Kleopatra: Misirin son kraliçası (e.ə. 69-30)

Kleopatra haralı idi?

VII Kleopatra (VII. Kleopatra) e.ə. 69-cu ilin əvvəllərində İsgəndəriyyədə doğulub. E.ə. 30-cu il avqustun 10-da və ya 12-də həmin şəhərdə, 39 yaşında ölüb. Tam adı VII Kleopatra Tea Filopator idi. «Filopator» «atasını sevən» deməkdir. O, e.ə. 51-ci ildən e.ə. 30-cu ilədək, 21 il hökmranlıq edib.

Siz onu qan bağına görə misirli hesab edirsinizsə, mənbələrdəki mənzərə daha mürəkkəbdir. O, Makedoniya yunanlarından olan Ptolemeylər sülaləsinə mənsub idi. Atası XII Ptolemey Avlet (XII. Ptolemaios Auletes) idi. Anasının V Kleopatra Trifena (V. Kleopatra Tryphaina) olduğu güman edilir, amma bu, dəqiq deyil. Ana dili koyne yunancası idi. Misir dilini öyrəndiyi məlum olan yeganə Ptolemey hökmdarı da o idi.

Tədqiqatçılar onun etnik mənşəyini müzakirə edirlər. Ümumi qənaətə görə, əcdadlarının əksəriyyəti Makedoniya yunanları olub. Nəsil ağacında fars və soqd qolları da var. Anasının kimliyi bilinmədiyindən Tyldesley onun Makedoniya mənşəyinin «25 faizdən 100 faizə qədər» ola biləcəyini yazır. Roller anasının Memfisdəki (Memfis) kahin ailəsindən çıxmış yarımmisirli qadın ola biləcəyini irəli sürür. Roller onun qaradərili afrikalı olduğuna dair sübutun olmadığını da bildirir. Netflix-in 2023-cü il «Queen Cleopatra» serialı bu məsələ ilə bağlı Misirdə məhkəmə iddiasına səbəb olub.

Qardaşları və oğlu ilə birlikdə hökmranlıq edən kraliça

Kleopatra rəsmən heç vaxt təkbaşına hökmranlıq etməyib. Taxtı əvvəlcə qardaşı XIII Ptolemeylə (XIII. Ptolemaios; e.ə. 51-47), sonra XIV Ptolemeylə (XIV. Ptolemaios; e.ə. 47-44), sonda isə oğlu Sezarionla (Sezarion), yəni XV Ptolemeylə (XV. Ptolemaios; e.ə. 44-30) bölüşüb. O, Ellinizm dövrünün son fəal fironu idi.

Plutarx (Plutarkhos) onun görünüşündən daha əhəmiyyətli bir xüsusiyyətini qeyd edir. Yazır ki, Kleopatra efiopiyalı, yəhudi, ərəb, suriyalı, midiyalı və parfiyalı elçilərlə tərcüməçisiz danışırdı. Siz xaricdə otelin qeydiyyat masasında və ya aptekdə son dəfə nə vaxt tərcümə tətbiqinə ehtiyac duyduğunuzu xatırlayın. Kleopatranın buna ehtiyacı yox idi. Plutarx onun gözəlliyinin «tamamilə bənzərsiz olmadığını» da yazır. Onun sözlərinə görə, Kleopatranın söhbətində «qarşısıalınmaz bir cazibə» vardı. «Dünyanın ən gözəl qadını» obrazı bu qədim mənbədən gəlmir.

Sezar, Antoni və Romanın Kleopatraya elan etdiyi müharibə

E.ə. 48-ci ildə Pompey (Pompeius) Misirə qaçdı və sentyabrın 28-də öldürüldü. XIII Ptolemey onun kəsilmiş başını oktyabrın əvvəllərində İsgəndəriyyəyə çatan Sezara (Sezar) göndərdi. Bundan sonra Kleopatra Sezarla görüşmək üçün saraya daxil oldu. Plutarxın yazdığına görə, onu xalçaya deyil, yataq dəsti kisəsinə büküb bağlamışdılar. Kassius Dion (Cassius Dio) isə başqa cür danışır: Kleopatra gizlənmədən, bəzənib-düzənərək açıq şəkildə gəlmişdi.

Sakkaradakı (Sakkara) Serapeumdan olan bir stelaya görə, onun oğlu Sezarion e.ə. 47-ci il iyunun 23-də doğulub. Sezarion «Kiçik Sezar» deməkdir. Sezar onu heç vaxt rəsmən öz oğlu kimi tanımayıb. Kleopatra e.ə. 46-cı ilin sonlarından e.ə. 44-cü ilin aprel ayının ortalarınadək Romada (Roma) qalıb. Sezar e.ə. 46-cı ilin sentyabrında açılmış Venera Genetriks məbədinə onun qızıl suyuna çəkilmiş heykəlini qoydurmuşdu. Sezar e.ə. 44-cü il martın 15-də öldürüldü. Bir neçə ay sonra Kleopatranın həm qardaşı, həm də əri olan XIV Ptolemey öldü. Qədim mənbələr Kleopatranın onu zəhərlətdiyini iddia edir. Bu, ittihamdır, sübuta yetirilmiş fakt deyil.

E.ə. 41-ci ildə Kleopatra Mark Antoni (Marcus Antonius) ilə görüşmək üçün Tarsusda (Tarsus) Kidn çayı boyunca yuxarı üzdü. Plutarx gəminin qızıl suyuna çəkilmiş arxa hissəsini, bənövşəyi yelkənlərini və gümüş avarlarını təsvir edir. Kleopatra Afrodita (Afrodit) kimi geyinmişdi. Tarsus indiki Türkiyədədir; Efes (Efes) də həmin ölkədə yerləşir. Elə həmin il Kleopatra Antonini bacısı IV Arsinoyanı (IV. Arsinoe) edam etdirməyə razı saldı. Arsinoya Efesdəki Artemida məbədinə sürgün edilmişdi.

E.ə. 40-cı ilin sonlarında Antoni ilə Kleopatranın əkizləri Aleksandr Helios (Aleksandros Helios) və II Kleopatra Selena (II. Kleopatra Selene) doğuldu. E.ə. 36-cı ildə isə Ptolemey Filadelf (Ptolemaios Philadelphos) dünyaya gəldi. Antoni Parfiya (Part) yürüşündə təxminən 30,000 adamını itirəndə Kleopatra ona Beritə (Berytus) pul və geyim gətirdi. E.ə. 34-cü ildə «İsgəndəriyyə bəxşişləri» mərasimində Kleopatra «Krallar kraliçası», Sezarion isə «Krallar kralı» elan edildi. İki yaşlı Ptolemey Filadelf Suriya (Suriye) və Kilikiyanın (Kilikya), Selena Krit (Girit) və Kirenanın (Kirene), Helios isə Ermənistan (Ermenistan), Midiya (Medya) və Parfiyanın hökmdarı elan olundu.

E.ə. 32-ci ildə Roma müharibəni Antoniyə deyil, Kleopatraya elan etdi. Antoninin 800 gəmisindən 200-nü Kleopatra vermişdi. E.ə. 31-ci il sentyabrın 2-də Aksi döyüşündə (Aktium Muharebesi) o, arxada yerləşən 60 gəmiyə komandanlıq edirdi. Kleopatra döyüşdən erkən çəkildi və Antoni ilə Tenara (Tainaron) qaçdı.

Kleopatra necə öldü? İlan yeganə cavab deyil

Siz yəqin ki, asp ilanı ilə bağlı hekayəni bilirsiniz. Ən qədim mənbə olan Strabon (Strabon) isə o qədər də əmin deyil. O, «gürzə sancması və ya zəhərli məlhəm» deyir. Plutarx əncir səbətindəki ilan hekayəsini nəql edir. İçi boş saç sancağında gizlədilmiş zəhəri də qeyd edir. Kassius Dion onun qolunda kiçik deşik izlərinin göründüyünü yazır. Roller və Retief-Cilliers kimi müasir tədqiqatçılar böyük kobranın əncir səbətinə sığmayacağını bildirirlər. Onlar zəhərlənmə ehtimalını daha inandırıcı sayırlar. Bu, hələ də nəzəriyyədir.

Xidmətçiləri İras və Xarmion (Charmion) da onunla birlikdə öldülər. Kassius Dionun yazdığına görə, Oktavian (Octavianus) Kleopatranı diriltməyə cəhd göstərmək üçün psilli ilan ovsunçularını (Psylli) çağırtdı. Onlar buna nail ola bilmədilər. Kleopatra öz istədiyi kimi Antoninin yanında dəfn edildi.

Sezarion da ondan sonra sağ qalmadı. Müəllimi Rodon (Rhodon) «Oktavian səni kral edəcək» vədi ilə onu geri qayıtmağa razı saldı. Sezarion e.ə. 30-cu il avqustun 29-u ətrafında, 17 yaşında öldürüldü. Bu qərar Ari Didim (Areius Didymus) və onun «Sezarların çox olması yaxşı deyil» sözləri ilə əlaqələndirilir.

II Kleopatra Selena: sülalədən daha uzun yaşayan qız

II Kleopatra Selena e.ə. 40-cı ilin yayında doğulub. Anasının ölümündən sonra Romada, Oktaviyanın (Octavia) evində böyüdülüb. E.ə. 29-cu ildə o və Aleksandr Helios Oktavianın zəfər yürüşündə nümayiş etdiriliblər. Oktavian həmin yürüşdə Kleopatranın ilan vasitəsilə intiharını göstərən bir rəsm də daşıtdırmışdı.

Təxminən e.ə. 25-ci ildə Selena Mavritaniya (Mauretania) kralı II Yuba (II. Juba) ilə evləndi. Paytaxt İolu yenidən quraraq ona Qeysəriyyə (Caesarea) adını verdi. Bu, indiki Şerşeldir. Öz adına sikkələr kəsdirdi. Təxminən e.ə. 5-ci ildə, 34 və ya 35 yaşında öldü.

E.ə. 10-cu ildə doğulmuş oğlu Mavritaniyalı Ptolemey nəsil xəttini davam etdirdi. Kaliqula (Caligula) onu eramızın 40-cı ilində edam etdirdi. Selena Ptolemeylər sülaləsinin məlum olan son üzvüdür. Bu gün Kleopatranın nəslindən gəldiyi sənədlərlə təsdiqlənən heç kim yoxdur. Kosmosda kiçik bir xatirə qalır: (216) Kleopatra asteroidinin (216 Kleopatra) peyklərindən biri «Cleoselene» adlanır.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Sikkələrdəki üzü. Kleopatranın sikkələrində onun qartalburunlu və qabarıq çənəli olduğu görünür. Antioxiyada (Antakya) kəsilmiş, e.ə. 36-cı ilə aid tetradraxmada o, Antoni ilə birlikdə təsvir edilib. Berlindəki (Berlin) «qovun» saç düzümlü büstün burnu salamatdır. Vatikandakı (Vatikan) baş heykəlinin burnu isə sınıb. Hər ikisi Appiya yolu (Via Appia) üzərindəki Roma villalarında tapılıb.
• Bəlkə də onun öz xətti. Berlin papirusu P 25239 e.ə. 33-cü il fevralın 23-nə aid hökmdar fərmanıdır. Fərman Aksi döyüşündə Antoninin quru ordusuna komandanlıq edəcək Publi Kanidiyə (Publius Canidius) vergi güzəşti verir. Mətnin altında bir söz var: «ginesthoi», yəni «belə olsun». Peter van Minnen bu sözün Kleopatranın öz əli ilə yazıldığı fikrini irəli sürüb. Bu, fərziyyədir.
• Onu hələ də göstərən məbəd. Denderadakı (Dendera) Hathor məbədinin arxa divarındakı relyeflərdə Kleopatra və Sezarion tanrılara təqdimələr verərkən göstərilir. Avqust (Augustus) sonradan məbəddə öz adını da yazdırıb.
• Efesdə tapılan, amma onun bacısına aid olmayan skelet. 2009-cu ildə Efesdəki Oktaqondan (Oktagon) tapılmış skeletin IV Arsinoyaya aid olduğu elan edildi. 2025-ci il yanvarın 10-da Weber və həmkarlarının Scientific Reports jurnalında dərc olunan araşdırması bunun belə olmadığını göstərdi. Sümüklər İtaliya və ya Sardiniya (Sardinya) mənşəli, 11-14 yaşlı oğlana aiddir. Radiokarbon üsulu ilə onların e.ə. 205-36-cı illərə aid olduğu müəyyənləşdirilib. Siz Efesə getsəniz, Oktaqonu ona aid olduğu iddia edilən şəxsin qalıqları olmayan bir abidə kimi görəcəksiniz.
• Tapılmayan məzar. Kleopatranın məzarı indiyədək tapılmayıb. Kathleen Martinez və Zahi Hawass İsgəndəriyyənin cənub-qərbindəki Taposiris Maqnada (Taposiris Magna) qazıntılar aparıblar. Onlar 6 dəfn kamerası, Kleopatra-Antoni dövrünə aid təxminən 40 sikkə və Kleopatranın alebastr büstünü tapıblar. 2022-ci ildə Misirin Turizm və Qədim Əsərlər Nazirliyi məbədin 13 m altında, qayada yonulmuş, təxminən 1,300 m uzunluğunda tunel aşkarlandığını açıqlayıb. Martinez buranı «Kleopatranın məzarı üçün mükəmməl yer» adlandırıb. Məzar tapılmayıb.

Xronologiya

1. E.ə. 69 Kleopatra İsgəndəriyyədə doğulur
2. E.ə. 51 Kleopatra XIII Ptolemeylə birgə hökmdar olur
3. E.ə. 48-ci il, 28 sentyabr Pompey Misirdə öldürülür; Sezar oktyabrın əvvəllərində İsgəndəriyyəyə gəlir
4. E.ə. 47 XIII Ptolemeylə birgə hakimiyyət başa çatır, XIV Ptolemey birgə hökmdar olur; Sezarion, ehtimal ki, iyunun 23-də doğulur
5. E.ə. 46-44 Kleopatra Romada olur; Sezar e.ə. 44-cü il martın 15-də öldürülür
6. E.ə. 41 Tarsusda Antoni ilə görüşür; IV Arsinoya Efesdə edam edilir
7. E.ə. 40 Əkizlər Aleksandr Helios və Kleopatra Selena doğulur
8. E.ə. 34 İsgəndəriyyə bəxşişləri; Kleopatra «Krallar kraliçası» elan edilir
9. E.ə. 33-cü il, 23 fevral «Ginesthoi» papirusu Kanidiyə vergi güzəşti verir
10. E.ə. 32 Roma Kleopatraya müharibə elan edir
11. E.ə. 31-ci il, 2 sentyabr Aksi döyüşündə məğlubiyyət
12. E.ə. 30-cu il, 10/12 avqust Kleopatra İsgəndəriyyədə, 39 yaşında ölür
13. E.ə. 30-cu il, 29 avqust Sezarion 17 yaşında öldürülür
14. E.ə. 29 Oktavianın Romadakı zəfər yürüşündə Kleopatranın rəsmi və uşaqları nümayiş etdirilir
15. E.ə. 25 Kleopatra Selena Mavritaniya kralı II Yuba ilə evlənir
16. Eramızın 40-cı ili Nəvəsi Mavritaniyalı Ptolemey Kaliqulanın əmri ilə öldürülür
17. 2022 Taposiris Maqnada 1,300 m uzunluğunda tunel aşkarlandığı açıqlanır; məzar tapılmır
18. 2025-ci il, 10 yanvar Efesdəki «Arsinoya» skeletinin oğlana aid olduğu göstərilir

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Wikipedia (EN): Cleopatra en.wikipedia.org
2. Vikipedi (TR): VII. Kleopatra tr.wikipedia.org
3. Plutarch, Antoninin həyatı 26-27 (Loeb, Çikaqo Universiteti) penelope.uchicago.edu
4. Wikipedia (EN): Caesarion en.wikipedia.org
5. Wikipedia (EN): Kleopatranın ölümü en.wikipedia.org
6. Wikipedia (EN): Cleopatra Selene II en.wikipedia.org
7. Wikipedia (EN): Kleopatranın etnik mənşəyi en.wikipedia.org
8. KTVU / Fox (Misirin Turizm və Qədim Əsərlər Nazirliyinin açıqlaması) ktvu.com
9. Avstriya Elmlər Akademiyasının (OeAW) xəbəri oeaw.ac.at
10. Archaeology jurnalı (AIA) archive.archaeology.org

Image: Marble portrait head of Cleopatra VII, known as the ‘Berlin Cleopatra’.jpg — Chappsnet, CC BY-SA 4.0