Lombardlar kimdi? İtalya’da krallıktan Lombardiya adına

Lombardiya, adını 568 yılında İtalya’ya giren Cermen kökenli Lombard halkından aldı. Alboin’in önderliğindeki Lombardlar, Bizans topraklarını fethederek Pavia merkezli bir krallık kurdu. Siz bu yazıda, krallığın kuruluşunu ve Lombardiya adının nasıl doğduğunu öğreneceksiniz. [1][4][5][7]

Bugünkü bir bölge adı, Aşağı Elbe’den İtalya’ya uzanan geçmişi nasıl taşıyor? Lombardların hikâyesi, göç yollarını şehir kuşatmalarıyla ve yazılı hukukla buluşturuyor. Siz de haritada Lombardiya adına rastladığınızda, bu bağlantıyı artık kurabilirsiniz. Yolun başlangıcında Aşağı Elbe, İtalya’daki merkezinde ise Pavia şehri bulunuyor. [2][5][6][7]

Lombardlar kimdi, ilk nerede yaşadılar?

Lombardlar, Latince kaynaklarda Langobardi adıyla anılan Cermen kökenli bir halktı. İtalya’da kurdukları krallık, bu halkın tarihindeki belirgin siyasi yapılardan biriydi. Ancak bilinen erken yerleşimleri, İtalya’nın kuzeyinden çok daha kuzeyde bulunuyordu. MS 1. yüzyılda Aşağı Elbe’nin doğusunda, bugünkü kuzey Almanya’da yaşıyorlardı. Bu nedenle Lombardların kökenini yalnızca bugünkü Lombardiya bölgesiyle açıklamak mümkün değildir. [1][2]

İskandinavya’dan geldikleri anlatısı, Origo ve Paulus Diaconus’un köken aktarımlarında bulunur. Buna karşılık Codex Gothanus, göçü Galya’nın ucundaki Vindilicus nehrinden başlatır. Bu anlatılar, Lombardların başlangıcı konusunda birbirinden farklı coğrafi çerçeveler sunar. İskandinavya anlatısıyla Aşağı Elbe’deki bilinen yerleşimleri bu yüzden ayrı değerlendirmek gerekir. Köken hikâyesi, erken yerleşim alanıyla tamamen aynı türden bilgi değildir. [3]

Yaklaşık 500 yılında Lombardlar, Tuna’nın kuzeyindeki topraklarda bulunuyordu. Ardından bugünkü batı Macaristan ve aşağı Avusturya’yı kapsayan Pannonia’ya yayıldılar. İtalya’ya girişlerini anlamak için, Pannonia’daki bu aşamayı da izlemek gerekir. Böylece Aşağı Elbe, Tuna çevresi ve İtalya arasında bir hareket çizgisi belirir. Bu çizgi, farklı dönemlerde belirtilen yerleşim alanlarını birbirine bağlayan coğrafi çerçevedir. [2]

İtalya’da nasıl krallık kurdular?

Kral Alboin, Avarlarla birlikte 567 yılında Gepid Krallığı’nı ortadan kaldırdı. Ertesi yıl Lombardların başında İtalya’ya girerek Bizans topraklarını almaya başladı. Dolayısıyla 568, İtalya’daki Lombard egemenliğinin başlangıcını gösteren temel tarihtir. Alboin’in hareketi, yalnızca yeni bir yerleşim alanına ulaşmakla sınırlı kalmadı. Bizans yönetimindeki toprakların ele geçirilmesi, krallığın kurulacağı alanı da oluşturdu. [3][4]

İtalya, 535–554 arasındaki Got Savaşı’nın ardından yıpranmış bir durumdaydı. Bölgede kalan küçük Bizans ordusu, Lombardların ilerleyişini durdurmakta yetersiz kaldı. Bu koşullar, Alboin’in karşısındaki askeri direncin neden sınırlı kaldığını açıklıyor. Lombardların başarısını değerlendirirken, İtalya’nın önceki savaşlardan kalan durumunu hesaba katmak gerekir. Fetih, bu yıpranmış topraklarda birbirini izleyen şehir kazanımlarıyla devam etti. [3]

İtalya’daki ilk Lombard dükalığı, kuzeydoğuda kurulan Friuli Dükalığı olarak ortaya çıktı. Lombardlar 569 yılında Milano’yu, ardından 572 yılında Pavia’yı ele geçirdi. Pavia’nın alınması, yaklaşık üç yıl süren bir kuşatmanın ardından gerçekleşti. Bu nedenle İtalya’ya girişle Pavia’nın düşüşü, aynı anda gerçekleşmiş olaylar değildi. Krallığın başlıca merkezine ulaşılması, fetih sürecinin zaman alan aşamalarından biriydi. [3][4][5]

Pavia, Lombard krallarının ikametgâhı ve krallığın başlıca yönetim merkezi haline geldi. Milano’nun ele geçirilmesiyle Pavia’nın yönetim merkezi olması, birbirinden farklı gelişmelerdi. Siz İtalya haritasında bu şehirleri izlerken, fetih ile yönetim arasındaki bağlantıyı görebilirsiniz. Pavia’nın rolü, yalnızca kuşatılarak alınmış bir şehir olmasıyla sınırlı kalmadı. Kralların burada yaşaması, şehri Lombard siyasi tarihinin merkezine de yerleştirdi. [5]

Lombardlar bütün İtalya’yı yönetebildi mi?

Lombard egemenliği, kuzeyde Langobardia Maior adıyla anılan topraklardan güneye uzanıyordu. Orta İtalya’daki Spoleto ile güneydeki Benevento ve Gargano da bu kapsamdaydı. Dolayısıyla Lombardların İtalya’daki varlığı, bugünkü Lombardiya bölgesinden daha genişti. Ancak geniş bir alana yayılmaları, yarımadanın tamamını ele geçirdikleri anlamına gelmez. Lombard egemenliğinin haritasını çizerken, Bizans’ın elinde kalan bölgeleri de göstermek gerekir. [3][4]

Bizans, Roma ile Ravenna’yı Perugia üzerinden bağlayan koridoru elinde tutuyordu. Bu koridorun korunması nedeniyle Lombardlar, İtalya’nın tamamını fethetmeyi hiçbir zaman başaramadı. Böylece Pavia merkezli krallık ile Bizans yönetimi, yarımadada birlikte varlığını sürdürdü. Roma, Ravenna ve Perugia arasındaki bağlantı, bu siyasi bölünmeyi somutlaştırır. İtalya’daki Lombard krallığını anlamak, bu yüzden yalnızca fethedilen şehirleri saymaktan fazlasını gerektirir. [3]

Krallığın kendi yönetimi de kesintisiz biçimde aynı düzen içinde ilerlemedi. 574–584 arasındaki yaklaşık on yıllık dönemde, Lombardların başında bir kral bulunmuyordu. Authari’nin 584 yılında seçilmesiyle birlikte Lombard monarşisi yeniden kurulmuş oldu. Bu tarihler, İtalya’daki egemenliğin kralsız bir dönem de içerdiğini gösterir. İtalya’daki yönetim hikâyesinde, monarşinin yeniden kurulması ayrı bir aşamaydı. [3]

Lombard hukuku nasıl yazıya geçirildi?

Rothari Fermanı, Kasım 643’te Pavia’daki ordu meclisinde kabul edilen hukuk metniydi. Bu düzenleme, Lombard hukukunun yazılı temelini oluşturması bakımından belirleyici bir adımdı. Pavia böylece kralların ikametgâhı olmasının yanında, hukukun yazıya geçirildiği yer olarak da görünür. Fetihlerle kurulan siyasi düzen, burada kabul edilen hükümlerle yazılı bir çerçeve kazandı. Lombard tarihini yalnızca savaşlarla anlatmak, bu hukuk boyutunu geride bırakır. [5][6]

Lombardların Katolikliğe geçişi, hukuk alanında da bazı değişikliklerin doğmasına yol açtı. Grimoald, 668 yılında Rothari Fermanı’na yeni hükümler ekleyerek derlemeyi genişletti. Dolayısıyla 643’te kabul edilen metin, sonraki bütün dönemlerde değişmeden kalmadı. Rothari ve Grimoald adları, hukuk derlemesinin farklı aşamalarını birbirine bağlar. Dini değişim ile hukuki düzenleme, Lombard tarihinin bu bölümünde birlikte izlenebilir. [6]

Lombardiya adını Lombardlardan nasıl aldı?

Lombardiya adı, Lombard halkının Latince Longobardus veya Langobardus adından türedi. Bu halk, Alboin önderliğinde 568 yılında İtalya’ya giren Lombardlarla aynı halktı. Böylece topluluk adı, zaman içinde bir coğrafyanın adına dönüşmüş oldu. Bugünkü Lombardiya adının tarihsel bağlantısı, bu dilsel ve siyasi geçmişe dayanır. Günlük hayatta karşılaşılan bölge adı, dolayısıyla eski krallığın halkını hatırlatır. [4][7]

Ancak Lombardiya kelimesinin gösterdiği alan, tarih boyunca her zaman aynı kalmadı. Erken Orta Çağ’da bu ad, doğrudan Lombard Krallığı’nı belirtmek için kullanılıyordu. Sonraki yüzyıllarda ise bugünkü bölgenin ötesinde, Kuzey İtalya’nın bütünü için de kullanıldı. Siz eski bir metinde Lombardiya gördüğünüzde, bugünkü sınırları hemen varsaymamalısınız. Aynı ad, farklı dönemlerde daha geniş bir coğrafyayı ifade edebiliyordu. [7]

Langobardi adının anlamı konusunda da tek bir açıklama bulunmuş değildir. Adı uzun sakallılar biçiminde açıklayan etimolojiye karşı, başka bir kuram vardır. Bu alternatif, ikinci unsuru Proto-Cermencede balta anlamına gelen sözcükle ilişkilendirir. Bölge adının Lombardlardan türemesiyle, halk adının ilk anlamı farklı sorulardır. Lombardiya’nın ad kökenini anlatırken, bu iki soruyu birbirine karıştırmamak gerekir. [7]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıralama, Aşağı Elbe’deki erken yerleşimden İtalya’daki krallığa uzanan süreci özetliyor. Pavia’nın alınması, monarşinin yeniden kurulması ve hukuk derlemesi farklı aşamalarda gerçekleşti. Bu nedenle 568, 584 ve 643 tarihleri, aynı gelişmeyi anlatmaz. [2][3][5][6]

1. MS 1. yüzyıl Lombardlar, Aşağı Elbe’nin doğusunda bulunuyordu. [2]
2. Yaklaşık 500 Lombardlar Tuna’nın kuzeyinde bulunuyordu; ardından Pannonia’ya yayıldılar. [2]
3. 567 Alboin ve Avarlar, Gepid Krallığı’nı yıktı. [3]
4. 568 Alboin önderliğinde İtalya’ya giriş ve fetih başladı. [4]
5. 569 Milano, Lombardların eline geçti. [3]
6. 572 Yaklaşık üç yıllık kuşatmanın ardından Pavia alındı. [5]
7. 574–584 Lombardlar, kralsız bir dönem yaşadı. [3]
8. 584 Authari’nin seçilmesiyle monarşi yeniden kuruldu. [3]
9. 643 Rothari Fermanı, Pavia’daki ordu meclisinde kabul edildi. [6]
10. 668 Grimoald, hukuk derlemesine yeni hükümler ekledi. [6]
11. 774 Şarlman’ın Pavia’yı fethi, krallığın bağımsızlığını sona erdirdi. [4]
12. 2011 Yedi Lombard anıt grubu, UNESCO listesine alındı. [8]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Rothari Fermanı, ağırlıkla ceza hukuku meselelerini ele alan 388 bölümden oluşuyordu. Bu sayı, fermanın yalnızca kısa bir kraliyet buyruğundan ibaret olmadığını gösterir. İçeriğin ağırlığı ise Lombard hukukunun hangi meseleleri yazılı hale getirdiğini belirtir. Grimoald’ın 668’de eklediği hükümler, bu derlemenin sonraki gelişiminin bir parçasıydı. [6]

2018 tarihli paleogenomik çalışma, Szólád ve Collegno mezarlıklarından 63 kişinin DNA’sını inceledi. Szólád Macaristan’da, Collegno ise İtalya’da bulunan ve araştırmada ele alınan mezarlıklardı. Araştırmacılar, genetik verilerden Lombard etnik kimliği belirlemeyi amaçlamadıklarını açıkça ifade etti. Dolayısıyla çalışmayı, DNA üzerinden kesin bir Lombard kimliği tanımlıyormuş gibi okumamak gerekir. Mezarlık araştırmasıyla tarihsel halk adı arasındaki ilişki, bu sınırlama içinde değerlendirilmelidir. [2]

Cividale’de 1874 yılında bulunan mezar, ilk Friuli Dükü Gisulf’a atfedilmişti. Ancak mezar eşyaları, 7. yüzyıl ortasından sonraki bir döneme tarihleniyor. Bu tarihlendirme, mezarın Gisulf’a ait olduğu yönündeki kimliklendirmeyi kuşkulu hale getiriyor. Mezardaki mühür yüzüğüne ise Roma İmparatoru Tiberius’un altın sikkesi yerleştirilmişti. Yüzük somut bir buluntudur; mezarın kime ait olduğuysa tartışmalı kalır. [9]

Şarlman’ın 774 yılında Pavia’yı fethetmesi, Lombard Krallığı’nın bağımsızlığını sona erdirdi. Buna rağmen Lombard hukuk geleneği, özellikle güneydeki Benevento’da yaşamaya devam etti. Bu devamlılık, 11. yüzyıla ve sonrasına kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Dolayısıyla krallığın siyasi sonuyla hukuk geleneğinin sonunu aynı tarihe yerleştiremeyiz. Pavia’daki fetih, Lombardlarla bağlantılı bütün uygulamaların ortadan kalkması anlamına gelmedi. [4][6]

UNESCO, 2011 yılında yedi Lombard anıt grubunu Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Bunlar Cividale del Friuli, Brescia, Castelseprio-Torba, Spoleto ve Campello sul Clitunno’daydı. Benevento ile Monte Sant’Angelo da bu miras alanının diğer parçalarını oluşturdu. Siz gezi planlarken, Lombard mirasını yalnızca Lombardiya sınırları içinde aramamalısınız. Listedeki yerler, bu mirasın İtalya’nın farklı bölgelerine yayıldığını somut biçimde gösterir. [8]

Üstelik UNESCO alanının seçim ölçütleri, eski Lombard kraliyet başkentlerini kapsam dışında bıraktı. Bu nedenle yedi parçalı liste, krallığın bütün siyasi merkezlerini sıralayan bir liste değildir. Pavia’nın yönetim merkezi olmasıyla UNESCO seçiminin kapsamı, birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Bir miras listesindeki seçim, tarihsel bir krallığın sınırlarıyla birebir örtüşmek zorunda değildir. [5][8]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Lombardlar tr.wikipedia.org
2. Nature Communications — Understanding 6th-century barbarian social organization and migration through paleogenomics nature.com
3. Wikipedia — Lombards en.wikipedia.org
4. Italia.it — The Longobards and Their Places of Power italia.it
5. Wikipedia — Pavia en.wikipedia.org
6. Köln Üniversitesi, Bibliotheca legum — Leges Langobardorum leges.uni-koeln.de
7. Wikipedia — Lombardy en.wikipedia.org
8. UNESCO — Longobards in Italy, Places of the Power whc.unesco.org
9. Cividale Ulusal Arkeoloji Müzesi — La tomba di Gisulfo museoarcheologicocividale.beniculturali.it

Görsel: Lombard (Kingdom of) Italy.png — Wario2, CC BY-SA 4.0