iç avlunun da planın parçası olduğunu hatırlayabilirsiniz. Kesme taş duvarlar kadar avlu çevresindeki taşıyıcı düzen de incelemeye değerdir. Alt ve üst katlarda farklı taşıyıcıların kullanılması, yapıyı okurken somut bir karşılaştırma sunar. [8]
Zeynel Bey Medresesi ise 1560’ta Hakkâri Beyi Zeynel Bey tarafından yaptırılmıştır. Kalıntıları 1998’deki yüzey araştırmalarında belirlenmiş, 2005’te kazı ve temizlikle açığa çıkarılmıştır. Ortaya çıkarılan bölümler arasında avlu, eyvan ve sekiz oda bulunmaktadır. Zeynel Bey’in mezarı da kazıyla belirlenen bölümler arasında yer alır. [9]
Meydan Medresesi’nde kitabe, yaptıran kişinin adını ve yapım tarihini birlikte verir. Zeynel Bey Medresesi’nde ise kazıyla ortaya çıkarılan mekânlar planı anlamaya yardımcı olur. Bu iki yapıyı karşılaştırırken hem tarihlere hem görülebilen mimari bölümlere bakabilirsiniz. [8][9]
Hakkâri tarihî yerleri: Kale, taş evler, kilise ve köprü nerede?
Çölemerik Kalesi, Hakkâri’nin Dağgöl Mahallesi’nde bulunan hâkim bir tepe üzerinde yer alır. Kalenin kapladığı alan, Anadolu Ajansı haberinde 3.706 metrekare olarak belirtilmiştir. Burada 2024’te Van Müze Müdürlüğü başkanlığında arkeolojik çalışma başlatılmıştır. Çalışma ekibi, dördü arkeolog olmak üzere toplam 16 kişiden oluşmuştur. [12]
Çölemerik Kalesi fotoğraflarını incelerken Kâtib Çelebi’nin iki vadi arasındaki tepe tarifini hatırlayabilirsiniz. Bu tarihî kayıt, kalenin konumunu düşünmek için yazılı bir dayanak sunar. Ancak 2024’te çalışma başlatılması, tek başına kalenin yapım tarihini belirlemez. Kalenin kentteki konumuyla ilgili bilgi ile yapım tarihi birbirinden ayrılmalıdır. [3][12]
Hakkâri’nin tarihî taş evleri için Çukurca’daki yerleşime ayrıca bakmak gerekir. Evler, Çukurca Kalesi’nin yamacında kesme taştan ve çok katlı biçimde yapılmıştır. Kaleye yaslanan yerleşimleri, yapıların araziyle ilişkisini gözünüzde canlandırmanıza yardımcı olur. Meydan Medresesi’nde olduğu gibi burada da kesme taş kullanımı görülür. Ancak medresenin avlulu planıyla evlerin kaleye yaslanan düzeni farklı mimari çözümler sunar. [14][8]
Koçanis köyündeki Mar Şalita Kilisesi’nin kitabesi, yapı için 1689 tarihini verir. Kilise, Nasturi patrikliğinin merkezi olarak kullanılmasıyla bölgenin dinî tarihinde yer alır. Şemdinli’deki Nehri Taş Köprü ise Bağlar köyünden dört kilometre uzaklıktadır. Tek gözlü köprünün uzunluğu 21 metre, yüksekliği ise 11 metredir. [10][15]
Hakkâri tarihi ve doğal güzellikleri birlikte nasıl okunur?
Cilo ve Sat dağlarındaki Geverok Vadisi, kayalara işlenmiş çeşitli tasvirler barındırır. Bunlar arasında insan tasvirleri, hayvan şekilleri ve farklı semboller bulunmaktadır. Geverok böylece yalnızca dağlık çevresiyle değil, insan eliyle bırakılmış izleriyle de değerlendirilebilir. Kaya üzerindeki tasvirler, Hakkâri’nin kültürel geçmişini kent merkezinin dışına taşır. [2]
Hakkâri Cilo ve Sat Dağları Millî Parkı, 2020 yılında ilan edilmiştir. Millî park, 27.500 hektarlık alanıyla Cilo Buzulları ve Sat Gölleri bölümlerinden oluşur. Bu iki bölüm, doğal güzellikleri araştırırken kullanabileceğiniz somut coğrafi adlar sunar. Geverok’taki kaya tasvirleri ise aynı dağlık çevredeki kültürel izleri gündeme getirir. [11][2]
Siz Hakkâri gezisini düşünürken Çukurca evleriyle Cilo–Sat çevresini ayrı duraklar olarak değerlendirebilirsiniz. Birinde kaleye yaslanan taş yapılar, diğerinde buzullar ve göller öne çıkar. Böylece tarihî eser arayışıyla doğal alan araştırmasını aynı başlık altında karıştırmadan sürdürebilirsiniz. [14][11]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Hakkâri stellerinin bulunma hikâyesi, gündelik bir ev onarımıyla doğrudan bağlantılıdır. Necdet Yılmaz, 1998’de evinin toprak damını onarmak için kale eteğinden toprak alıyordu. Steller, bu sırada yaptığı çalışma sonucunda gün yüzüne çıkmıştır. Böylece dam onarımı için alınan toprak, arkeolojik bir keşfin başlangıcını oluşturmuştur. [16]
Stellerin boyları 0,70 ile 3,10 metre arasında değişen ölçüler göstermektedir. İnsan tasvirleri, taşların bütün yüzeylerine değil yalnızca bir yüzüne işlenmiştir. Savaşçıların yanında bozkır tipi çadırlar ve leopar avı sahneleri de bulunur. Yaban keçilerine saldıran leoparlar, betimlemeler arasında yer alan başka bir sahnedir. Bu ayrıntılar, stelleri yalnızca üzerlerindeki silahlara bakarak değerlendirmemek gerektiğini gösterir. [17][1]
Meydan Medresesi’nin avlu revakları, alt katta silindirik sütunlara oturacak biçimde düzenlenmiştir. Üst kattaki revaklarda ise taşıyıcı olarak sütun yerine payeler kullanılmıştır. Bu farkı bilmek, avlu fotoğrafında iki katın mimarisini karşılaştırmanızı kolaylaştırır. [8]
Konak köyündeki Koçanis Kilisesi’nin cephesinde sekiz satırlık Asurice bir kitabe bulunmaktadır. Aynı cephede, dairesel biçimde yapılmış iki güneş saati de yer alır. Siz kilisenin fotoğrafını incelerken kitabenin yanında bu saatleri de arayabilirsiniz. Saatler, tarihî bir yapıyı gündelik zaman ölçümüyle ilişkilendiren somut ayrıntılardır. [18]
Sık sorulan sorular
Hakkâri’nin eski adı nedir?
Hakkâri kentinin eski adı Çölemerik olup Hakkâri daha geniş bir bölgenin adıdır. Kâtib Çelebi, 17. yüzyılda kasabadan Cûlâmerik adıyla söz etmiştir.
Hakkâri adı nereden geliyor?
Bir açıklama, Hakkâri adını Hakkar topluluğundan türeyen Hakkariye adına bağlar. Diğer açıklama, “her” ve “karîn” üzerinden “güçlü, gücü yetenler” anlamını önerir.
Hakkâri’de hangi tarihî medreseler bulunuyor?
Zeynel Bey Medresesi 1560’ta, Meydan Medresesi ise 1700–1701 yıllarında yaptırılmıştır. Meydan Medresesi, Biçer Mahallesi’nde bulunan iki katlı ve iç avlulu bir yapıdır.
Hakkâri’nin tarihî taş evleri nerede?
Tarihî taş evler, Çukurca Kalesi’nin yamacında kesme taştan inşa edilmiştir. Çok katlı evler, kaleye yaslanacak biçimde yerleşmeleriyle dikkat çeker.
Hakkâri stelleri nerede bulundu, nerede sergilendi?
Hakkâri kent merkezindeki 13 taş stel, 1998’de Çölemerik Kalesi’nin eteğinde bulunmuştur. Bu buluntular daha sonra Van Müzesi’nde sergilenmeye alınmıştır.
Kaynaklar
- Belleten — Hakkari Stelleri: Doğu Anadolu’da Savaşçı Çobanlar İlk Not belleten.gov.tr
- Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kültürel Hazineler hakkari.ktb.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hakkâri islamansiklopedisi.org.tr
- Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihte Hakkari hakkari.ktb.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Hakkari kulturportali.gov.tr
- Wikipedia — Hakkâri Province en.wikipedia.org
- Wikipedia — Hakkari (historical region) en.wikipedia.org
- Türkiye Kültür Portalı — Meydan Medresesi kulturportali.gov.tr
- İletişim Başkanlığı — 464 yıllık tarihî medrese, yeniden ayağa kaldırılıyor iletisim.gov.tr
- Milel ve Nihal — Yaşar Kaplan, Hakkâri’de Nestûrî Patrikliğinin Son Dönemi (1876–1915) dergipark.org.tr
- Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü — Hakkari Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı ekotaban.tarimorman.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Çölemerik Kalesi’nin sırrı kazı çalışmasıyla çözülecek aa.com.tr
- Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Hakkari Stelleri hakkari.ktb.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Çukurca Tarihi Taş Evler kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Nehri Taş Köprü kulturportali.gov.tr
- Archaeology — Veli Sevin, Mystery Stelae archive.archaeology.org
- TÜBA-AR — Hakkari Stelleri: Zap Irmağı Kıyısında Bozkır Göçebeleri dergipark.org.tr
- Millî Eğitim Bakanlığı — Konak (Koçanis) Kilisesi okuldisiogrenme.eba.gov.tr
Görsel: Hakkari Map.jpg — Wigram, Edgar Thomas Ainger, Sir, 1864-1935, Public domain
