Guantanamo’da Küba’nın egemenliğini tanıyan 1903 anlaşması, ABD’ye aynı alanda tam kontrol verdi. ABD’nin Küba’daki üssünün hukuki dayanağını bu kira anlaşmaları ve 1934 antlaşması oluşturuyor. İkinci antlaşma, kira hükümlerini sabit bir bitiş tarihi koymadan korudu. [1][2]
Küba’nın güneydoğusundaki üs, yaklaşık 117 kilometrekarelik kara ve su alanını kapsıyor. Siz bu yazıda, kira düzeninin nasıl kurulduğunu ve anlaşmazlığın neden sürdüğünü öğreneceksiniz. 1903 sözleşmelerindeki ödeme, kullanım ve kontrol hükümleri, sorunun ayrı parçalarını açıklıyor. [1][3][4]
Guantanamo Körfezi Deniz Üssü nerede, hangi alanı kapsıyor?
Guantanamo Körfezi Deniz Üssü, Küba’nın güneydoğusunda, adını aldığı körfezin kıyısında bulunuyor. Yaklaşık 117 kilometrekarelik büyüklük, yalnızca karayı değil, kiralanan su alanlarını da kapsıyor. Dolayısıyla üssün büyüklüğünü okurken bu ölçüyü bütünüyle kara parçası olarak düşünmemelisiniz. [4]
Üssün harita koordinatları yaklaşık 19,91750 kuzey enlemi ve 75,16000 batı boylamı olarak veriliyor. Siz haritada bu koordinatları aratarak, kira anlaşmazlığının geçtiği coğrafi alanı bulabilirsiniz. Böylece Guantánamo Körfezi’nin konumu ile anlaşmaların düzenlediği alan arasında bağlantı kurabilirsiniz. [4]
Üs, körfezin birbirinden ayırdığı Leeward Point ve Windward Point kesimlerinden oluşuyor. Faal askeri havaalanı Leeward Point Field, Leeward Point tarafında yer alıyor. Havaalanının IATA kodu NBW, ICAO kodu ise MUGM olarak belirtiliyor. [5]
Konum sorusunun ardından, 1903 anlaşmasının egemenlik ve kontrol ayrımına bakmak gerekiyor. Anlaşma, Küba’nın nihai egemenliğini tanırken kiralanan alanlarda ABD’ye tam kontrol veriyor. Küba’da bulunan bir ABD üssünü açıklayan temel hukuki ayrım burada yatıyor. [1]
ABD, 1898 savaşından 1903 kira anlaşmasına nasıl geçti?
ABD kuvvetleri ve Kübalı müttefikleri, 1898’de İspanya’ya karşı savaşırken Guantánamo Körfezi’ni ele geçirdi. Amaç, körfezi savaş sırasında ileri harekât üssü olarak kullanmaya yönelikti. Bu askeri kullanım, daha sonra kurulan kira düzeninin tarihsel başlangıcını oluşturuyor. [6]
2 Mart 1901 tarihli Platt Değişikliği, üsler için arazi edinilmesini açıkça düzenledi. VII. madde, Küba hükümetinin ABD’ye arazi satmasını veya kiralamasını öngörüyordu. Maddede belirtilen amaçlar, kömür ikmal istasyonları veya deniz üsleri kurulmasıydı. [7]
Guantánamo’yu kapsayan ilk kira anlaşmasını Küba Cumhurbaşkanı, 16 Şubat 1903 tarihinde imzaladı. ABD Başkanı Theodore Roosevelt ise anlaşmayı 23 Şubat 1903 tarihinde imzaladı. Böylece savaş sırasında kullanılan alan, devletler arasındaki yazılı kira düzenlemesine bağlandı. [1]
Şubat 1903 anlaşmasının II. maddesi, kiralanan alanların kullanım amacını ayrıca sınırlandırıyordu. Alanlar yalnızca kömür ikmal istasyonu veya deniz üssü amacıyla kullanılabilecekti. Bu hüküm, kira sözleşmesinin belirli bir askeri kullanım için hazırlandığını gösteriyor. [1]
Aynı anlaşmanın III. maddesi, Küba’nın nihai egemenliğini açıkça tanıyan hükmü içeriyordu. Buna karşılık ABD, kiralanan alanlarda tam yargı yetkisi ve kontrol elde ediyordu. Siz anlaşmayı okurken, egemenlik ile kontrolün ayrı ifadelerle düzenlendiğini görebilirsiniz. Üssün neden Küba’da bulunduğu sorusu, doğrudan bu iki hükümle bağlantılıdır. [1]
Kira bedeli neydi, 1934 antlaşması neyi korudu?
Havana’da 2 Temmuz 1903’te imzalanan tamamlayıcı sözleşme, kiranın ödeme koşulunu belirledi. ABD, Küba’ya her yıl 2.000 ABD doları tutarında altın sikke ödeyecekti. Buradaki altın sikke ifadesi, sözleşmedeki bedelin nasıl tanımlandığını anlamak için gereklidir. [3]
Altının dolar fiyatına bağlı ayarlamalar sonucunda yıllık kira bedeli zamanla değişti. Yıllık tutar, 1974 yılında 4.085 ABD doları düzeyine ulaşmış bulunuyordu. Bu nedenle 1903’teki 2.000 dolar ile 1974’teki bedel, farklı tarihlere aittir. [4]
29 Mayıs 1934’te Washington’da imzalanan İlişkiler Antlaşması, önceki ilişkiler düzenini değiştirdi. Yeni metin, 1903 İlişkiler Antlaşması’nı yürürlükten kaldırırken Guantánamo kira düzenlemelerini korudu. Dolayısıyla ilişkileri düzenleyen eski antlaşmanın kaldırılması, üssün kira hükümlerini sona erdirmedi. [2]
1934 antlaşmasının III. maddesi, kira hükümlerinin devam koşulunu ayrıca tarif etti. Hükümler, iki taraf değişiklik veya fesih üzerinde anlaşıncaya kadar sürecekti. Bu düzenleme, kira ilişkisinin sonuna belirli bir takvim tarihi yerleştirmedi. [2]
Aynı madde, mevcut sınırların korunmasını da ayrıca belirli koşullara bağlıyordu. ABD üssü terk etmedikçe veya iki hükümet anlaşmadıkça mevcut sınırlar korunacaktı. Burada kira hükümlerinin devamı ile sınırların korunması, aynı maddede ayrı ayrı düzenleniyordu. [2]
Küba ile ABD neden aynı anlaşmaları farklı yorumluyor?
Küba hükümeti, 1959’dan beri üssün hukuka aykırı bir işgal olduğunu savunuyor. Bu görüşe göre kira düzenlemesi, Küba’ya zorla kabul ettirilmiş bir temele dayanıyor. Küba’nın itirazı, bu nedenle yalnızca yıllık kira bedelinin miktarıyla ilgili değildir. [4]
ABD’nin karşı görüşü, 1903 kira anlaşmaları ile 1934 antlaşmasının geçerliliğine dayanıyor. ABD, bu belgelerin üs üzerindeki kontrolüne geçerli bir hukuki hak sağladığını savunuyor. Böylece taraflar, kira düzeninin hukuki niteliği konusunda birbirinden farklı sonuçlara ulaşıyor. [8]
Şubat 1903 metni, Küba’nın nihai egemenliğini tanırken ABD’nin kontrolünü de düzenliyor. Bu iki hüküm, anlaşmazlıkta sıkça karıştırılabilen kavramları birbirinden ayırmaya yardımcı oluyor. Küba’nın egemenliğinin tanınması, metinde ABD’ye verilen kontrol yetkisini ortadan kaldırmıyor. [1]
1934 metni ise kira hükümlerinin devamını, tarafların değişiklik veya fesih anlaşmasına bağlıyor. Siz anlaşmazlığı değerlendirirken, bu devam hükmünü Küba’nın zorla kabul iddiasıyla birlikte okuyabilirsiniz. Böylece ABD’nin dayandığı sözleşme hükmü ile Küba’nın itirazının konusu ayrışıyor. [2][4][8]
Kısa kronoloji
Guantánamo’nun 1898’deki askeri kullanımından 2002’deki tutuklu nakillerine uzanan başlıca gelişmeler şöyle sıralanıyor. Tablodaki 1903 ve 1934 kayıtları, kira düzeninin kuruluşunu ve devamını gösteriyor. [1][2][6][12]
- 1898 ABD kuvvetleri ve Kübalı müttefikleri, körfezi İspanya’ya karşı harekât için ele geçirdi. [6]
- 2 Mart 1901 Platt Değişikliği, deniz üsleri için ABD’ye arazi satılmasını veya kiralanmasını öngördü. [7]
- 16–23 Şubat 1903 Küba ve ABD cumhurbaşkanları, Guantánamo’yu kapsayan ilk kira anlaşmasını imzaladı. [1]
- 2 Temmuz 1903 Tamamlayıcı sözleşme, yıllık kirayı 2.000 dolar tutarında altın sikke olarak belirledi. [3]
- 29 Mayıs 1934 Yeni İlişkiler Antlaşması, Guantánamo’ya ilişkin kira düzenlemelerinin devam etmesini sağladı. [2]
- 1959 Devrim sonrası Küba yönetimi, ABD’nin üs üzerindeki varlığına karşı çıkmaya başladı. [4]
- Ekim–Aralık 1962 Füze Krizi sırasında tahliye edilen asker ailelerinin aralıkta dönüşüne izin verildi. [5]
- 6 Şubat 1964 Küba, üsse sağladığı suyu durduracağını diplomatik bir notayla ABD’ye bildirdi. [9]
- 1974 Altının dolar fiyatına bağlı ayarlamalarla yıllık kira bedeli 4.085 dolara ulaştı. [4]
- 1994 sonları Üste barındırılan göçmenlerin sayısı, bu dönemde yaklaşık 45.000 kişiye ulaştı. [11]
- 11 Ocak 2002 Afganistan’dan getirilen ilk 20 tutuklu, ABD ordusu tarafından Guantánamo’ya nakledildi. [12]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Şubat 1903 anlaşmasının I. maddesi, yalnızca Guantánamo için alan tarif etmiyordu. Metin, Küba’nın kuzeybatısındaki Bahía Honda için de kiralanacak alanı tanımlıyordu. Bu ayrıntı, ilk anlaşmanın coğrafi kapsamının Guantánamo ile sınırlı olmadığını gösteriyor. [1]
Şubat anlaşması, Küba ticaretinde kullanılan gemilerin geçişini de ayrıca hükme bağlıyordu. Bu gemilere, kiralanan sulardan serbest geçiş hakkı tanınması metinde yer alıyordu. Böylece askeri kullanım amacıyla birlikte, Küba ticaretine ilişkin geçiş hakkı da düzenleniyordu. [1]
Temmuz 1903 sözleşmesi, üs sınırları içindeki özel mülkler için ayrıca yöntem belirledi. Bu mülkleri Küba satın alacak, bedeller ABD’nin kira avanslarıyla karşılanacaktı. Sözleşme böylece yıllık ödemenin yanında, özel mülklerin edinilmesini de ele alıyordu. [3]
Aynı sözleşmenin II. maddesi, sınır çitlerinin yapım ve bakım masraflarını ABD’ye yükledi. III. madde ise kişi veya şirketlerin ticari, sınai ya da başka işletmeler kurmasını yasakladı. Bu hükümler, kiralanan alanın sınırlarını ve kullanım koşullarını birlikte düzenliyordu. [3]
Fidel Castro, devrim sonrasında yalnızca 1959 yılına ait kira çekinin tahsil edildiğini ileri sürdü. Castro’nun açıklamasına göre bu tahsilat, bir karışıklığın sonucu olarak gerçekleşmişti. Çekle ilgili bu anlatım, Castro’nun ileri sürdüğü açıklama olarak değerlendirilmelidir. [5]
1964 su krizinin, yazılı diplomatik kayıtların yanında bir fotoğraf kaydı da bulunuyor. ABD Donanması’nın NH 105694 numaralı kaydı, Küba’dan gelen boru hattından bölüm çıkarılmasını belgeliyor. Fotoğrafın konusu, iki ülke arasındaki anlaşmazlığın su altyapısına uzanan somut sonucudur. [10]
Üs anlaşmazlığı gündelik hayatı nasıl etkiledi?
Ekim 1962’deki Küba Füze Krizi sırasında, üste yaşayan asker aileleri tahliye edildi. Ailelerin üsse dönmesine ancak aynı yılın aralık ayında izin verildi. Bu olay, diplomatik ve askeri gerilimin ailelerin yaşadığı yeri de değiştirdiğini gösteriyor. [5]
Küba, 6 Şubat 1964’te üsse su sağlamayı durduracağını diplomatik notayla bildirdi. Talebi, ABD’de tutulan Kübalı balıkçıların serbest bırakılmasıyla doğrudan bağlantılı olarak iletildi. Böylece balıkçıların tutulması konusundaki anlaşmazlık, üssün su tedarikine kadar uzanmış oldu. [9]
Siz gündelik hayatta suyu muslukla ilişkilendirirken, Guantánamo’da boru hattı diplomatik anlaşmazlığın parçasına dönüştü. NH 105694 numaralı fotoğraf, 1964 krizinde bu hattın bir bölümünün çıkarılmasını gösteriyor. Konunun gündelik hayatla bağı, bu somut altyapı kaydında açıkça görülebiliyor. [10]
Üs, 1994 sonlarında yaklaşık 45.000 göçmenin barındırıldığı bir alan olarak da kullanıldı. Afganistan’dan getirilen ilk 20 tutuklu ise 11 Ocak 2002’de buraya nakledildi. Bu iki gelişme, 1903’te kurulan kira düzeninden çok daha sonraki tarihlere aittir. [11][12]
Sık sorulan sorular
Guantanamo Küba’daysa neden ABD’nin üssü var?
1903 anlaşması, Küba’nın nihai egemenliğini tanırken ABD’ye kiralanan alanda tam yargı yetkisi ve kontrol verdi. 1934 antlaşması da Guantánamo’ya ilişkin kira hükümlerinin devamını sağladı.
Guantanamo kira anlaşmasının belirli bir bitiş tarihi var mı?
1934 antlaşmasının III. maddesi, kira hükümlerine sabit bir bitiş tarihi koymadı. Hükümlerin, iki taraf değişiklik veya fesih üzerinde anlaşıncaya kadar sürmesini öngördü.
ABD, Guantanamo için ne kadar kira ödüyor?
Temmuz 1903 sözleşmesi, yıllık ödemeyi 2.000 ABD doları tutarında altın sikke olarak belirledi. Altının dolar fiyatına bağlı ayarlamalar sonucunda yıllık bedel, 1974’te 4.085 dolara ulaştı.
Küba, Guantanamo’daki ABD varlığına neden karşı çıkıyor?
Küba hükümeti, 1959’dan beri düzenlemenin zorla kabul ettirildiğini ve üssün hukuka aykırı olduğunu savunuyor. ABD ise 1903 anlaşmalarıyla 1934 antlaşmasının geçerli bir hukuki hak sağladığını ileri sürüyor.
Guantanamo üssü, tutukluların getirildiği 2002 yılında mı kuruldu?
Hayır; Guantanamo’daki üs düzeninin kira anlaşmaları, 2002’den çok önce, 1903 yılında imzalandı. Afganistan’dan getirilen ilk 20 tutuklu ise 11 Ocak 2002’de üsse nakledildi.
Kaynaklar
- Yale Law School, Avalon Project — 23 Şubat 1903 Anlaşması avalon.law.yale.edu
- Yale Law School, Avalon Project — 29 Mayıs 1934 Antlaşması avalon.law.yale.edu
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — 1903 Kira Sözleşmesi history.state.gov
- Türkçe Vikipedi — Guantanamo Körfezi Deniz Üssü tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Guantanamo Bay Naval Base en.wikipedia.org
- ABD Donanması — NS Guantanamo Bay History cnrse.cnic.navy.mil
- ABD Ulusal Arşivleri — Platt Amendment archives.gov
- ABD Adalet Bakanlığı — Bush v. Gherebi, Petition Appendix justice.gov
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — 8 Şubat 1964 Telgrafı history.state.gov
- Naval History and Heritage Command — NH 105694 history.navy.mil
- Congressional Research Service — R44137 everycrsreport.com
- George Mason University — The Guantanamobile Project chnm.gmu.edu
Görsel: Guantanamo Bay Naval Base – N. O. B. Building.jpg — Unknown author, Public domain
