Titikaka Gölü İnkalar için neden kutsaldı? Güneş Adası

Titikaka Gölü’ndeki Titi Qala kayası, İnka inancında Güneş’in doğduğu yer sayılıyordu. Titikaka, Güneş’in ve hükümdar soyunun kökeniyle ilişkilendirildiği için İnkalar açısından kutsaldı. Siz bu yazıda Güneş Adası’nın, köken efsanelerinin ve sualtı adaklarının bağlantısını öğreneceksiniz. [3][4]

Güneş Adası yakınlarındaki Khoa Resifi’nde, İnkalardan önce bırakılmış Tiwanaku adakları da bulundu. Bu buluntular, gölün kutsallığını yalnız İnka hükümdarları üzerinden açıklamayı yetersiz bırakıyor. Titi Qala’dan sualtındaki taş kutulara uzanan izler, inançla egemenliğin nasıl birleştiğini gösteriyor. [6][9]

Titikaka Gölü nerede, hangi ülkede ve kaç metre yüksekte?

Titikaka Gölü, Güney Amerika’da, And Dağları’nın yüksek Altiplano platosu üzerinde yer alır. Peru ile Bolivya arasındaki sınır, bu geniş gölün üzerinden geçer. Haritadaki yaklaşık merkez koordinatları 15,817° güney enlemi ve 69,317° batı boylamıdır. [1]

Gölün yüzeyi, deniz seviyesinden yaklaşık 3.812 metre yüksekte bulunur; yüzölçümü yaklaşık 8.372 kilometrekaredir. Azami derinliği ise 281 metredir; yükseklik ve derinlik farklı ölçüleri anlatır. Siz haritada Titikaka’yı ararken önce Peru ile Bolivya arasındaki sınırı izleyebilirsiniz. [1][2]

Titikaka için kullanılan en yüksek ulaşım yapılabilen göl tanımı, ticari gemicilikle ilgilidir. Daha yüksek rakımlarda küçük göller bulunduğundan, bu ifadeyi kapsamıyla birlikte okumak gerekir. Titikaka’nın 3.812 metrelik rakımı, dünyadaki bütün göllerden daha yüksekte bulunduğu anlamına gelmez. [1][2]

İspanyolca adı Güneş Adası anlamına gelen Isla del Sol, gölün güneyinde bulunur. Ada, Bolivya’nın La Paz departmanına bağlıdır ve Titi Qala kayasını barındırır. İnka kutsal coğrafyasını anlamak için gölün tamamıyla bu belirli adayı birlikte düşünmek gerekir. [3]

Güneş Adası ve Titi Qala neden kutsaldı?

İnka inancında Titi Qala, Güneş’in doğduğu yer olarak kabul edilen kutsal kayaydı. Güneş Adası’nın kutsallığı, böylece gökyüzündeki Güneş’i göldeki belirli bir yere bağlıyordu. Efsanenin sahnesi, hacıların ulaşabildiği ada üzerindeki somut bir kaya çevresinde kuruluyordu. [3]

Bernabé Cobo’nun kaydettiği anlatılardan birinde Güneş, uzun bir karanlığın ardından Titi Qala’dan çıkar. Diğer anlatıda ise Güneş, büyük tufan sırasında kayanın altında saklanır ve yeniden görünür. Her iki anlatı da Titi Qala’yı, Güneş’in görünmesiyle bağlantılı bir yer olarak tanımlar. [3]

Onuncu İnka hükümdarı Túpac Inca Yupanqui, Titi Qala’daki tapınağı genişletmişti ve hacılar için tambo yaptırmıştı. Aynı hükümdar, seçilmiş kadınlara yönelik bir mamacona kurumu da kurdurmuştu. Böylece kayaya bağlanan inanç, tapınak ve hacılara ayrılan yapılarla somutlaşıyordu. [3]

Antiquity’de 2020’de yayımlanan araştırma, Güneş Adası’nı bir hac kompleksi olarak tanımlar. Araştırmanın ele aldığı kullanım, 15. ve 16. yüzyıllardaki İnka genişlemesiyle bağlantılıdır. Tapınak, tambo ve mamacona kurumu, ada üzerindeki kutsal ziyaretlerin yapılarla desteklendiğini gösterir. [3][6]

Manco Cápac, Mama Ocllo ve Viracocha anlatıları ne söylüyor?

Smithsonian’ın aktardığı köken efsanesinde Manco Cápac ile Mama Ocllo, Titikaka’dan çıkar. Güneş tanrısı Inti’nin çocukları olarak tanımlanan bu kişiler, Cusco’yu kurmak üzere kuzeye gider. Aynı anlatıda Manco Cápac ve Mama Ocllo, hem kardeş hem eş olarak tanımlanır. [4]

Bu efsane, Titikaka ile Cusco arasında İnka kökenlerini açıklayan bir bağlantı kurar. Titikaka’dan çıkış, Inti’nin çocuklarının yolculuğunu başlatırken, Cusco’nun kurulması anlatının hedefini oluşturur. Dolayısıyla gölün kutsallığı, yalnız Güneş’in doğuşuyla sınırlı kalmaz; hükümdar soyunun kökenine de uzanır. [4]

Juan de Betanzos’un 1557 tarihli aktarımında ise yaratıcı Contiti Viracocha, Titikaka’dan çıkar. Ardından Tiwanaku’da Güneş’i, Ay’ı, yıldızları ve yeni insanları yaratır; anlatı yaratılışı açıklar. Burada Titikaka, yaratıcı figürün ortaya çıktığı yer olarak daha geniş bir kozmik başlangıca bağlanır. [5]

Cristóbal de Molina’nın 1575 tarihli aktarımı, gök cisimlerinin yükselişini Titikaka Adası’na yerleştirir. Yaratıcı, Tiwanaku’da oluşturduğu Güneş, Ay ve yıldızların bu adadan göğe yükselmesini emreder. Tiwanaku’daki yaratılış ile adadan yükseliş, aynı anlatı içinde birbirine bağlanmış olur. [5]

Köken anlatıları arasında Pacaritambo mağarasından çıkış efsanesi de bulunur; Titikaka anlatısı tek değildir. Molina’nın aktarımı, Pacaritambo ile Titikaka’yı yeraltından yapılan bir yolculuk aracılığıyla birleştirir. Siz bu anlatıları karşılaştırırken, farklı başlangıç yerlerinin aynı aktarımda birleşebildiğini görebilirsiniz. [5]

Manco Cápac’ın yolculuğu ile Viracocha’nın yaratılışı, aynı olayın birbirinin yerine geçen kayıtları değildir. Birinde Inti’nin çocukları ve Cusco, diğerinde yaratıcı figür ile gök cisimleri öne çıkar. Betanzos ve Molina’nın tarihleri de anlatılan yaratılışın değil, ilgili aktarımların tarihleridir. [4][5]

İnkalar Titikaka’ya neden değerli adaklar bırakıyordu?

Güneş Adası çevresindeki İnka adaklarında, taş kutular gölün sularına bırakılıyordu ve değerli nesneler içeriyordu. Kutularda altın, gümüş ve deniz kabuğundan yapılmış minyatürler bulunabiliyordu; kullanılan malzemeler çeşitleniyordu. Bu uygulama, kutsal alandaki törenlerin adanın kıyısıyla sınırlı kalmadığını gösteriyor. [6]

K’akaya Resifi’nde 2014’te bulunan yaklaşık 500 yıllık kutu, bu uygulamanın korunmuş örneklerinden biriydi. İçinde deniz kabuğundan küçük bir lama figürü ve sarılmış altın levha vardı. Altın levha silindir biçimindeydi; lama ise küçük bir adak figürü olarak kutuya yerleştirilmişti. [7][8]

Delaere ve Capriles, Titikaka’ya bırakılan adakları siyasi ve simgesel eylemler olarak yorumluyor. Bu yoruma göre adaklar, kutsal alandaki İnka egemenliğini meşrulaştırmaya hizmet ediyordu. Güneş’in ve hükümdar soyunun kökeniyle ilişkilendirilen göl, böylece egemenlik iddiasıyla da birleşiyordu. [4][9]

Araştırmacılar, Titikaka adakları için lama ve alpaka sürülerinin çoğalmasını da olası amaçlar arasında sayıyor. Bol hasat dilekleri de aynı değerlendirmede yer alıyor; amaç tek bir açıklamaya indirgenmiyor. [9]

Çocuk veya hayvan kanının kutulara konulduğu iddiası, Alonso Ramos Gavilán’ın anlatısına dayanır. Bu aktarım 17. yüzyıla aittir; ancak 2014’te bulunan kutuda doğrulayıcı kan izi saptanamamıştır. Dolayısıyla Gavilán’ın anlatısı ile kutunun doğrudan bulguları, farklı kanıt türleri olarak değerlendirilmelidir. [9]

Titikaka’nın kutsallığı İnkalardan önceye uzanıyor mu?

Güneş Adası yakınlarındaki Khoa Resifi’nde bulunan Tiwanaku adakları, MS 8–10. yüzyıllara tarihlenir. Bu tarihleme, göldeki törensel uygulamaların İnka İmparatorluğu’ndan önce de bulunduğunu gösterir. İnka dönemindeki hac kompleksini anlamak için Khoa’daki daha eski adakları da hesaba katmak gerekir. [6][10]

Khoa buluntuları arasında puma biçimli seramik tütsülükler ve altın süsler bulunur. Araştırmacılar, alandaki bazı kemikleri kurban edilmiş genç lamaların kalıntıları olarak değerlendirir. Seramikler, metal nesneler ve hayvan kalıntıları, Tiwanaku adaklarının farklı malzemeler içerdiğini gösterir. [10]

Khoa’daki Tiwanaku adakları ile K’akaya’daki İnka kutusu, farklı dönemlere ait buluntulardır. İlk grup MS 8–10. yüzyıllara, 2014’te bulunan kutu yaklaşık 500 yıl öncesine tarihlenir. Bu ayrım, gölde bulunan her törensel nesneyi doğrudan İnkalara bağlamayı engeller. [7][10]

Tiwanaku buluntuları, İnka döneminden önceki törenleri kanıtlar; her törenin aynı anlamı taşıdığını göstermez. İnka adakları için önerilen egemenlik ve bereket yorumları da araştırmacıların değerlendirmeleridir. Khoa’nın tarihlemesiyle bu yorumları ayırmak, gölün uzun törensel geçmişini daha dikkatli okumayı sağlar. [9][10]

Kısa kronoloji

Titikaka kronolojisinde adakların tarihlendiği dönemlerle, anlatıların kaydedildiği yılları ayrı okumak gerekir. Betanzos’un 1557 tarihli aktarımı ile Khoa’daki adakların tarihlemesi, farklı türde bilgiler sunar. [5][10]

1. MS 8–10. yüzyıllar Khoa Resifi’ndeki Tiwanaku adaklarının tarihlendiği dönem. [10]
2. 15–16. yüzyıllar Güneş Adası’nın İnka genişlemesi sırasında hac kompleksi olarak kullanılması. [6]
3. 1557 Betanzos’un Viracocha’nın Titikaka’dan çıkışını aktardığı anlatının tarihi. [5]
4. 1575 Molina’nın Titikaka Adası ile Pacaritambo’yu birleştiren aktarımının tarihi. [5]
5. 2012 Christophe Delaere yönetimindeki Titikaka sualtı araştırmalarının başlaması. [7]
6. 2014 K’akaya Resifi’nde kapağı korunmuş İnka adak kutusunun bulunması. [8]
7. 2020 Güneş Adası’nı İnka genişlemesi sırasında kullanılan bir hac kompleksi olarak tanımlayan araştırmanın Antiquity’de yayımlanması. [6]

UNESCO’nun 2021 tarihli raporu, 2012’de başlayan çalışmaların araştırma kapsamını da sayılarla verir. Christophe Delaere yönetimindeki araştırmalar, 25 yeni sualtı alanını ortaya çıkarmıştı ve 20.000’den fazla nesneyi kataloglamıştı. Bu sayılar, yalnız K’akaya kutusuna değil, araştırma programının daha geniş buluntularına ilişkindir. [7]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Khoa adaklarındaki Spondylus kabukları, Titikaka’dan yaklaşık 2.000 kilometre uzaktaki Ekvador kıyılarından getirilmişti. Bu kabukların kaynağı sıcak denizlerdi; bırakıldıkları yer ise yüksek Altiplano platosundaki göldü. Khoa’daki adak malzemelerinin coğrafi bağlantısı, böylece Titikaka havzasının çok ötesine uzanıyordu. [1][10]

K’akaya’da bulunan andezit kutu, 36 × 27 × 17 santimetre ölçülerindeydi. Kısa kenarlarındaki deliklerle olukların, kutuyu halatla suya indirmeye yaradığı düşünülüyor; bu bir araştırmacı yorumudur. Siz küçük lama figürünü düşünürken, onu taşıyan taş kutunun ölçülerini de gözünüzde canlandırabilirsiniz. [8]

Kutunun kapağı sıkıca kapatılmıştı; buna rağmen kapak su geçirmez bir kapanış sağlamıyordu. Araştırmacılar, kutunun iç boşluğunun tabanında yaklaşık altı santimetrelik göl tortusu buldu. Dolayısıyla K’akaya buluntusunun kapağının korunması, iç kısmının sudan tamamen yalıtıldığı anlamına gelmiyor. [8]

K’akaya kutusundaki küçük lama figürü, deniz kabuğundan yapılmıştı; yanında sarılmış altın levha bulunuyordu. Bu somut içerik ile kutunun halatla indirilmesi yorumu, ayrı bulgulara dayanır. Titikaka’nın kutsallığını anlatırken, nesnenin kendisiyle araştırmacının açıklamasını birlikte fakat ayrımını koruyarak okumak gerekir. [7][8]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Titikaka Gölü tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Lake Titicaca en.wikipedia.org
3. Wikipedia — Isla del Sol en.wikipedia.org
4. Smithsonian National Museum of the American Indian — Ways of Living americanindian.si.edu
5. Pärssinen ve Korpisaari — Ideological and Cultural Continuities between the Ancient Tiwanaku and the Inca Empire estudioslatinoamericanos.pl
6. Delaere ve Capriles — The context and meaning of an intact Inca underwater offering from Lake Titicaca, Antiquity doi.org
7. UNESCO — Titicaca: The sacred lake reveals its secrets unesco.org
8. Delaere ve Capriles — The context and meaning of an intact Inca underwater offering from Lake Titicaca, araştırma metni dipot.ulb.ac.be
9. National Geographic — Centuries-old Inca offering discovered in sacred lake nationalgeographic.com
10. Delaere, Capriles ve Stanish — Underwater ritual offerings in the Island of the Sun and the formation of the Tiwanaku state pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Görsel: Pilka Kaina Stevage.jpg — Steve Bennett, CC BY-SA 3.0