Grönland neden Danimarka’ya bağlı? Tarihsel bağın kökleri

Grönland, 1814 Kiel Antlaşması adayı Norveç’in İsveç’e devrinden ayrı tuttuğu için Danimarka’da kaldı. Bağlantının temeli, İskandinav yerleşimcilerin 1261’de Norveç’e bağlanmasına ve 1380’deki ortak hükümdarlığa dayanır. Bugün ada, Danimarka Krallığı içinde 2009 yasasıyla düzenlenen öz yönetime sahiptir. [3][7][12]

Grönland’ın geçmişinde, yaklaşık MÖ 2500’deki insan yerleşimleriyle 2009’daki öz yönetim arasında farklı başlangıçlar bulunur. Siz bu yazıda yerleşimlerin, krallık bağlarının ve bugünkü yönetimin nasıl birbirine bağlandığını öğreneceksiniz. Özellikle 1814’teki ayrılık, adanın neden Norveç’le birlikte başka bir krallığa geçmediğini açıklar. [1][3][7]

Grönland tarihi: İlk yerleşimler nasıl başladı?

Grönland’daki ilk insan yerleşimlerinin yaklaşık MÖ 2500’e kadar uzandığı düşünülür. Bu tarih, adada insan varlığının başlangıcını anlatır; herhangi bir devletin kuruluşunu göstermez. Dolayısıyla Grönland tarihini yalnızca Avrupa krallıkları üzerinden başlatmak, daha eski yerleşimleri dışarıda bırakır. [1]

Kızıl Erik’in önderliğindeki İskandinav göçmenler, 980’lerde İzlanda’dan adanın güneybatı kıyılarına ulaştı. Bu göç, Grönland’ın daha sonra Norveç krallığıyla kuracağı bağlantının yerleşim zeminini oluşturdu. Ancak 980’lerdeki geliş, adadaki ilk insan varlığı anlamına gelmiyordu. [1][2][3]

Günümüz Grönland İnuitlerinin ataları olan Thule toplulukları, yaklaşık 1200’de Kanada’nın kuzeyinden geldi. Göçmenler, adaya ulaşmak için kuzeydeki Nares Boğazı’nı geçerek yeni yerleşim alanlarına yöneldi. Böylece Grönland’ın geçmişinde, İzlanda’dan ve Kanada’nın kuzeyinden gelen farklı göç yolları bulunur. [2]

Güney Grönland’daki Kujataa, İskandinav yerleşimlerinin tarımsal yönünü gösteren somut bir örnektir. UNESCO, buradaki İskandinav tarım yerleşimlerini 10–15. yüzyıllar arasına tarihlendirir. Aynı alanda İnuit-Avrupa tarım yerleşimleri ise 1780’lerden itibaren gelişmiştir. [4]

Siz Grönland tarihini okurken, yaklaşık 1200’deki Thule göçünü 1261’deki siyasi bağlılıktan ayırabilirsiniz. İlki insanların adaya gelişini, ikincisi İskandinav yerleşimcilerin Norveç kralıyla ilişkisini anlatır. Bu ayrım, yerleşim tarihiyle egemenlik tarihini birbirine karıştırmadan ilerlemenizi sağlar. [2][3]

Grönland kuruluş tarihi neden tek bir günle açıklanamıyor?

Grönland için tek bir kuruluş tarihi vermek, birbirinden farklı tarihsel olayları aynılaştırır. Yaklaşık MÖ 2500, insan yerleşimlerinin başlangıcıyla ilgilidir; 1261 ise krala bağlılığı belirtir. Bu iki tarih, aynı sorunun birbirinin yerine kullanılabilecek cevapları değildir. [1][3]

Benzer biçimde, 3 Temmuz 1721 tarihi Grönland’ın ilk kez yerleşime açıldığı gün değildir. Norveçli rahip Hans Egede, o gün ailesi ve mürettebatıyla Grönland’a çıktı. Nuup Kangerlua ağzındaki bir adada kurduğu yerleşim, Umut Kolonisi adını aldı. [5]

Bugünkü başkent Nuuk’un koloni merkezi olarak kuruluşu ise 1728’deki taşınmayla bağlantılıdır. Umut Kolonisi, anakaradaki İnuit yerleşimi Nûk’a taşındı ve merkez Godthåb adını aldı. Dolayısıyla 1728, bütün Grönland’ın kuruluşundan ziyade belirli bir merkezin tarihini açıklar. [6]

Yönetim bakımından sorulduğunda, 1979 ve 2009 tarihleri de ayrı başlangıçlara karşılık gelir. İç özerklik 1 Mayıs 1979’da, bugünkü öz yönetim düzenlemesi 21 Haziran 2009’da yürürlüğe girdi. Siz bir ödev hazırlarken tarihi, açıklamak istediğiniz olaya göre seçebilirsiniz. [9][12]

Bu nedenle kuruluş sorusunun cevabı, yerleşimi mi yoksa yönetimi mi sorduğunuza bağlıdır. MÖ yaklaşık 2500 insan varlığını, 1721 koloniyi, 2009 ise öz yönetim düzenini gösterir. Tarihlerin yanına olayın adını eklemek, günlük bilgi aramalarında da karışıklığı azaltır. [1][5][12]

Grönland’ın Danimarka ile tarihsel bağlantısı nasıl kuruldu?

İskandinav yerleşimciler, 1261’de Norveç kralının egemenliğini kabul ederek Avrupa krallıklarıyla siyasi bağ kurdu. Bugünkü Danimarka bağlantısına uzanan zincirin ilk belirgin halkası bu Norveç bağıydı. Olay, İskandinav yerleşimcilerin bağlılığını anlatır; adadaki insan yerleşimlerinin başlangıcını anlatmaz. [3]

Norveç ve Danimarka, 1380’de aynı hükümdar altında birleşince bağlantının kapsamı değişti. Norveç’e bağlı Grönland da böylece Danimarka krallarıyla hanedan bağı içine girdi. Bu nedenle Danimarka bağlantısını açıklarken, Norveç’in aradaki rolünü atlamak eksik kalır. [3]

Danimarka-Norveç birliğinin 1814’te sona ermesi, bu ilişkinin nasıl devam edeceğini belirledi. 14 Ocak 1814 tarihli Kiel Antlaşması, Norveç’i İsveç kralına bırakıyordu. Ancak antlaşma, Grönland, İzlanda ve Faroe Adaları’nı bu devirden açıkça ayrı tuttu. [3][7]

Böylece Grönland, Norveç’in siyasi yön değişikliğine rağmen Danimarka tarafında kalmayı sürdürdü. Bugünkü bağlantıyı açıklayan belirleyici diplomatik dönüm noktası, antlaşmadaki bu açık istisnaydı. Grönland’ın Danimarka’ya bağlılığı, 1261, 1380 ve 1814 birlikte okunduğunda açıklık kazanır. [3][7]

Siz bu ilişkiyi bir adresin geçmişini takip eder gibi düşünebilirsiniz. Önce 1261’deki Norveç bağlılığı, ardından 1380’deki ortak hükümdar ve 1814’teki ayrılık gelir. Bu sıralama, adanın Danimarka bağlantısını tek bir hükümdarın kararına indirgemeden açıklar. [3][7]

Koloni yönetiminden öz yönetime hangi adımlarla geçildi?

Hans Egede’nin 1721’de başlattığı kolonileşmede, misyonerlik faaliyetleriyle ticaret birlikte yürütüldü. Oğlu Niels Egede de misyoner, tüccar ve koloni yöneticisi olarak çalıştı. Bu görevlerin aynı kişide birleşmesi, koloni düzenindeki faaliyetlerin iç içeliğini gösterir. [5]

Egemenlik meselesi, Norveç’in 1931’de Doğu Grönland’ın bir bölümünü işgal etmesiyle yeniden tartışıldı. Norveç, söz konusu bölgenin sahipsiz toprak olduğunu ileri sürerek hareket etti. Danimarka ise bu iddiaya karşı bütün ada üzerindeki egemenliğini savundu. [7]

Daimî Uluslararası Adalet Divanı, 5 Nisan 1933’te Norveç’in işgal ilanını geçersiz buldu. Karar, 12’ye karşı 2 oyla ilanı hukuka aykırı kabul etti. Böylece Doğu Grönland üzerindeki anlaşmazlık, uluslararası bir mahkemenin kararına konu oldu. [7]

1953 Danimarka Anayasası, Grönland’ı Danimarka’ya entegre ederek adanın sömürge statüsünü sona erdirdi. Düzenleme, Grönland’dan Danimarka Parlamentosu’na iki üye seçilmesini de mümkün kıldı. Bu değişiklik, 1721’de başlayan koloni döneminden farklı bir anayasal statü oluşturdu. [3]

İç özerklik yönetimi, 1 Mayıs 1979’da seçilmiş Grönland Parlamentosu Inatsisartut ile yürürlüğe girdi. Ardından 21 Haziran 2009’da Öz Yönetim Yasası, 1979 düzenlemesinin yerini aldı. Dolayısıyla 1953, 1979 ve 2009 aynı değişimi değil, farklı yönetim aşamalarını belirtir. [9][12]

Grönland bugün kendisini nasıl yönetiyor?

2009 Öz Yönetim Yasası, Grönland’ın devraldığı alanlarda yasama ve yürütme yetkisi kullanmasını düzenler. Savunma, güvenlik ve para politikası gibi alanlar ise merkezî makamların sorumluluğunda kalır. Bu görev paylaşımı, Danimarka bağlantısıyla Grönland’ın kendi yönetiminin nasıl birlikte bulunduğunu açıklar. [12]

Yasanın başlangıcı, Grönland halkını kendi kaderini tayin hakkına sahip bir halk olarak tanır. Bu tanıma, uluslararası hukuk çerçevesinde 2009 tarihli düzenlemenin başlangıç bölümünde yer alır. Yasanın 20. maddesi de Grönlandcayı Grönland’ın resmî dili olarak belirler. [12][13]

Bağımsızlık konusunda izlenecek yol, aynı yasanın 21. maddesinde ayrıca tanımlanmıştır. Madde, bağımsızlık kararını Grönland halkına bırakırken uygulama anlaşması için onaylar öngörür. Bunlar Grönland’da halkoylamasını, Inatsisartut’un onayını ve Danimarka Parlamentosu’nun onayını kapsar. [13]

Dolayısıyla 2009 düzenlemesi, mevcut öz yönetimin yanında bağımsızlık için de bir süreç tanımlar. Siz bağımsızlıkla ilgili bir haber okurken, karar ile uygulama anlaşmasını ayırabilirsiniz. Yasanın 21. maddesi, bu iki aşamayı aynı hukuki çerçeve içinde ele alır. [13]

Kısa kronoloji

Grönland’ın Danimarka bağlantısı, yerleşim ve yönetim değişiklikleri birlikte izlendiğinde daha kolay anlaşılır. Aşağıdaki tarihler, yaklaşık MÖ 2500’deki insan varlığından 2009’daki öz yönetime uzanır. [1][12]

1. Yaklaşık MÖ 2500 Grönland’da ilk insan yerleşimlerinin başladığı düşünülür. [1]
2. 980’ler Kızıl Erik önderliğindeki İskandinav göçmenler, İzlanda’dan güneybatı kıyılarına ulaştı. [2]
3. Yaklaşık 1200 Thule toplulukları, Kanada’nın kuzeyinden Nares Boğazı’nı geçerek geldi. [2]
4. 1261 İskandinav yerleşimciler, Norveç kralının egemenliğini kabul etti. [3]
5. 1380 Norveç ve Danimarka, aynı hükümdar altında birleşti. [3]
6. 1408 Hvalsey Kilisesi’ndeki evlilik, ortaçağ İskandinav topluluğunun son yazılı kaydını oluşturdu. [2]
7. 3 Temmuz 1721 Hans Egede, Grönland’a çıkarak Umut Kolonisi’ni kurdu. [5]
8. 1728 Koloni merkezi, bugünkü Nuuk’a taşınarak Godthåb adını aldı. [6]
9. 14 Ocak 1814 Kiel Antlaşması, Grönland’ı Norveç’in İsveç’e devrinin dışında bıraktı. [7]
10. 5 Nisan 1933 Daimî Uluslararası Adalet Divanı, Norveç’in işgal ilanını geçersiz buldu. [7]
11. 1953 Grönland’ın sömürge statüsü sona erdi; ada anayasal olarak Danimarka’ya entegre edildi. [3]
12. 1 Mayıs 1979 İç özerklik yönetimi ve seçilmiş Grönland Parlamentosu oluşturuldu. [9]
13. 21 Haziran 1985 Grönland bayrağı ilk kez resmen göndere çekildi. [10]
14. 21 Haziran 2009 Bugünkü öz yönetimi düzenleyen yasa yürürlüğe girdi. [12]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Íslendingabók ve Kızıl Erik Sagası, Grönland adının seçilmesine ilişkin bir anlatı aktarır. Bu anlatıya göre Erik, yerleşimcileri çekmek için iyi çağrışımlı bir ad seçti. Grönland, yani Yeşil Ülke adı, bu metinlerde yerleşime özendirme amacıyla açıklanır. [2]

Ortaçağ İskandinav topluluğunun son yazılı kaydı, 1408’de Hvalsey Kilisesi’nde yapılan bir evliliği belgelendirir. Ancak son yazılı kayıt, bütün topluluğun aynı tarihte ortadan kalktığını göstermez. Kaydın anlattığı somut olay evliliktir; topluluğun sonrasına ilişkin kesin bir tarih değildir. [2]

İskandinav yerleşimlerinin 15. yüzyılda terk edilmesi için farklı açıklamalar ileri sürülmüştür. Küçük Buzul Çağı’nın soğumasını öne çıkaran görüşe, 2022 tarihli bir araştırma farklı yaklaşır. Massachusetts Amherst Üniversitesi araştırması, yerel göl tortullarında sıcaklığın az değiştiğini belirtir. [11]

Araştırma, artan kuraklığın yerleşimlerin terk edilmesinde daha etkili olabileceğini ileri sürer. Bu sonuç, 15. yüzyıldaki ayrılışı yalnızca soğumayla açıklayan görüşe karşı bir yorumdur. Kuraklık burada kesinleşmiş tek neden olarak değil, araştırmanın öne sürdüğü açıklama olarak anlaşılmalıdır. [11]

Hans Egede’nin 1721 seferindeki amaçlarından biri, eski İskandinav yerleşimcilerini bulmaktı. Ancak Egede, Grönland’da onların yaşayan bir topluluğuna ulaşmayı başaramadı. Bu arayış, koloni girişiminin eski İskandinav yerleşimleriyle kurduğu bağlantıyı somutlaştırır. [8]

Kujataa’daki kültürel peyzaj, çiftçilik, hayvancılık ve deniz memelisi avcılığını bir araya getirir. UNESCO, bu birleşimi tarımın Arktik’e en erken girişini temsil eden bir örnek sayar. Böylece Grönland tarihi, kralların ve antlaşmaların yanında geçim faaliyetleri üzerinden de okunabilir. [4]

Grönlandlı sanatçı Thue Christiansen’in tasarladığı Erfalasorput, 21 Haziran 1985’te resmen göndere çekildi. Parlamento içindeki gizli oylamada, Christiansen’in daireli bayrak tasarımı 14 oy aldı. Yeşil zeminli beyaz İskandinav haçı tasarımı ise 11 oyda kaldı. [10]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Grönland tarihi tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — History of Greenland en.wikipedia.org
3. Danmarkshistorien / Lex — Grønlands historie danmarkshistorien.lex.dk
4. UNESCO — Kujataa Greenland whc.unesco.org
5. Trap Greenland — The colonial period until the war years trap.gl
6. Wikipedia — Nuuk en.wikipedia.org
7. Daimî Uluslararası Adalet Divanı — Legal Status of Eastern Greenland law.justia.com
8. Danimarka Dışişleri Bakanlığı — History and culture um.dk
9. Statistics Greenland — Self-Government stat.gl
10. Lex — Erfalasorput: Grønlands flag lex.dk
11. University of Massachusetts Amherst — Rewriting the History Books: Why the Vikings Left Greenland umass.edu
12. Danimarka Başbakanlığı — Greenland stm.dk
13. Retsinformation — Lov om Grønlands Selvstyre retsinformation.dk

Görsel: Grønlandiæ-antiqva-hans-egede-1723.JPG — Hans Egede, Public domain