Hakkari tarixi və adının mənşəyi: şəhər və bölgə

Hakkari tarixi: bölgənin adını daşıyan şəhər

Hakkarinin (Hakkâri) tarixini anlamaq üçün əvvəlcə şəhərlə bölgəni fərqləndirmək lazımdır. Şəhərin əvvəlki adı Çöləmərik olub. Hakkari adı tarixən Van gölünün cənubunda yerləşən daha geniş dağlıq bölgəni bildirirdi. Bu bölgə Türkiyənin indiki sərhədlərindən kənara uzanırdı. Siz Hakkarinin tarixini və adının mənşəyini araşdırırsınızsa, başlamaq üçün ən aydın məqam bu fərqdir.

Günümüzə çatan dəlillər çox müxtəlif dövrləri əhatə edir. Şəhərdə tapılmış on üç daş stel e.ə. II minilliyi araşdırmağa imkan verir. Mədrəsələr yerli hökmdarların adlarını yaşadır. Koçanisdə Nestori patriarxlığı ilə bağlı bir kilsə qorunub. Bu abidələr yerli kürd idarəçiliyini, assur icmalarını və Osmanlı mərkəzləşməsini əhatə edən tarixin hissələridir.

Tarixi Hakkari bölgəsi haralara uzanırdı?

Tarixi Hakkari cənubda Mosula, şimalda Van gölünə doğru uzanırdı. Qərb sərhədi Cizrəyə (Cizre) yaxınlaşırdı. Şərqdə isə Urmiya gölü ətrafına çatırdı. Bu coğrafi istiqamətlər indiki Hakkari vilayətinin sərhədlərindən daha geniş ərazini təsvir edir.

Siz tarixi bir mətndə Hakkari adına rast gələndə, bu ad şəhəri deyil, dağlıq bölgəni bildirə bilər. Çöləmərik adı şəhər mərkəzini daha dəqiq göstərir. Hər iki adı nəzərə alsanız, yaşayış məntəqəsinin tarixini geniş bölgədəki icmalarla bağlı hadisələrdən ayıra bilərsiniz.

Hakkari adının mənşəyi nədir?

Bir izah Hakkari adını Hakkar icması ilə əlaqələndirir. Bu yanaşmaya görə, ad Hakkariyə (Hakkariye) formasından yaranıb. Digər izah onu “her” və “karîn” sözləri ilə bağlayır. Burada məna güclə əlaqələndirilir: “güclü” və ya “bacaranlar”. Bunlar adın mənşəyinə dair bir-birinə alternativ izahlar olaraq qalır.

Şəhərin köhnə adının mənşəyi üçün ayrıca fərziyyə var. Culemerg adının bir izahında “cu” su kanalı, “le” yer bildirən ünsür, “merg” isə çəmən mənasında açıqlanır. Birlikdə bunlar “içindən su kanalları dolanaraq keçən otlaq” kimi yozulur. Bu fərziyyə Hakkari bölgə adına deyil, yaşayış məntəqəsinin adına aiddir.

Şəhər haqqında mətnlərdə Çölemerik, Culemerg və Cûlâmerik formalarına rast gəlinir. Katib Çələbi XVII əsrdə Cûlâmerik formasını işlədib. O, buranı Van vilayətinə bağlı, iki dərə arasındakı təpədə qalası olan bir qəsəbə kimi təsvir edib. Onun qeydi tarixi adı konkret şəhər mənzərəsi ilə əlaqələndirir.

Daş stellər və arxeoloji dəlillər

1998-ci ildə Hakkarinin mərkəzində təsadüfən on üç daş stel aşkarlanıb. Onlar Çöləmərik qalasının ətəyində tapılıb. Bu tapıntılar bölgənin e.ə. II minillikdəki keçmişini öyrənmək üçün mühüm mənbədir. Daşlar daha sonra Van Muzeyində nümayişə qoyulub.

Vəli Sevin (Veli Sevin) və Aynur Özfırat stellərin e.ə. II minilliyin ortaları ilə sonrakı hissəsi arasındakı dövrə aid olduğunu irəli sürüblər. Onların dəlili daşlarda göstərilən silah növlərinə əsaslanır. Deməli, bu tarixləndirmə təsvir edilmiş əşyalara əsaslanan arxeoloji təklifdir.

Daşları kimin sifariş etdirdiyi hələ də mübahisəlidir. Bir fərziyyə onları Turukkularla əlaqələndirir. Digəri isə Hubişkiya (Hubishkia) şahzadələrinə aid edir. Bu iki ehtimaldan heç biri qəti nəticə sayılmamalıdır. Təsvirlər və silahlar araşdırmaq üçün dəlil verir, irəli sürülən kimliklər isə şərh olaraq qalır.

Kürd əmirləri, assur icmaları və Osmanlı hakimiyyəti

XVI əsrdə Hakkari Osmanlı hakimiyyəti altında yerli kürd bəylərinin idarə etdiyi əmirlik kimi mövcudluğunu davam etdirirdi. Bu quruluş yerli hökmdarları Osmanlı idarə sistemi daxilində saxlayırdı. Zeynəl bəyin (Zeynel Bey) 1560-cı ildə mədrəsə tikdirməsi həmin dövrdən sifarişçisinin adı məlum olan bir tikinti nümunəsidir.

Bölgənin assur tarixindən də günümüzə mühüm memarlıq abidəsi çatıb. Koçanisdəki Mar Şalita kilsəsi Nestori patriarxlığının mərkəzi olub. Kitabəsində 1689 tarixi göstərilir. Bu tikili dini qurumun tarixini konkret kənd və tarixi məlum olan abidə ilə bağlayır.

XIX əsrdə assur icmaları qırğınlara məruz qalıb. Bədirxan bəy (Bedirhan Bey) ilə Hakkari əmiri Nurullah bəyin (Nurullah Bey) ittifaqından sonra Hakkari assurları 1843-cü ildə qırğınlara məruz qalıblar. Tiyari assurları isə 1846-cı ildə qırğınlara məruz qalıblar. Bu hadisələr bölgənin siyasi tarixini və icmaların tarixini anlamaq üçün mühümdür.

Bədirxan bəy 1847-ci ildə məğlub edilib və Kritə (Girit) sürgün olunub. Onun məğlubiyyəti Hakkari ətrafında Osmanlının mərkəzi nəzarətinin güclənməsində dönüş nöqtələrindən biri olub. Hadisələrin bu ardıcıllığı yerli hökmdarların tarixini mərkəzi hakimiyyətin genişlənməsi ilə əlaqələndirir.

Mədrəsələr, qala və daş evlər

Meydan mədrəsəsi Hakkarinin mərkəzindəki Biçər məhəlləsində (Biçer Mahallesi) yerləşir. Giriş kitabəsinə görə, onu İzzəddinin oğlu İbrahim bəy 1700–1701-ci illərdə tikdirib. Bina ikimərtəbəlidir, daxili həyəti və yastı damı var. Yonma daşdan tikilib. Xarici ölçüləri 18.25 × 23.40 metrdir.

Zeynəl bəy mədrəsəsini Hakkari hökmdarı Zeynəl bəy 1560-cı ildə tikdirib. Onun qalıqları 1998-ci ildə səth tədqiqatları zamanı müəyyənləşdirilib. 2005-ci ildə qazıntı və təmizləmə işləri aparılıb. Üzə çıxarılan hissələr arasında həyət, eyvan, səkkiz otaq və Zeynəl bəyin qəbri olub.

Çöləmərik qalası Dağgöl məhəlləsində (Dağgöl Mahallesi), ətrafa hakim təpədə yerləşir. Qalanın ərazisi 3,706 kvadratmetrdir. Burada arxeoloji işlərə 2024-cü ildə Van Muzeyi Müdirliyinin rəhbərliyi ilə başlanıb. Heyət dörd arxeoloq daxil olmaqla on altı nəfərdən ibarət olub. Stellər də məhz bu qalanın yanında aşkarlanıb.

Şəhər mərkəzindən kənarda, Çukurcanın tarixi evləri daş tikililərin başqa bir formasını göstərir. Onlar Çukurca qalasının yamacında yonma daşdan tikilib. Evlər çoxmərtəbəlidir və qalaya söykənir. Onların yerləşməsi yaşayış tikililəri ilə qala arasındakı əlaqəni aydın göstərir.

Şəmdinlidə (Şemdinli) Nehri daş körpüsü Bağlar kəndindən dörd kilometr aralıda yerləşir. Körpü biraşırımlıdır. Uzunluğu iyirmi bir metr, hündürlüyü on bir metrdir. Mədrəsələr, kilsə və evlərlə yanaşı, o da Hakkarinin günümüzə çatan memarlıq irsinə fərqli bir tikili növü əlavə edir.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Stellərin tapılması gündəlik ev işi ilə başlayıb. 1998-ci ildə Necdət Yılmaz evinin torpaq damını təmir etmək üçün qalanın ətəyindən torpaq yığırdı. O, daşları bu iş zamanı üzə çıxarıb. Siz dam təmirini gözünüzdə canlandırsanız, bu arxeoloji kəşfin adi məişət ehtiyacı ilə əlaqəsini görə bilərsiniz.

Stellərin hündürlüyü 0.70–3.10 metr arasında dəyişir. İnsan fiqurları hər daşın yalnız bir üzünə işlənib. Təsvirlər təkcə döyüşçülərlə məhdudlaşmır. Onlarda çöl tipli çadırlar, bəbir ovu və vəhşi keçilərə hücum edən bəbirlər də var.

Meydan mədrəsəsinin həyətindəki tağlı qalereyalar iki mərtəbədə fərqli dayaqlara söykənir. Aşağı mərtəbənin tağlı qalereyasını silindrik sütunlar daşıyır. Yuxarı mərtəbədə isə dayaqlar dirək formasındadır. Siz bu kiçik memarlıq fərqinə baxaraq həyətin quruluşunu anlaya bilərsiniz. İkimərtəbəli quruluş və yastı dam da bu mənzərəni tamamlayır.

Konak kəndindəki Koçanis kilsəsinin fasadında assur dilində səkkizsətirlik kitabə var. Burada iki dairəvi günəş saatı da yerləşir. Bu təfərrüatlar kilsənin Nestori patriarxlığı ilə əlaqəsini və 1689 tarixli kitabəsini tamamlayır.

Cümhuriyyət dövründə Hakkari və dağlıq mənzərə

Hakkari 4 yanvar 1936-cı il tarixli 2885 saylı Qanunla yenidən yaradılmış vilayətin mərkəzi olub. 1935-ci il siyahıyaalınmasında şəhərin əhalisi 1,562, 1940-cı ildə isə 1,821 nəfər qeydə alınıb. Bu rəqəmlər həmin inzibati dəyişiklik ərəfəsində və sonrasında yaşayış məntəqəsinin böyüklüyü barədə konkret təsəvvür yaradır.

Ətrafdakı dağlıq ərazilərdə də tarixi izlər var. Cilo və Sat dağlarında yerləşən Geverok vadisində qaya səthlərinə insan fiqurları, heyvan təsvirləri və rəmzlər həkk olunub. Bu qayaüstü təsvirlər şəhərin daş stelləri ilə yanaşı nəzərdən keçirilməli olan başqa bir vizual dəlillər toplusudur.

Hakkari Cilo və Sat Dağları Milli Parkı 2020-ci ildə elan olunub. Park 27,500 hektarı əhatə edir. O, iki hissədən ibarətdir: Cilo buzlaqları və Sat gölləri. Bu müasir status Geverokun qayaüstü təsvirlərinin qorunduğu eyni dağlıq əraziyə aiddir.

Xronologiya

• E.ə. II minilliyin ortalarından sonlarına qədər: Hakkari stelləri üçün təsvir olunan silah növlərinə əsasən təklif edilən tarix.
• XVI əsr: Yerli kürd bəyləri Hakkarini Osmanlı hakimiyyəti altında idarə edirlər.
• 1560: Zeynəl bəy mədrəsəsini tikdirir.
• 1689: Koçanis Mar Şalita kilsəsinin kitabəsində göstərilən tarix.
• 1700–1701: İzzəddinin oğlu İbrahim bəy Meydan mədrəsəsini tikdirir.
• 1843 və 1846: Hakkari və Tiyari assurları qırğınlara məruz qalırlar.
• 1847: Bədirxan bəy məğlub edilir və Kritə sürgün olunur.
• 1936: Hakkari vilayəti yenidən yaradılır.
• 1998: Şəhərdə on üç daş stel aşkarlanır.
• 2005: Qazıntı və təmizləmə işləri Zeynəl bəy mədrəsəsinin hissələrini üzə çıxarır.
• 2020: Cilo və Sat Dağları Milli Parkı elan olunur.
• 2024: Van Muzeyi Müdirliyinin rəhbərliyi ilə Çöləmərik qalasında arxeoloji işlər başlayır.

Tez-tez verilən suallar

Hakkarinin əvvəlki adı nə olub?

Şəhər Çöləmərik adlanıb. Hakkari adı tarixən daha geniş dağlıq bölgəni bildirirdi. Katib Çələbi XVII əsrdə qəsəbəni Cûlâmerik adlandırıb.

Hakkari adının qəbul olunmuş vahid mənası varmı?

İzahlar fərqlənir. Bir izah adı Hakkar icmasından Hakkariyə forması vasitəsilə törədir. Digəri “her” və “karîn” sözlərini güc və ya bacarıqla əlaqələndirir.

Tarixi Hakkari indiki vilayətlə eynidirmi?

Xeyr. Tarixi Hakkari Mosul, Van gölü, Cizrə və Urmiya gölü istiqamətində uzanırdı. Onun coğrafi əhatəsi indiki vilayətin sərhədlərini aşırdı.

Hakkari stelləri harada tapılıb?

Onlar 1998-ci ildə Çöləmərik qalasının ətəyində aşkarlanıb. On üç daş daha sonra Van Muzeyində nümayişə qoyulub.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Hakkari islamansiklopedisi.org.tr
2. Hakkari Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Tarixdə Hakkari hakkari.ktb.gov.tr
3. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Hakkari kulturportali.gov.tr
4. Belleten — Hakkari stelləri: Şərqi Anadoluda döyüşçü çobanlar haqqında ilkin qeyd belleten.gov.tr
5. Archaeology — Vəli Sevin, Sirli stellər archive.archaeology.org
6. TÜBA-AR — Hakkari stelləri: Zap çayı sahilində çöl köçəriləri dergipark.org.tr
7. Hakkari Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Hakkari stelləri hakkari.ktb.gov.tr
8. Hakkari Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Mədəniyyət xəzinələri hakkari.ktb.gov.tr
9. Vikipediya — Hakkari vilayəti en.wikipedia.org
10. Vikipediya — Hakkari (tarixi bölgə) en.wikipedia.org
11. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Meydan mədrəsəsi kulturportali.gov.tr
12. Kommunikasiya İdarəsi — 464 illik tarixi mədrəsə yenidən bərpa olunur iletisim.gov.tr
13. Anadolu Agentliyi — Çöləmərik qalasının sirri qazıntı işləri ilə açılacaq aa.com.tr
14. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Çukurcanın tarixi daş evləri kulturportali.gov.tr
15. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Nehri daş körpüsü kulturportali.gov.tr
16. Milel ve Nihal — Yaşar Kaplan, Hakkaridə Nestori patriarxlığının son dövrü (1876–1915) dergipark.org.tr
17. Milli Təhsil Nazirliyi — Konak (Koçanis) kilsəsi okuldisiogrenme.eba.gov.tr

FAQ

Image: Hakkari Map.jpg — Wigram, Edgar Thomas Ainger, Sir, 1864-1935, Public domain