Mekke’nin fethi, genel kabul gören tarihle 11 Ocak 630’da, hicretin sekizinci yılında gerçekleşti. TDV İslâm Ansiklopedisi bu tarihi hicri takvimle 20 Ramazan 8 olarak verir. Muhammed komutasındaki Müslüman ordusu, Hicaz’daki Mekke’yi Kureyş’in elinden aldı. [1][2]
Mekke’ye girişte dört kola ayrılan ordunun karşısında, Handeme eteklerinde silahlı direniş vardı. Siz bu yazıda tarihin dayanağını, Hudeybiye’den başlayan nedenleri ve şehirdeki değişiklikleri öğreneceksiniz. Ayrıca 1 Ocak anmalarıyla tarihsel fetih gününü birbirinden ayırabileceksiniz. [1][2][9]
Mekke’nin fethi ne zaman oldu, hicretin kaçıncı yılıydı?
Mekke’nin fethi için temel tarih, TDV’nin genel kabul olarak aktardığı 11 Ocak 630’dur. Bunun hicri karşılığı, hicretin sekizinci yılındaki ramazan ayının yirminci günüdür. Türkçe Vikipedi de fetih tarihi olarak 11 Ocak 630’u benimser. Dolayısıyla olayın yılı sorulduğunda, miladi 630 ve hicri 8 birlikte belirtilebilir. [1][2]
Bununla birlikte, şehre girişin günü hakkında farklı tarih rivayetleri aktarılır. İngilizce Vikipedi’nin tarih bölümünde 10, 17–18, 19 ve 20 Ramazan seçenekleri sıralanır. Bu farklılık, özellikle ramazan ayı içindeki günün belirlenmesiyle ilgilidir. TDV’nin verdiği 20 Ramazan tarihi, makaledeki kronolojinin de dayanağını oluşturur. [1][3]
Siz bir ders özeti hazırlarken miladi ve hicri karşılıkları birlikte yazabilirsiniz. Örneğin, “11 Ocak 630 / 20 Ramazan 8” ifadesi iki takvimi birlikte gösterir. Böylece “kaç yılında” sorusuyla “hicretin kaçıncı yılında” sorusu aynı satırda cevaplanır. Gün konusunda farklı rivayetler bulunduğunu belirtmek de bu tarihlendirmeyi doğru çerçeveye yerleştirir. [1][3]
Mekke’nin fethinin nedenleri nelerdi?
Fethin nedenlerini anlamak için önce 628’deki Hudeybiye Antlaşması’na bakmak gerekir. Bu antlaşma, Müslümanlarla Kureyş arasında on yıllık bir barış öngörüyordu. Diğer Arap kabileleri de taraflardan biriyle ittifak kurma hakkına sahipti. Böylece barış düzeni, Müslümanlar ve Kureyş yanında onların müttefiklerini de kapsıyordu. [4]
Fethin doğrudan gerekçesi, Kureyş’in müttefiki Benî Bekir’in Huzâa kabilesine saldırmasıydı. Huzâa, Müslümanlarla ittifaklı olduğundan saldırı Hudeybiye düzeninin ihlali anlamına geliyordu. Bu nedenle Mekke seferinin yakın nedeninde, kabileler arasındaki saldırı bulunur. Olay, antlaşmanın tanıdığı ittifak hakkını ve tarafların barış ilişkisini doğrudan etkiledi. [2][4]
Muhammed, Kureyş’ten öldürülen Huzâalıların diyetini ödemesini veya Benî Bekir’le ittifakını bitirmesini istedi. Bu talepler, saldırı sonrasında Kureyş’e sunulan iki somut seçeneği oluşturuyordu. Kureyş ise antlaşmayı yenilemek amacıyla Ebû Süfyân’ı Medine’ye gönderdi. Ebû Süfyân’ın girişimi sonuçsuz kaldı ve ardından Mekke’ye yönelik sefer gerçekleşti. [2]
Bu sıralama, fethin nedenlerini gündelik hayattaki bir anlaşmanın işleyişiyle düşünmenizi kolaylaştırabilir. Hudeybiye’de taraflar, barış süresini ve ittifak kurma hakkını önceden belirlemişti. Benî Bekir’in saldırısı, bu düzenin bozulmasına yol açan somut olaydı. Ardından diyet talebi, ittifakın bitirilmesi seçeneği ve sonuçsuz diplomatik girişim geldi. [2][4]
Mekke’nin fethi nasıl oldu, şehre nasıl girildi?
Türkçe Vikipedi’ye göre Muhammed, yaklaşık 10.000 kişilik kuvvetle Medine’den hareket etti. Kaynak, hareket tarihini 13 Ramazan 8, yani 4 Ocak 630 olarak verir. Ordu, Mekke’ye girmeden önce Merrüzzahrân’da konakladı ve ardından şehre yöneldi. Bu konaklama, Medine’den başlayan seferin Mekke’ye giriş öncesindeki aşamalarından biriydi. [1][2]
Şehre giriş öncesinde, belirli yerlere sığınanların güvenlikte olacağı halka duyuruldu. Ebû Süfyân’ın evine, kendi evine veya Mescid-i Harâm’a sığınanlar bu kapsama alındı. Duyuruda hem insanların kendi evleri hem de adı belirtilen sığınma yerleri bulunuyordu. Böylece Mekke halkına, güvenlik için başvurabilecekleri yerler açıkça bildirilmiş oldu. [3]
Muhammed, ordusunu dört kola ayırarak birliklerin Safâ tepesinde buluşmasını istedi. Şehre girecek birliklere, karşı koyulmadıkça çatışmaya girmemeleri yönünde emir verildi. Bu emir, giriş sırasında çatışmanın hangi durumda gerçekleşeceğini belirleyen sınırdı. Dört kola ayrılma kararı ise birliklerin şehirdeki buluşma noktasıyla birlikte uygulanıyordu. [2][3]
Buna rağmen Hâlid b. Velîd’in güneyden giren birliği silahlı direnişle karşılaştı. Handeme eteklerindeki bu direniş, Hâlid’in birliği tarafından çatışmayla bastırıldı. Dolayısıyla Mekke’nin fethini bütünüyle çatışmasız bir giriş şeklinde anlatmak doğru olmaz. Çatışmaya girilmemesi emriyle Handeme’de yaşanan direniş, aynı anlatının ayrı unsurlarıdır. [1][3]
TDV, çatışmalardaki kayıplar konusunda birbirinden farklı rivayetleri birlikte aktarır. Müslümanlardan iki veya üç, Mekkelilerden on iki veya yirmi sekiz kişinin öldüğü belirtilir. Bu sayılar, kaynakta birbirinden farklı rivayetlerin verdiği seçenekler olarak sunulur. Siz kısa bir anlatımda, kesin toplam vermeden Handeme’deki sınırlı direnişi belirtebilirsiniz. [1]
Mekke’nin fethinin sonuçları neler oldu?
Fetih anlatılarına göre Kâbe’de bulunan 360 put, şehrin alınmasının ardından kaldırıldı. Muhammed’in bu sırada İsrâ sûresinin 81. âyetini okuduğu da aktarılır. Bilâl-i Habeşî ise fetih sırasında Kâbe’nin damına çıkarak ezan okudu. Bu olaylar, fetih sonrasında Kâbe çevresinde gerçekleşen somut değişiklikler arasında yer alır. [2][3]
Mekke halkı için genel af ilan edildi, ancak uygulamanın istisnaları bulunuyordu. TDV’ye göre yaklaşık on kişi, başlangıçta genel affın kapsamı dışında bırakılmıştı. Bu kişilerin bir bölümü, daha sonra bağışlanarak affın kapsamına alındı. Dolayısıyla genel af anlatılırken, başlangıçtaki istisnaların da birlikte belirtilmesi gerekir. [1]
Fetih, Müslümanlarla Kureyş arasında devam eden savaşların sona ermesini sağladı. Aynı zamanda Arap Yarımadası’nda İslâm’ın yayılmasını hızlandıran bir sonuç doğurdu. Mekke’nin yönetimine vali atanması da şehirdeki idari düzenlemeler arasında bulunuyordu. Attâb b. Esîd, fetih sırasında Müslüman olmuş ve Mekke valiliğine getirilmişti. [2][6]
Şehrin alınışının hukukî niteliği konusunda ise farklı görüşler aktarılır. TDV, Mekke’nin sulhla fethedildiğini savunan görüşe kendi maddesinde yer verir. Aynı maddede, savaşla fethedildiği fakat arazisinin dağıtılmadığı görüşü de bulunur. Bu ayrım, askerî girişin ardından Mekke arazisinin nasıl değerlendirildiğiyle bağlantılıdır. [1]
Kısa kronoloji
Hudeybiye Antlaşması’ndan fetih sonrasına uzanan süreç, aşağıdaki sırayla takip edilebilir. Tablo, 628’de kurulan barış düzeniyle 630’daki Mekke seferini birlikte gösterir. Yılbaşı gecesi anmalarının başlangıcı ise tarihsel seferden ayrı bir satırda belirtilmiştir. [1][2][4][9]
| Tarih veya dönem | Gelişme |
|---|---|
| 628 / Hicri 6 | Hudeybiye Antlaşması, Müslümanlarla Kureyş arasında on yıllık barış öngördü. |
| Fetih öncesi | Benî Bekir’in Huzâa’ya saldırısını, diyet talebi ve sonuçsuz diplomatik girişimler izledi. |
| 4 Ocak 630 / 13 Ramazan 8 | Türkçe Vikipedi’ye göre Muhammed, yaklaşık 10.000 kişilik kuvvetle Medine’den hareket etti. |
| Şehre giriş öncesi | Müslüman ordusu, Mekke’ye girmeden önce Merrüzzahrân’da konakladı. |
| 11 Ocak 630 / 20 Ramazan 8 | TDV’nin genel kabul olarak verdiği tarihte Mekke fethedildi; Handeme’deki direniş bastırıldı. |
| Fetih sonrasında | Kâbe’deki putlar kaldırıldı, istisnaları bulunan genel af uygulandı ve vali atandı. |
| 1991 | Independent Türkçe’nin görüştüğü eski MGV Başkanı Nevzat Laleli’ye göre yılbaşı gecesi fetih anmaları başlatıldı. |
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Mekke seferinin hazırlıklarında, hedefin gizlenmesine yönelik somut önlemler de alındı. Medine’den çıkışlar denetlendi ve Mekke yolundaki geçitlere nöbetçiler yerleştirildi. TDV’nin aktardığı bu uygulamalar, hazırlıkların yalnız ordunun toplanmasından oluşmadığını gösterir. Yol üzerindeki denetim ve geçitlerdeki nöbetçiler, sefer hedefinin gizlenmesi amacıyla ilişkilendirilir. [1]
Fetihte serbest bırakılan Kureyşliler için kullanılan tulekā terimi de dikkat çeker. TDV’nin ilgili maddesinde bu kelime, serbest bırakılmış kişiler anlamıyla açıklanır. Böylece fetih sonrasındaki serbest bırakılma uygulaması, belirli bir terimle de anılmıştır. Kelimenin sözlük anlamı, anlatılan uygulamayla bağlantısını doğrudan anlamayı mümkün kılar. [5]
Attâb b. Esîd’in Mekke valiliğine atanmasında, kaynakların aktardığı yaş bilgisi öne çıkar. TDV, göreve getirildiğinde onun yaklaşık yirmi yaşında olduğunu kaydeder. Attâb, Mekke’nin fethi sırasında Müslüman olan kişiler arasında da yer alıyordu. Bu bilgiler, fetih sonrasındaki yönetim değişikliğini belirli bir isim üzerinden gösterir. [6]
Muhammed, fetih sonrasında Mekke’de Hacûn’daki çadırında konakladı. Hicretten sonra satılan evini, şehrin alınmasının ardından geri almadı. Ayrıca fetihle birlikte Mekke’den Medine’ye hicret etme zorunluluğu sona erdi. Muhammed ise fetih sonrasındaki dönemde Mekke’den ayrılarak yeniden Medine’ye döndü. [1]
Mekke’nin fethi hangi surede geçer?
Diyanet’in tefsiri, Nasr sûresinin ilk âyetindeki fetih ifadesini Mekke’nin fethiyle ilişkilendirir. Bu açıklamada, 110. sûredeki ifadenin öncelikle Mekke’nin alınmasına işaret ettiği belirtilir. Dolayısıyla Mekke’nin fethiyle ilgili sûre sorusunda, Nasr sûresi doğrudan açıklanan bağlantıdır. Burada dayanak, Diyanet’in ilgili âyetler için sunduğu tefsirdeki yorumdur. [7]
Fetih sûresinin adı da bu soruyla birlikte ayrıca ele alınabilir. Diyanet’e göre 48. sûre, hicretin altıncı yılında Hudeybiye Antlaşması bağlamında inmiştir. Sûrenin ana konusu da Hudeybiye Antlaşması’nın değerlendirilmesi olarak açıklanır. Böylece Nasr sûresindeki fetih yorumu ile Fetih sûresinin tarihsel bağlamı ayrılır. [7][8]
Kâbe’deki putların kaldırılması anlatısında ise İsrâ sûresinin 81. âyeti yer alır. Fetih anlatılarına göre Muhammed, putlar kaldırılırken bu âyeti okumuştur. Bu bilgi, Nasr ve Fetih sûrelerinin bağlamından farklı bir olayı anlatır. Bağlantı, şehre giriş sonrasında Kâbe’de yapılan uygulama sırasında âyetin okunmasıdır. [2]
Mekke’nin fethi neden 1 Ocak’ta kutlanır?
Yılbaşı gecesi yapılan fetih anmalarının başlangıcına ilişkin açıklama, Independent Türkçe’de yer alır. Yayının 2019’da görüştüğü eski MGV Başkanı Nevzat Laleli, başlangıç yılını 1991 olarak belirtir. Laleli’nin anlatımına göre etkinlikler, yılbaşına alternatif bir program olarak başlatılmıştır. Bu açıklama, anma zamanının seçilmesini Türkiye’deki etkinliklerin düzenlenme amacıyla ilişkilendirir. [9]
TDV’nin genel kabul olarak verdiği tarih ise açıkça 11 Ocak 630’dur. Bu nedenle 31 Aralık veya 1 Ocak anmaları, tarihsel fetih gününü göstermez. Siz takviminizde bir anma programı gördüğünüzde, etkinlik tarihiyle olay tarihini ayırabilirsiniz. Mekke’nin fethi için tarih sorusunun cevabı, burada 11 Ocak 630 olarak kalır. [1][9]
Sık sorulan sorular
Mekke’nin fethi kaç yılında olmuştur?
Mekke’nin fethi, miladi 630 yılında, hicretin sekizinci yılında gerçekleşti. TDV İslâm Ansiklopedisi, genel kabul gören tarihi 11 Ocak 630 olarak verir.
Mekke’nin fethi nerede oldu?
Fetih, Hicaz’daki Mekke şehrinde, Kureyş yönetimine karşı gerçekleştirilen seferle oldu. Muhammed’in komutasındaki Müslüman ordusu, şehre girmek üzere dört kola ayrıldı.
Mekke’nin fethi hangi savaş olarak bilinir?
Olay, Mekke’nin fethi adıyla anılan sefer ve şehrin alınmasıdır. Hâlid b. Velîd’in birliği Handeme eteklerinde silahlı direnişle karşılaştı.
Mekke’nin fethi hangi surede geçer?
Diyanet, Nasr sûresinin ilk âyetindeki fetih ifadesini öncelikle Mekke’nin fethiyle ilişkilendirir. Fetih sûresi ise hicretin altıncı yılında Hudeybiye Antlaşması bağlamında inmiştir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Mekke islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Mekke’nin Fethi tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Conquest of Mecca, Dates ve ilgili bölümler en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hudeybiye Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Tulekā islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed islamansiklopedisi.org.tr
- Diyanet Kur’an Platformu — Nasr sûresi 1–3. âyetlerin tefsiri kuran.diyanet.gov.tr
- Diyanet Dijital — Fetih Sûresi Türkçe Meal dijital.diyanet.gov.tr
- Independent Türkçe — Mekke’nin fethi kutlamaları nasıl başladı? indyturk.com
Görsel: Muhammad destroying idols – L'Histoire Merveilleuse en Vers de Mahomet BNF.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
