İspanyol Gazabı nedir? 1576’da Anvers neden yağmalandı?

İspanyol Gazabı’nın en ünlü örneğinde Anvers, 4–7 Kasım 1576 boyunca yağmalandı. Terim, Hollanda İsyanı sırasında 1572–1579 yıllarında çoğunlukla İspanyol Habsburg ordularının gerçekleştirdiği kent yağmalarını kapsar. Anvers’te ödenmeyen asker maaşları, yönetim boşluğu ve kent içindeki askerî gerilim birlikte etkiliydi. (Spanish Fury, Rijksmuseum, Raymond Fagel)

Anvers’te yüzlerce evin yanması, askerlerin maaş sorununun siviller üzerindeki yıkıcı sonucunu gösterir. Siz bu yazıda saldırının nedenlerini, tartışmalı kayıpları ve ardından gelen siyasi değişimi öğreneceksiniz. Gündelik hayatta maaşın gecikmesiyle kurduğunuz bağlantı, burada yalnızca başlangıç noktasını anlamanıza yardımcı olabilir. Anvers’in hikâyesinde askerî komuta, kent savunması ve siyasi kararlar da belirleyiciydi. (Canon van Vlaanderen, Raymond Fagel)

İspanyol Gazabı nedir, Anvers nerede yer alıyordu?

İspanyol Gazabı, tek bir saldırıdan daha geniş bir yağmalar dizisinin adıdır. Hollanda İsyanı sırasında 1572–1579 yıllarında yaşanan kent yağmaları bu adla anılır. Bu yağmaları gerçekleştiren kuvvetler çoğunlukla İspanyol Habsburg ordularına bağlı birliklerden oluşuyordu. Anvers yağması ise Seksen Yıl Savaşı sırasında İspanyol Hollandası’nda gerçekleşti. Kentin bulunduğu yer, bugün Belçika sınırları içinde yer almaktadır. (Spanish Fury, Sack of Antwerp)

Anvers, 16. yüzyılda Kuzeybatı Avrupa’nın ticaret başkenti konumuna ulaşmış bir kentti. İspanya ve Portekiz’in denizaşırı mallarını Alman ve İtalyan ticaret yollarına bağlıyordu. Dolayısıyla saldırının hedefindeki yer, farklı ticaret güzergâhlarını birbirine bağlayan bir merkezdi. Yağmanın yarattığı yıkımı değerlendirirken, kentin bu ticari konumunu da hesaba katmak gerekir. (Canon van Vlaanderen)

Siz Anvers adını bu olayla birlikte okurken iki ayrı ölçeği düşünmelisiniz. İspanyol Gazabı, 1572–1579 arasındaki yağmaları kapsayan genel ad olarak kullanılır. Anvers yağması ise bu dizinin belirli bir kentte yaşanan en ünlü örneğidir. Bu ayrım, terimin neden bazen doğrudan Anvers için kullanıldığını anlamayı kolaylaştırır. (Spanish Fury)

Anvers neden yağmalandı: maaşlar mı, yönetim krizi mi?

Flandre Ordusu askerlerinin temel şikâyetlerinden biri, II. Felipe yönetiminin birikmiş maaşlarını ödememesiydi. Maaşlarını yıllardır alamayan İspanyol askerleri, 25 Temmuz 1576’da Aalst kentini işgal etti. Böylece Anvers saldırısından önce, ödeme sorunu başka bir kentte askerî işgale dönüşmüştü. Aalst’taki gelişme, kasım ayındaki yağmaya uzanan sürecin somut bir aşamasıydı. (Sack of Antwerp, Raymond Fagel)

Yönetim krizi ise Genel Vali Luis de Requesens’in beklenmedik ölümüyle derinleşti. Requesens, 5 Mart 1576’da öldü; ardından Aşağı Ülkeler yönetiminde iktidar boşluğu oluştu. Bu nedenle askerlerin ödeme talepleri, yönetimde sürekliliğin bozulduğu bir ortamda gündemdeydi. Anvers’i açıklarken maaş sorunuyla yönetim boşluğunu birlikte değerlendirmek bu yüzden gerekir. (Raymond Fagel)

22 Eylül 1576’da alınan karar, krizin askerî kapsamını daha da genişletti. İsyancı askerleri hedefleyen kanun dışı ilan etme kararı, Aşağı Ülkeler’deki bütün İspanyol birliklerini kapsadı. Kararın kapsamı artık yalnızca maaş yüzünden ayaklanan birliklerle sınırlı kalmıyordu. Bu gelişme, Anvers öncesindeki gerilimin yalnızca bir ödeme anlaşmazlığı olmadığını gösterir. (Raymond Fagel)

İspanyol Krallığı’nın iflası konusunda ise tarihçiler arasında farklı açıklamalar bulunur. Yaygın anlatı, iflasın bankacıların para transferlerini durdurmasına ve maaşların aksamasına yol açtığını söyler. Mauricio Drelichman ve Hans-Joachim Voth, 1575 iflasının para transferlerini kesmediğini savunur. Ayrıca Ağustos 1576’dan itibaren isyanı yatıştırmaya yetecek kaynak bulunduğunu ileri sürerler. (Sack of Antwerp, Drelichman ve Voth, Ek II)

Dolayısıyla 1576 Anvers yağmasını, iflasın otomatik sonucu gibi anlatmak tartışmayı kapatır. Ödenmeyen maaşlar askerlerin somut şikâyetiydi; iflasın bu süreçteki belirleyiciliği ise tartışmalıdır. Siz nedenleri sıralarken ödeme sorunuyla bu sorunun mali açıklamasını ayrı değerlendirebilirsiniz. (Sack of Antwerp, Drelichman ve Voth, Ek II)

4 Kasım 1576’da Anvers’e saldırı nasıl gelişti?

Anvers’te sivil yönetimin başında, Champagney Lordu Frédéric Perrenot adlı yönetici bulunuyordu. İç kalenin başındaki komutan ise Sancho Dávila adlı İspanyol askerdi. 3 Kasım 1576’ya gelindiğinde Champagney, Genel Meclis’in ordusunu kente almış durumdaydı. Aynı sırada Dávila, kendisine bağlı birlikleri iç kalede bir araya getirmişti. (Raymond Fagel)

Dávila, saldırı öncesinde Aalst, Lier, Breda ve Maastricht’teki isyancı İspanyol birlikleriyle bağlantı kurdu. Bu birliklerin Anvers’te toplanmasını sağlayarak kentteki askerî yığınağın oluşmasına katkıda bulundu. Yaklaşık 10.000 sivil de iç kaleden gelebilecek saldırıya karşı geçici savunmaların kurulmasına yardım etti. Böylece siviller, saldırı başlamadan önce kent savunmasının hazırlanmasına doğrudan katılmış oldu. (Sack of Antwerp)

İspanyol birlikleri, 4 Kasım 1576 günü saat 11.00’de saldırıya geçti. Kentteki geçici savunmaları aşmaları, ardından yaşanan yağma ve öldürmelerin önünü açtı. Alman birliklerinin komutanı Kont Eberstein, kaçmaya çalışırken Schelde Nehri’nde boğuldu. Rijksmuseum, Anvers’teki İspanyol Gazabı için 4–7 Kasım 1576 tarih aralığını verir. (Sack of Antwerp, Rijksmuseum)

Raymond Fagel, Anvers’teki olayı iki ordunun kent içindeki çatışması üzerinden yorumlar. Onun değerlendirmesinde yağma, bu çatışmayı izlemiş ve isyancı olmayan askerleri de kapsamıştır. Bu yorum, saldırıya katılan herkesin aynı askerî durumda bulunmadığını özellikle vurgular. Dolayısıyla olayın anlatımında çatışmanın kendisiyle ardından gelen yağmayı birlikte izlemek gerekir. (Raymond Fagel)

Anvers’te kaç kişi öldü, kent ne kadar zarar gördü?

Anvers’teki yağma sırasında yüzlerce ev yandı; yeni belediye binası da alevler içinde kaldı. Bu somut yıkım, saldırının konutlarla birlikte bir yönetim yapısına da ulaştığını gösterir. Belediye binasının yanmasıyla ev yangınları, aynı yağmanın kent dokusundaki farklı izleriydi. (Canon van Vlaanderen)

Ölü sayısı içinse üzerinde uzlaşılmış tek ve kesin bir rakam bulunmaz. MAS’ın koleksiyon açıklaması, çağdaş anlatılarda 8.000 kişinin öldüğünün belirtildiğini aktarır. Aynı açıklama, günümüz tarihçilerinin tahminini 2.000–2.500 kişi olarak ayrıca verir. Bu rakamlar, kayıpları anlatan değerlendirmeler arasında belirgin bir fark bulunduğunu gösterir. (MAS — De Spaanse Furie)

Siz 8.000 rakamıyla karşılaştığınızda, bunun çağdaş anlatılara dayanan tahmin olduğunu hatırlayabilirsiniz. 2.000–2.500 aralığı ise MAS’ın aktardığı günümüz tarihçilerinin değerlendirmesini temsil eder. Bu nedenle rakamlardan herhangi birini kesinleşmiş ölüm sayısı gibi sunmak doğru olmaz. Her iki tahmini de kime ait olduklarıyla birlikte vermek gerekir. (MAS — De Spaanse Furie)

Yağma sonrasında Gent Uzlaşması neden öne çıktı?

Anvers yağması, bazı Katoliklerin de İspanyol Habsburg yönetimine karşı tutumunu sertleştirdi. Böylece tepki, yalnızca yönetim karşıtlarının mevcut çevreleriyle sınırlı kalmayan bir nitelik kazandı. Siyasi sonuçları değerlendirirken Katoliklerin bir bölümündeki bu tutum değişimi de dikkate alınmalıdır. (Sack of Antwerp)

Saldırının başlamasından dört gün sonra, 8 Kasım 1576’da Gent Uzlaşması imzalandı. Uzlaşma, isyancı eyaletlerle krala bağlı eyaletleri ortak bir hedefte bir araya getirdi. Bu hedef, İspanyol askerlerinin ülkeden çıkarılmasını sağlamaya yönelik ortak hareketti. Anvers yağması, askerlerin uzaklaştırılmasını isteyen bu siyasi birleşmeye desteği güçlendirdi. (Sack of Antwerp)

Anvers’teki askerî değişim ise İspanyol birliklerinin yerini başka askerlerin almasıyla sürdü. İspanyol Gazabı sonrasında onların yerini kentte Alman paralı askerleri aldı. Bu askerler de 1577’de Anvers zanaat örgütlerinin devrimci komiteleri tarafından kentten çıkarıldı. Dolayısıyla kentte askerlerin varlığına ilişkin mücadele, kasım ayındaki yağmayla sona ermedi. (MAS — De Spaanse Furie)

Kısa kronoloji

1576’daki gelişmeleri sırayla izlemek, yönetim kriziyle Anvers saldırısı arasındaki bağlantıyı görünür kılar. Aşağıdaki çizelge, yağmayı ve sonrasındaki olayları aynı zaman akışında birbirinden ayırır. (Raymond Fagel, Sack of Antwerp)

1. 5 Mart 1576 Genel Vali Luis de Requesens öldü; yönetimde iktidar boşluğu oluştu.
2. 25 Temmuz 1576 Maaşlarını alamayan İspanyol askerleri Aalst kentini işgal etti.
3. 22 Eylül 1576 Kanun dışı ilan etme kararı Aşağı Ülkeler’deki bütün İspanyol birliklerine genişletildi.
4. 3 Kasım 1576 Champagney, Genel Meclis’in ordusunu kente almış; Dávila, iç kalede kendisine bağlı birlikleri toplamıştı.
5. 4–7 Kasım 1576 Anvers’te saldırı, yağma, öldürmeler ve yangınlar yaşandı.
6. 8 Kasım 1576 Gent Uzlaşması imzalandı; İspanyol askerlerinin çıkarılması ortak hedef oldu.
7. 1577 Alman paralı askerleri Anvers’teki devrimci zanaat komitelerince kentten çıkarıldı.
8. 17 Ağustos 1585 Anvers, on dört aylık ayrı bir kuşatmanın sonunda Alexander Farnese’ye teslim oldu.

Çizelgedeki 1585 teslimiyeti, 1576 yağmasıyla aynı olayın başka tarihi olarak okunmamalıdır. Alexander Farnese’ye teslimiyet, on dört ay süren ayrı bir kuşatmanın sonucuydu. Bu ayrım, Anvers’in yağmalanmasıyla daha sonraki teslimiyetini birbirine karıştırmayı önler. (Canon van Vlaanderen)

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Tüccar Jan van der Meulen, 3 Kasım 1576’da Köln’deki kardeşine bir mektup yazdı. Son mektubu 7 Kasım’da ulaştı; üzerine yağmanın 4 Kasım’da gerçekleştiği not edildi. Mektubun yazılmasıyla ulaşması arasındaki tarihler, saldırıyı kişisel bir yazışmanın içine yerleştirir. Böylece Anvers’teki olay, askerî hareketlerin yanında bir tüccarın haberleşmesinde de iz bırakır. (Raymond Fagel)

Yağma sonrasındaki siyasi değişim sırasında Anvers iç kalesinin kente bakan bölümü yıkıldı. Kalenin avlusunda bulunan Alba heykeli de aynı değişim sırasında tahrip edildi. Bu ayrıntılar, siyasi değişimin kale yapısına ve avlusundaki heykele uzandığını gösterir. (MAS — De Spaanse Furie)

MAS’taki anonim İspanyol Gazabı tablosu, 1576–1585 tarih aralığına ait bir eserdir. Tablo, Grote Markt’ı Koepoortstraat yönünden gösteren belirli bir bakış açısı sunar. Siz bu eseri incelerken meydanın hangi yönden gösterildiğini de takip edebilirsiniz. Böylece betimlenen olayla kentteki somut bir yer arasında bağlantı kurabilirsiniz. (MAS — De Spaanse Furie)

Rijksmuseum’daki anonim yağma gravürü ise 1618–1624 tarihleri arasına tarihlenen bir eserdir. Gravürün altında, iki sütuna bölünmüş toplam 16 dizelik bir şiir bulunur. Dolayısıyla bu eserde Anvers yağmasının görsel anlatımına ayrıca bir şiir eşlik eder. (Rijksmuseum)

Drelichman ve Voth, 1576 asker isyanının nihai uzlaşma maliyetini 633.000 esküdo olarak hesaplar. Araştırmacılara göre bu isyan, ordunun en büyük veya en uzun isyanı değildi. Bu hesap, Anvers yağmasının ünüyle asker isyanının büyüklüğünün farklı değerlendirmeler olduğunu gösterir. (Drelichman ve Voth, Ek II)

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Spanish Fury en.wikipedia.org
2. Wikipedia — Sack of Antwerp en.wikipedia.org
3. Rijksmuseum — Spaanse Furie te Antwerpen, 1576 rijksmuseum.nl
4. Canon van Vlaanderen — The Iconoclastic Fury canonvanvlaanderen.be
5. Raymond Fagel — The Origins of the Spanish Fury at Antwerp emlc-journal.org
6. Mauricio Drelichman ve Hans-Joachim Voth — Lending to the Borrower from Hell, Ek II crei.cat
7. MAS — De Spaanse Furie, AV.1980.014 search.mas.be

Görsel: Jan Portant – The Spanish Fury rages on the Market Place.jpg — unknown, Public domain