Kleopatra: Mısır’ın son kraliçesinin gerçek hikâyesi (MÖ 69-30)

Kleopatra’nın saraya bir halıya sarılarak girdiğini hiçbir antik kaynak yazmaz; Plutarkhos ‘yatak çuvalı’ der, Cassius Dio ise açıkça geldiğini söyler. Bu yazıda VII. Kleopatra’nın doğum ve ölüm tarihini, 21 yıllık iktidarını, ölümüyle ilgili tartışmayı ve soyunun nerede bittiğini öğreneceksiniz.

Siz onu belki Elizabeth Taylor’ın yüzüyle tanıyorsunuz. Oysa gerçek Kleopatra, Mısırca öğrendiği bilinen tek Ptolemaios hükümdarıydı. Ana dili Koine Yunancasıydı. Aşağıda yalnızca antik metinlere, sikkelere, papirüslere ve güncel kazılara dayanan olguları bulacaksınız.

VII. Kleopatra kimdir? Kleopatra VII Philopator adı ne anlama gelir?

Tam adı VII. Kleopatra Thea Philopator’dur. Philopator ‘babasını seven’ anlamına gelir. Babası XII. Ptolemaios Auletes’tir. Annesinin V. Kleopatra Tryphaena olduğu varsayılır, ancak kimliği kesin değildir. MÖ 51’de tahta çıktı ve MÖ 30’a kadar 21 yıl hüküm sürdü.

Tahtı hiçbir zaman tek başına almadı. Sırasıyla kardeşleri XIII. Ptolemaios (MÖ 51-47) ve XIV. Ptolemaios (MÖ 47-44) ile ortak hükümdardı. Sonra oğlu Kaisarion (XV. Ptolemaios, MÖ 44-30) ile birlikte yönetti. Tarihçiler onu Helenistik dönemin son etkin firavunu sayar.

Dil yeteneği onu hanedanın geri kalanından ayırır. Siz bugün bir yabancı dil için telefonunuza uygulama indiriyorsunuz. Plutarkhos’a göre Kleopatra, Etiyopyalı, İbrani, Arap, Süryani, Med ve Part elçileriyle tercümansız konuşuyordu. Mısırcayı öğrendiği bilinen tek Ptolemaios hükümdarı da oydu.

VII. Kleopatra’nın doğum ve ölüm tarihi: öldüğünde kaç yaşındaydı?

Kleopatra MÖ 69 yılının başlarında İskenderiye’de doğdu. MÖ 30 yılının 10 ya da 12 Ağustos’unda yine İskenderiye’de öldü. Öldüğünde 39 yaşındaydı.

Yanında nedimeleri Iras ve Charmion da öldü. Cassius Dio’ya göre Octavianus onu diriltmek için Psylli yılan oynatıcılarını çağırttı. Girişim sonuç vermedi. Kleopatra kendi isteği üzerine Antonius’un yanına gömüldü.

Sezar ve Antonius: iki Romalı ile ittifak nasıl kuruldu?

Hikâye MÖ 28 Eylül 48’de başlar. Pompeius o gün Mısır’a sığınırken öldürüldü. XIII. Ptolemaios, Ekim başında İskenderiye’ye gelen Sezar’a Pompeius’un kesik başını gönderdi. Kleopatra ise aynı yıl Sezar’ın yanına sokuldu. Plutarkhos onun bir ‘yatak çuvalı’ içinde bağlanarak taşındığını yazar. Cassius Dio ise süslenip açıkça geldiğini anlatır.

Oğlu Kaisarion, yani ‘Küçük Sezar’, Saqqara Serapeum’undaki bir steleye göre MÖ 23 Haziran 47’de doğdu. Sezar onu hiçbir zaman resmen oğlu olarak tanımadı. Kleopatra MÖ 46 sonundan MÖ 44 Nisan ortasına kadar Roma’da kaldı. Sezar, Eylül 46’da adanan Venus Genetrix Tapınağı’na onun yaldızlı heykelini diktirdi.

Sezar MÖ 15 Mart 44’te öldürüldü. Birkaç ay sonra Kleopatra’nın kardeş-kocası XIV. Ptolemaios da öldü. Antik kaynaklar onun Kleopatra’nın emriyle zehirlendiğini iddia eder. Bu bir iddiadır, kanıtlanmış bir olgu değildir.

MÖ 41’de sahne Tarsus’a kaydı. Kleopatra, Antonius’u karşılamak için Kydnos Nehri’nde bir kayıkla geldi. Plutarkhos kayığı ‘yaldızlı kıçlı, mor yelkenli, gümüş kürekli’ diye tarif eder. Kraliçe Aphrodite gibi süslenmişti. Aynı yıl Efes’teki Artemis Tapınağı’na sürülmüş kız kardeşi IV. Arsinoe’nin idamı için Antonius’u ikna etti.

Antonius’tan üç çocuğu oldu. İkizler Aleksandros Helios ve II. Kleopatra Selene MÖ 40 sonunda doğdu. Ptolemaios Philadelphos MÖ 36’da dünyaya geldi. Antonius Parth seferinde yaklaşık 30.000 asker kaybetti. Kleopatra ona Berytus’ta para ve giysi getirdi.

MÖ 34’teki ‘İskenderiye Bağışları’ ittifakın zirvesiydi. Kleopatra ‘Krallar Kraliçesi’, Kaisarion ‘Krallar Kralı’ ilan edildi. 2 yaşındaki Ptolemaios Philadelphos Suriye ve Kilikya kralı sayıldı. Selene’ye Girit ve Kirene, Helios’a Ermenistan, Media ve Parthia verildi.

Actium’dan ölüme: Kleopatra nasıl öldü?

MÖ 32’de Roma savaşı Antonius’a değil, doğrudan Kleopatra’ya ilan etti. Bunun somut bir nedeni vardı. Antonius’un 800 gemilik donanmasının 200’ünü Kleopatra sağlamıştı. MÖ 2 Eylül 31’deki Actium Deniz Savaşı’nda arkadaki 60 gemiye kendisi komuta etti. Erken çekildi ve Antonius’la Tainaron’a kaçtı.

Ölüm şekli antik çağda bile tartışmalıydı. En eski kaynak Strabon ‘engerek ısırığı ya da zehirli merhem’ der. Plutarkhos incir sepetindeki yılanı anlatır. Ama aynı Plutarkhos içi boş bir saç tokasıyla taşınan zehir ihtimalini de verir. Cassius Dio kolunda küçük delikler görüldüğünü yazar.

Modern araştırmacılar yılan hikâyesine şüpheyle bakar. Roller ile Retief ve Cilliers, büyük bir kobranın incir sepetine sığmayacağını belirtir. Onlara göre zehir kuramı daha olasıdır. Bu bir kuramdır, kesinleşmiş bir sonuç değildir.

Oğlu Kaisarion annesinden yalnızca birkaç hafta fazla yaşadı. Öğretmeni Rhodon ona ‘Octavianus seni kral yapacak’ diyerek geri dönmeye ikna etti. MÖ 29 Ağustos 30 civarında 17 yaşında öldürtüldü. Arius Didymus’un ‘Çok fazla Sezar iyi değildir’ sözü bu karara bağlanır. Octavianus MÖ 29’daki zafer alayında Kleopatra’nın yılanla intiharını gösteren bir tablo taşıttı. Aleksandros Helios ve Kleopatra Selene de o alayda yürütüldü.

Kısa kronoloji

1. MÖ 69 Kleopatra İskenderiye’de doğdu
2. MÖ 51 Tahta çıktı; XIII. Ptolemaios ile ortak hükümdarlık başladı
3. MÖ 28 Eylül 48 Pompeius Mısır’da öldürüldü; Sezar Ekim başında İskenderiye’ye geldi
4. MÖ 47 XIII. Ptolemaios’un ortak hükümdarlığı bitti, XIV. Ptolemaios ortak hükümdar oldu; Kaisarion doğdu (steleye göre 23 Haziran)
5. MÖ 46-44 Kleopatra Roma’da kaldı; 15 Mart 44’te Sezar öldürüldü
6. MÖ 41 Tarsus’ta Antonius’la buluştu; IV. Arsinoe Efes’te idam edildi
7. MÖ 40 İkizler Aleksandros Helios ve Kleopatra Selene doğdu
8. MÖ 34 İskenderiye Bağışları: ‘Krallar Kraliçesi’ ilan edildi
9. MÖ 23 Şubat 33 ‘Ginesthoi’ papirüsü: Canidius’a vergi muafiyeti kararnamesi
10. MÖ 32 Roma, Kleopatra’ya savaş ilan etti
11. MÖ 2 Eylül 31 Actium Deniz Savaşı kaybedildi
12. MÖ 10/12 Ağustos 30 Kleopatra İskenderiye’de 39 yaşında öldü
13. MÖ 29 Ağustos 30 civarı Kaisarion 17 yaşında öldürüldü
14. MÖ 29 Octavianus’un zafer alayında Kleopatra’nın tablosu ve çocukları yürütüldü
15. MÖ 25 Kleopatra Selene, Mauretanya kralı II. Juba ile evlendi
16. MS 40 Torunu Mauretanya kralı Ptolemaios, Caligula tarafından öldürüldü
17. 2022 Taposiris Magna’da 1.300 m’lik tünel duyuruldu (mezar bulunmadı)
18. 10 Ocak 2025 Efes ‘Arsinoe’ iskeletinin erkek çocuğa ait olduğu yayımlandı

VII. Kleopatra’nın günümüzde akrabası var mı?

Kısa cevap: belgelenmiş bir soyundan gelen yoktur. Soy hattı tek bir çocuk üzerinden sürdü. Kızı II. Kleopatra Selene MÖ 40 yazında doğdu. Roma’da Octavia’nın evinde büyütüldü. MÖ 25 civarında Mauretanya kralı II. Juba ile evlendi.

Selene annesinin izinden gitti. Başkent Iol’u Caesarea adıyla yeniden kurdu; bu şehir bugünkü Cherchell’dir. Kendi adına sikke bastırdı. MÖ 5 civarında 34-35 yaşında öldü.

Selene’nin MÖ 10’da doğan oğlu Ptolemaios, Mauretanya kralı oldu. MS 40’ta Caligula tarafından idam edildi. Hanedanın bilinen soyu burada biter. Selene, Ptolemaios hanedanının bilinen son üyesidir. Adı yalnızca gökyüzünde yaşar: (216) Kleopatra asteroidinin bir uydusu ‘Cleoselene’ adını taşır.

Etnik köken sorusu da sık gelir. Bilimsel uzlaşı ağırlıklı olarak Makedon Yunan, biraz da Pers-Soğd soyu yönündedir. Tyldesley, annesi bilinmediği için ‘%25-100 Makedon’ aralığı verir. Roller, annenin Memfis rahip ailesinden yarı Mısırlı olabileceğini öne sürer. Aynı Roller ‘siyah Afrikalı olduğuna dair hiçbir kanıt yok’ der. 2023 Netflix ‘Queen Cleopatra’ dizisi bu yüzden Mısır’da dava konusu oldu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Güzellik efsanesi antik kaynakta yok. Plutarkhos onun güzelliğini tek başına olağanüstü bulmaz. Asıl gücünü sohbetinin ‘karşı konulmaz çekiciliğinde’ görür. ‘Dünyanın en güzel kadını’ imajı metne sonradan eklenmiştir.

Yüzü sikkelerde duruyor. Sikkelerinde kemerli burun ve belirgin çene görülür. MÖ 36 tarihli Antakya tetradrahmisinde Antonius’la birlikte basılmıştır. ‘Kavun’ saç modelli Berlin büstünün burnu sağlamdır. Vatikan başının burnu ise kırıktır. İkisi de Via Appia’daki Roma villalarında bulunmuştur.

El yazısı olabilir. Berlin’deki P 25239 numaralı papirüs MÖ 23 Şubat 33 tarihlidir. Actium’da kara ordusuna komuta edecek Publius Canidius’a vergi muafiyeti verir. Altındaki ‘ginesthoi’ (öyle olsun) sözcüğünün Kleopatra’nın kendi eli olabileceğini Peter van Minnen öne sürer. Bu da bir kuramdır.

Tapınak duvarında oğluyla. Dendera Hathor Tapınağı’nın arka duvarında Kleopatra ve Kaisarion tanrılara sunu yaparken gösterilir. Augustus daha sonra aynı tapınağa kendi adını yazdırmıştır.

Kız kardeşinin iskeleti değilmiş. 2009’da Efes Oktagon’daki iskelet IV. Arsinoe’ye atfedildi. 10 Ocak 2025’te Scientific Reports’ta yayımlanan Weber ve ekibinin çalışması bunu çürüttü. İskelet 11-14 yaşında, İtalya/Sardinya kökenli bir erkek çocuğa aittir. Radyokarbon tarihi MÖ 205-36 arasını verir.

Mezar hâlâ kayıp. Kathleen Martinez ve Zahi Hawass, İskenderiye’nin güneybatısındaki Taposiris Magna’da kazı yapıyor. 6 mezar odası, Kleopatra-Antonius dönemine ait yaklaşık 40 sikke ve bir alabaster Kleopatra büstü bulundu. 2022’de tapınağın 13 m altında yaklaşık 1.300 m uzunluğunda kayaya oyulmuş bir tünel duyuruldu. Martinez bunu ‘mezar için mükemmel yer’ diye yorumladı, ancak mezar bulunmadı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia (EN): Cleopatra en.wikipedia.org
2. Vikipedi (TR): VII. Kleopatra tr.wikipedia.org
3. Plutarkhos, Antonius’un Hayatı 26-27 (Loeb, Univ. of Chicago) penelope.uchicago.edu
4. Wikipedia (EN): Caesarion en.wikipedia.org
5. Wikipedia (EN): Death of Cleopatra en.wikipedia.org
6. Wikipedia (EN): Cleopatra Selene II en.wikipedia.org
7. Wikipedia (EN): Ethnicity of Cleopatra en.wikipedia.org
8. KTVU / Fox haber (Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı açıklamasına dayalı) ktvu.com
9. Avusturya Bilimler Akademisi (ÖAW): Cleopatra’s sister remains missing oeaw.ac.at
10. Archaeology Magazine (AIA): Cleopatra papirüsü archive.archaeology.org
11. Wikipedia (EN): Cleopatra of Macedon en.wikipedia.org

Görsel: Marble portrait head of Cleopatra VII, known as the ‘Berlin Cleopatra’.jpg — Chappsnet, CC BY-SA 4.0