کلئوپاترا اهل کجا بود؟
کلئوپاترای هفتم (VII. Kleopatra) اوایل سال 69 پیش از میلاد در اسکندریه به دنیا آمد. او در 10 یا 12 اوت 30 پیش از میلاد، در 39 سالگی، در همان شهر درگذشت. نام کاملش کلئوپاترا هفتم تئا فیلوپاتور بود. «فیلوپاتور» یعنی «پدردوست». او از 51 تا 30 پیش از میلاد، به مدت 21 سال حکومت کرد.
اگر شما او را از نظر تبار مصری می‌دانید، شواهد تصویر پیچیده‌تری نشان می‌دهند. او به دودمان بطلمیوسی، خانوادهای یونانی مقدونی، تعلق داشت. پدرش بطلمیوس دوازدهم آئولتس (XII. Ptolemaios Auletes) بود. گمان می‌رود مادرش کلئوپاترای پنجم تریفاینا (V. Kleopatra Tryphaina) بوده باشد، اما این موضوع قطعی نیست. زبان مادریاش یونانی کوینه بود. او تنها فرمانروای بطلمیوسی است که میدانیم زبان مصری را آموخته بود.
پژوهشگران درباره قومیت او اختلافنظر دارند. نظر غالب، تبار او را عمدتاً یونانی مقدونی می‌داند، با شاخه‌هایی ایرانی و سغدی. چون هویت مادرش روشن نیست، تیلدزلی (Tyldesley) سهم تبار مقدونی او را «25 تا 100 درصد» برآورد میکند. رولر (Roller) احتمال می‌دهد مادرش از خانوادهای کاهن در ممفیس (Memfis) بوده و نیمی از تبارش مصری بوده باشد. رولر همچنین میگوید هیچ مدرکی وجود ندارد که او سیاه‌پوست آفریقایی بوده باشد. مجموعه «ملکه کلئوپاترا» (Queen Cleopatra) نتفلیکس در سال 2023 بر سر همین موضوع به طرح شکایتی در مصر انجامید.
ملکه‌ای که با برادرانش و پسرش حکومت کرد
کلئوپاترا روی کاغذ هیچ‌گاه به‌تنهایی حکومت نکرد. ابتدا با برادرش بطلمیوس سیزدهم (XIII. Ptolemaios)، از 51 تا 47 پیش از میلاد، در سلطنت شریک بود. سپس با بطلمیوس چهاردهم (XIV. Ptolemaios)، از 47 تا 44 پیش از میلاد، و سرانجام با پسرش سزاریون، بطلمیوس پانزدهم (Caesarion, XV. Ptolemaios)، از 44 تا 30 پیش از میلاد، حکومت کرد. او آخرین فرعون فعال دوره هلنیستی بود.
پلوتارک (Plutarkhos) به نکته‌ای اشاره میکند که از ظاهر او مهم‌تر است. به نوشته او، کلئوپاترا بدون مترجم با فرستادگان اتیوپیایی، عبری، عرب، سوری، مادی و پارتی گفت‌وگو می‌کرد. شما آخرین باری را به یاد بیاورید که در سفر خارجی، پشت پیشخوان هتل یا در داروخانه، به برنامه ترجمه نیاز داشتید. کلئوپاترا چنین نیازی نداشت. پلوتارک همچنین می‌نویسد زیبایی او «چندان هم بی‌همتا نبود». به گفته او، گفت‌وگوی کلئوپاترا «جذابیتی مقاومت‌ناپذیر» داشت. تصویر «زیباترین زن جهان» از این منبع باستانی نیامده است.
سزار، آنتونی و جنگی که روم علیه او اعلام کرد
در 48 پیش از میلاد، پومپه (Pompeius) به مصر گریخت و در 28 سپتامبر کشته شد. بطلمیوس سیزدهم سر بریده او را برای سزار (Sezar) فرستاد. سزار اوایل اکتبر به اسکندریه رسید. سپس کلئوپاترا برای دیدار با او وارد کاخ شد. به گفته پلوتارک، او را درون گونی رختخواب پیچیده و بسته بودند، نه فرش. کاسیوس دیو (Cassius Dio) روایت دیگری دارد: کلئوپاترا آشکارا، آراسته و بدون پنهان‌کاری وارد شد.
طبق سنگ‌نوشته‌ای از سراپیوم سقاره (Sakkara Serapeumu)، پسرش سزاریون، به معنی «سزار کوچک»، در 23 ژوئن 47 پیش از میلاد به دنیا آمد. سزار هیچ‌گاه او را رسماً پسر خود نخواند. کلئوپاترا از اواخر 46 پیش از میلاد تا میانه آوریل 44 پیش از میلاد در روم (Roma) اقامت داشت. سزار تندیسی زراندود از او را در معبد ونوس گنتریکس قرار داد؛ معبدی که در سپتامبر 46 پیش از میلاد وقف شد. سزار در 15 مارس 44 پیش از میلاد کشته شد. چند ماه بعد، برادر و شوهر کلئوپاترا، بطلمیوس چهاردهم، درگذشت. منابع باستانی ادعا می‌کنند کلئوپاترا او را مسموم کرده بود. این یک اتهام است، نه واقعیتی اثبات‌شده.
در 41 پیش از میلاد، او برای دیدار با مارک آنتونی (Marcus Antonius)، در رود کیدنوس (Kydnos) به سوی طرسوس (Tarsus) حرکت کرد. پلوتارک از کشتی‌ای با پاشنه زراندود، بادبان‌های ارغوانی و پاروهای نقره‌ای می‌نویسد. کلئوپاترا به شکل آفرودیت (Afrodit) لباس پوشیده بود. طرسوس در ترکیه امروزی قرار دارد؛ افسوس (Efes) هم همین‌طور. همان سال، او آنتونی را متقاعد کرد خواهرش آرسینوی چهارم (IV. Arsinoe) را اعدام کند. آرسینو به معبد آرتمیس در افسوس تبعید شده بود.
دوقلوهای آنتونی و کلئوپاترا، اسکندر هلیوس (Aleksandros Helios) و کلئوپاترا سلنه دوم (II. Kleopatra Selene)، اواخر 40 پیش از میلاد به دنیا آمدند. بطلمیوس فیلادلفوس (Ptolemaios Philadelphos) در 36 پیش از میلاد متولد شد. وقتی آنتونی در لشکرکشی به قلمرو اشکانی حدود 30,000 نفر را از دست داد، کلئوپاترا در بریتوس (Berytus) برایش پول و لباس آورد. در 34 پیش از میلاد، در مراسم «بخشش‌های اسکندریه»، کلئوپاترا «ملکه شاهان» و سزاریون «شاه شاهان» اعلام شدند. بطلمیوس فیلادلفوس دوساله پادشاه سوریه (Suriye) و کیلیکیه (Kilikya) شد. سلنه فرمانروای کرت (Girit) و سیرنه (Kirene)، و هلیوس فرمانروای ارمنستان (Ermenistan)، ماد (Medya) و پارت (Part) معرفی شدند.
در 32 پیش از میلاد، روم علیه کلئوپاترا اعلام جنگ کرد، نه آنتونی. او 200 فروند از 800 کشتی آنتونی را تأمین کرده بود. در نبرد آکتیوم (Aktium)، در 2 سپتامبر 31 پیش از میلاد، فرماندهی 60 کشتی مستقر در عقب ناوگان را بر عهده داشت. او زود عقب‌نشینی کرد و همراه آنتونی به تاینارون (Tainaron) گریخت.
کلئوپاترا چگونه مرد؟ نیش مار تنها پاسخ نیست
شما احتمالاً داستان مرگ او با نیش مار آسپ را شنیده‌اید. قدیمی‌ترین منبع، استرابون (Strabon)، اطمینان کمتری دارد. او میگوید: «نیش افعی یا مرهمی سمی». پلوتارک داستان ماری در سبد انجیر را نقل میکند. او همچنین از زهری پنهان‌شده در سنجاق مویی توخالی نام میبرد. کاسیوس دیو می‌نویسد سوراخ‌های کوچکی روی بازوی کلئوپاترا دیده شد. پژوهشگران امروزی، از جمله رولر و رتیف–سیلیرز (Retief-Cilliers)، استدلال می‌کنند که یک کبرای بزرگ در سبد انجیر جا نمی‌شد. آن‌ها فرضیه استفاده از زهر را محتملتر میدانند. این همچنان یک فرضیه است.
دو ندیمه او، ایراس (Iras) و خارمیون (Charmion)، همراهش مردند. به روایت کاسیوس دیو، اکتاویان (Octavianus) مارگیران قوم پسیلی (Psylli) را فراخواند تا برای احیای او تلاش کنند. تلاششان نتیجه نداد. کلئوپاترا، همان‌طور که خواسته بود، کنار آنتونی دفن شد.
سزاریون پس از او زنده نماند. آموزگارش رودون (Rhodon) با این وعده که «اکتاویان تو را پادشاه میکند» او را به بازگشت متقاعد کرد. سزاریون حدود 29 اوت 30 پیش از میلاد، در 17 سالگی، کشته شد. این تصمیم را به آریوس دیدوموس (Arius Didymus) و این گفته او مرتبط میدانند: «زیاد بودن سزارها خوب نیست.»
کلئوپاترا سلنه دوم؛ دختری که پس از دودمان زنده ماند
کلئوپاترا سلنه دوم در تابستان 40 پیش از میلاد به دنیا آمد. پس از مرگ مادرش، در خانه اکتاویا (Octavia) در روم بزرگ شد. در 29 پیش از میلاد، او و اسکندر هلیوس را در رژه پیروزی اکتاویان به نمایش گذاشتند. اکتاویان همچنین دستور داد در همان رژه، نقاشی‌ای از خودکشی کلئوپاترا با مار حمل کنند.
حدود 25 پیش از میلاد، سلنه با یوبای دوم (II. Juba)، پادشاه مائورتانیا (Mauretania)، ازدواج کرد. او پایتخت، ایول (Iol)، را با نام قیصریه (Caesarea) از نو بنیان گذاشت؛ شهری که امروز شرشال نام دارد. او به نام خودش سکه ضرب کرد. حدود 5 پیش از میلاد، در 34 یا 35 سالگی، درگذشت.
پسرش، بطلمیوس مائورتانیا، که در 10 پیش از میلاد متولد شده بود، این تبار را ادامه داد. کالیگولا (Caligula) در 40 میلادی دستور اعدامش را داد. سلنه آخرین عضو شناخته‌شده دودمان بطلمیوسی است. امروز هیچ بازمانده مستندی از نسل کلئوپاترا وجود ندارد. رد کوچکی از این نام در فضا مانده است: یکی از قمرهای سیارک (216) کلئوپاترا (Kleopatra)، «کلئوسلنه» (Cleoselene) نام دارد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
- چهره او روی سکه‌ها. سکه‌های کلئوپاترا بینی عقابی و چانه برجسته او را نشان می‌دهند. روی یک سکه تترادراخم از انطاکیه (Antakya)، متعلق به 36 پیش از میلاد، تصویر او کنار آنتونی دیده می‌شود. بینی نیمتنه برلین (Berlin)، با آرایش موی «خربزه‌ای»، سالم است. بینی سرِ تندیس واتیکان (Vatikan) شکسته است. هر دو در ویلاهای رومی در مسیر ویا آپیا (Via Appia) پیدا شدند.
- شاید دست‌خط خود او. پاپیروس برلین P 25239 فرمانی سلطنتی به تاریخ 23 فوریه 33 پیش از میلاد است. این فرمان به پوبلیوس کانیدیوس (Publius Canidius) معافیت مالیاتی می‌دهد؛ کسی که بعدها فرمانده نیروی زمینی آنتونی در آکتیوم شد. زیر متن فقط یک واژه آمده است: «ginesthoi»، یعنی «چنین شود». پیتر فان مینن (Peter van Minnen) پیشنهاد کرده که این واژه به خط خود کلئوپاتراست. این یک فرضیه است.
- معبدی که هنوز تصویر او را دارد. نقش‌برجسته‌های دیوار پشتی معبد هاتور در دندره، کلئوپاترا و سزاریون را هنگام پیشکش‌کردن هدایا به خدایان نشان می‌دهند. آگوستوس (Augustus) بعدها دستور داد نام خودش را هم در معبد حک کنند.
- اسکلت افسوس که خواهر او نبود. در سال 2009، اسکلتی از بنای هشت‌ضلعی افسوس (Oktagon) به‌عنوان بقایای آرسینوی چهارم معرفی شد. در 10 ژانویه 2025، پژوهش وبر (Weber) و همکارانش در مجله Scientific Reports خلاف آن را نشان داد. استخوان‌ها متعلق به پسری 11 تا 14 ساله با خاستگاه ایتالیایی یا ساردنیایی بود. تاریخ‌گذاری رادیوکربن آن‌ها بازه 205 تا 36 پیش از میلاد را نشان داد. اگر شما به افسوس بروید، بنای هشت‌ضلعی را می‌بینید، اما کسی که ادعا می‌شد در آن دفن شده، آنجا نیست.
- آرامگاه گمشده. آرامگاه کلئوپاترا هرگز پیدا نشده است. کاتلین مارتینز (Kathleen Martinez) و زاهی حواس (Zahi Hawass) در تاپوسیریس ماگنا (Taposiris Magna)، در جنوب غربی اسکندریه، کاوش کرده‌اند. آن‌ها 6 اتاق تدفین، حدود 40 سکه از دوره کلئوپاترا و آنتونی و یک نیمتنه کلئوپاترا از سنگ آلاباستر پیدا کردند. در 2022، وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر کشف تونلی کنده‌شده در سنگ را اعلام کرد. طول آن حدود 1,300 متر است و در عمق 13 متری زیر معبد قرار دارد. مارتینز آن را «جای ایدئال برای آرامگاه کلئوپاترا» خواند. آرامگاه پیدا نشده است.
خط زمانی
- 69 پیش از میلاد: تولد کلئوپاترا در اسکندریه
- 51 پیش از میلاد: آغاز حکومت مشترک کلئوپاترا و بطلمیوس سیزدهم
- 28 سپتامبر 48 پیش از میلاد: کشته‌شدن پومپه در مصر؛ رسیدن سزار به اسکندریه در اوایل اکتبر
- 47 پیش از میلاد: پایان حکومت مشترک با بطلمیوس سیزدهم و آغاز حکومت مشترک با بطلمیوس چهاردهم؛ تولد سزاریون، احتمالاً در 23 ژوئن
- 46-44 پیش از میلاد: اقامت کلئوپاترا در روم؛ کشته‌شدن سزار در 15 مارس 44 پیش از میلاد
- 41 پیش از میلاد: دیدار با آنتونی در طرسوس؛ اعدام آرسینوی چهارم در افسوس
- 40 پیش از میلاد: تولد دوقلوها، اسکندر هلیوس و کلئوپاترا سلنه
- 34 پیش از میلاد: بخشش‌های اسکندریه؛ اعلام کلئوپاترا به‌عنوان «ملکه شاهان»
- 23 فوریه 33 پیش از میلاد: اعطای معافیت مالیاتی به کانیدیوس در پاپیروس «Ginesthoi»
- 32 پیش از میلاد: اعلام جنگ روم علیه کلئوپاترا
- 2 سپتامبر 31 پیش از میلاد: شکست در نبرد آکتیوم
- 10/12 اوت 30 پیش از میلاد: مرگ کلئوپاترا در اسکندریه در 39 سالگی
- 29 اوت 30 پیش از میلاد: کشته‌شدن سزاریون در 17 سالگی
- 29 پیش از میلاد: رژه پیروزی اکتاویان در روم با نقاشی کلئوپاترا و فرزندان او
- 25 پیش از میلاد: ازدواج کلئوپاترا سلنه با یوبای دوم، پادشاه مائورتانیا
- 40 میلادی: کشته‌شدن نوه او، بطلمیوس مائورتانیا، به دستور کالیگولا
- 2022: اعلام کشف تونل 1,300 متری در تاپوسیریس ماگنا؛ آرامگاه پیدا نشد
- 10 ژانویه 2025: مشخص‌شدن اینکه اسکلت موسوم به «آرسینو» در افسوس متعلق به یک پسر است
پرسش‌های متداول
کلئوپاترا مصری بود یا یونانی؟
او در اسکندریه و در دودمان بطلمیوسی، خانوادهای یونانی مقدونی، به دنیا آمد. زبان مادریاش یونانی کوینه بود. او تنها فرمانروای بطلمیوسی است که میدانیم زبان مصری را آموخته بود. هویت مادرش قطعی نیست؛ به همین دلیل درباره تبار دقیق او اختلافنظر وجود دارد.
آیا کلئوپاترا واقعاً با نیش مار مرد؟
منابع باستانی اتفاقنظر ندارند. استرابون از افعی یا مرهمی سمی نام میبرد. پلوتارک داستان سبد انجیر را نقل میکند، اما از سنجاق موی توخالی هم میگوید. پژوهشگران امروزی استفاده از زهر را محتملتر میدانند. هیچیک از این روایتها ثابت نشده است.
آیا آرامگاه کلئوپاترا پیدا شده است؟
خیر. در کاوشهای تاپوسیریس ماگنا، 6 اتاق تدفین، حدود 40 سکه و یک نیمتنه از سنگ آلاباستر پیدا شده است. در سال 2022 نیز کشف تونلی به طول 1,300 متر اعلام شد. هیچکدام وجود آرامگاه او را تأیید نمیکند.
آیا امروز کسی از نسل کلئوپاترا زنده است؟
هیچ بازمانده مستندی از نسل او وجود ندارد. تبار شناختهشدهاش با نوهاش، بطلمیوس مائورتانیا، پایان یافت که کالیگولا در سال 40 میلادی دستور اعدامش را داد.
منابع
- ویکی‌پدیا (انگلیسی): کلئوپاترا en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا (ترکی): کلئوپاترای هفتم tr.wikipedia.org
- پلوتارک، زندگی آنتونی 26-27 (لوئب، دانشگاه شیکاگو) penelope.uchicago.edu
- ویکی‌پدیا (انگلیسی): سزاریون en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا (انگلیسی): مرگ کلئوپاترا en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا (انگلیسی): کلئوپاترا سلنه دوم en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا (انگلیسی): قومیت کلئوپاترا en.wikipedia.org
- KTVU / Fox (بیانیه وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر) ktvu.com
- اخبار آکادمی علوم اتریش (OeAW) oeaw.ac.at
- مجله Archaeology (AIA) archive.archaeology.org
Image: Marble portrait head of Cleopatra VII, known as the ‘Berlin Cleopatra’.jpg — Chappsnet, CC BY-SA 4.0
