پیکرکهای گلی پرندگان ناتوفی نشان میدهند که شکارچیگردآورندگان این فرهنگ پیش از رواج کشاورزی، تصویر جانوران را با گل میساختند و رنگ می‌کردند. در پژوهشی درباره یافته‌های سه سکونتگاه، از میان ۱۵ پیکرک قابل‌شناسایی، ۱۱ مورد پرنده هستند. اثر انگشت‌های باقی‌مانده نیز نشان میدهند که احتمالاً کودکان در ساخت پیکره‌های گلی مشارکت داشته‌اند.
شما از شیئی کوچک‌تر از ۲ سانتی‌متر چقدر می‌توانید اطلاعات به دست بیاورید؟ بیشتر پیکرکهای شناسایی‌شده در این پژوهش از همین اندازه هم کوچک‌ترند. بااین‌حال، سطح آن‌ها شواهدی از رنگآمیزی، شکل‌دادن و تماس دست انسان را حفظ کرده است. این پیکره‌های کوچک، پرسش‌های مربوط به هنر آغازین را به کارهای ملموسی مثل فشردن گل و یادگرفتن از فردی دیگر پیوند میدهند.
ناتوفی‌ها چه کسانی بودند؟
فرهنگ ناتوفی (Natuf kültürü) به دوره فراپارینه‌سنگی در سرزمین شام یا لوانت (Levant) تعلق دارد. جوامع آن حدود ۱۵٬۰۰۰ تا ۱۱٬۵۰۰ سال پیش زندگی می‌کردند. آن‌ها پیش از رواج کشاورزی، شیوه‌های زندگی یکجانشین یا نیمه‌یکجانشین را شکل داده بودند. معاششان از گردآوری غلات وحشی و شکار جانوران، به‌ویژه غزال‌ها، تأمین می‌شد.
وقتی شما به این پیکرکها فکر می‌کنید، این زمینه اهمیت پیدا می‌کند. این تصاویر گلی متعلق به جوامع شکارچی‌گردآورنده‌ای بودند که شکل‌هایی از یکجانشینی را در زندگی خود داشتند. بنابراین، ساخت آن‌ها نشان میدهد که پیکرسازی با گل در دنیای پیش از رواج کشاورزی هم وجود داشته است.
نام این فرهنگ از وادی ناتوف (Natuf Vadisi)، نزدیک غار شقبا (Şukba Mağarası)، گرفته شده است. دوروتی گارود (Dorothy Garrod) پس از بررسی یافته‌های این غار در سال ۱۹۲۸، این نام را انتخاب کرد. این اصطلاح، جوامع یادشده را به مکانی پیوند میدهد که کار باستان‌شناسی در آن به شناسایی فرهنگشان کمک کرد.
پیکرکهای گلی پرندگان کجا پیدا شدند؟
لوران داون (Laurent Davin) و همکارانش مواد به‌دست‌آمده از سه سکونتگاه در اسرائیل (İsrail) را بررسی کردند: تراس ال‌واد (el-Wad Terası) در کوه کرمل (Karmel Dağı)، تراس هایونیم (Hayonim Terası) در جلیل (Celile) و عینانملاحه (Eynan-Mallaha) در دره بالادست اردن (Yukarı Ürdün Vadisi). پژوهش آن‌ها در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه PLOS One منتشر شد.
عینانملاحه در دره حوله (Hula Vadisi)، در شمال اسرائیل، قرار دارد. فاصله آن تا دریاچه طبریه (Celile Gölü) حدود ۲۵ کیلومتر به سمت شمال است.
پژوهشگران ۱۵۴ یافته گلی پیکرنما را شناسایی کردند. این تعداد شامل ۱۵ پیکرک قابل‌شناسایی و ۱۳۹ قطعه استوانه‌ای است که شاید تکه‌هایی از پیکره‌ها باشند. این تفاوت مهم است: ۱۵۴، تعداد کل یافته‌های پیکرنمای شناسایی‌شده است؛ فقط ۱۵ مورد، شکل قابل‌شناسایی خود را حفظ کرده‌اند.
پژوهشگران حدود ۴۰ کیلوگرم مواد گلی گردآوری‌شده از این سه سکونتگاه را دسته‌بندی کردند. پیکرکها از میان همین مجموعه بزرگ‌تر شناسایی شدند. تشخیص آن‌ها به بررسی قطعات کوچک وابسته بود؛ از جمله تکه‌هایی که شکل اولیه‌شان هنوز روشن نیست.
چرا پرندگان در هنر ناتوفی این‌قدر مهم‌اند؟
پرندگان بزرگ‌ترین گروه را در میان پیکره‌های قابل‌شناسایی تشکیل میدهند: ۱۱ مورد از ۱۵ مورد. بعضی از آن‌ها به پرندگان آبزی مانند اردک، غاز یا قو نسبت داده شده‌اند. بعضی دیگر را با پرندگان شکاری مرتبط دانسته‌اند. این شناسایی‌ها از تنوع تصویر پرندگان در مجموعه باقی‌مانده خبر میدهند.
سر بعضی از پیکرکهای پرنده به پایین و سمت چپ چرخیده است. پژوهشگران این حالت‌ها را به رفتار جفت‌خواهی اردک‌ها ربط میدهند. این برداشت، تفسیری از حالت شکل‌داده‌شده پیکره است؛ نه شناسایی قطعی یک گونه مشخص یا یک آیین.
از ۱۱ پیکرک پرنده، ۱۰ مورد آثاری از رنگ قرمز دارند. بنابراین، سازندگان هم به شکل و هم به رنگ سطح توجه داشته‌اند. اگر شما این اشیا را فقط توده‌های کوچک گل تصور کنید، ردهای قرمز باقی‌مانده بخش مهمی از ظاهرشان را به این تصویر اضافه می‌کنند.
این مجموعه تصویر انسان را هم در بر می‌گیرد. دو پیکرک انسانی شناسایی‌شده در عینانملاحه، بالاتنه‌ای با بازوهای شکل‌داده‌شده و چهره‌ای ساده‌سازی‌شده را بازنمایی می‌کنند. پرندگان در گروه قابل‌شناسایی بیشترین تعداد را دارند، اما بخشی از سنت گسترده‌تر ساخت پیکره موجودات زنده با گل بوده‌اند.
آیا کودکان در ساخت پیکرکها مشارکت داشتند؟
حدود ۶۰ قطعه از یافته‌های پیکرنمای بررسیشده، اثر انگشت‌هایی را حفظ کرده‌اند که هنگام فشردن یا فشار دادن گل ایجاد شده‌اند. این ردها تماس دست در جریان شکل‌دادن را ثبت کرده‌اند. آن‌ها در کنار شواهد مربوط به موضوع پیکره‌ها، اطلاعاتی درباره افرادی میدهند که با این مواد کار می‌کردند.
بررسی فاصله میان برجستگیهای اثر انگشت نشان میدهد که بعضی سازندگان ممکن است کودکانی زیر ۱۰ سال بوده باشند. این نتیجه همچنان استنباطی از اثر انگشت‌هاست. حتی با درنظرگرفتن این محدودیت، می‌توان برای کودکان نقشی احتمالی در تولید هنری ناتوفی در نظر گرفت.
یک پیکرک بالاتنه انسان از عینانملاحه با قدمت حدود ۱۵٬۰۰۰ سال، هم‌پوشانی گویایی را حفظ کرده است. روی پشت آن، اثر انگشت یک کودک روی اثر انگشت یک بزرگسال قرار گرفته است. پژوهشگران این ترکیب را شاهدی احتمالی از آموزش عملی با استفاده از یک شیء گلی مشترک می‌دانند.
شما می‌توانید این شواهد را به تجربه‌ای روزمره پیوند بدهید: اینکه با دست‌گرفتن مشترک یک تکه کوچک گل، به کسی نشان بدهید چطور آن را شکل دهد. هم‌پوشانی اثر انگشتها چنین مقایسه‌ای را سودمند می‌کند. این ردها احتمال کار مشترک را تقویت می‌کنند، هرچند روشن نمی‌کنند که بزرگسال چه چیزی را برای کودک توضیح داده است.
سطح اشیای گلی چگونه پرداخت شده بود؟
پژوهشگران پوشش نازکی از گل رنگی را روی یک پیکرک حدوداً ۱۵٬۰۰۰ ساله، قدیمی‌ترین شاهد شناخته‌شده انگوب یا پوشش گلی می‌دانند. این پوشش در کنار ردهای قرمز باقی‌مانده روی بیشتر پیکره‌های پرنده، جزئیات دیگری از مواد به‌کاررفته در اشیای ناتوفی را نشان میدهد.
همه اشیای گلی بررسیشده در معرض گرما قرار گرفتهاند. هنوز شواهد روشن نکرده‌اند که این گرما از پخت عمدی، گرمشدن کنار آتش یا سوختن در زمانی بعد ناشی شده است. پس اگر همه این اشیا را عمداً پخته‌شده بنامیم، فرایند ساخت را قطعی‌تر از آنچه می‌دانیم توصیف کرده‌ایم.
بیشتر پیکرکهای شناسایی‌شده در پژوهش، کوچک‌تر از ۲ سانتی‌متر هستند و نشانه‌ای از استفاده زیاد ندارند. اندازه و سطح آن‌ها به شناخت ویژگی‌های اشیای باقی‌مانده کمک می‌کند. بااین‌حال، این مشاهدات به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که پیکره‌ها چگونه استفاده می‌شدند.
آیا پیکرکها برای قصه‌گویی یا باورها به کار می‌رفتند؟
داون پیشنهاد می‌کند که شاید پیکرکها به انتقال داستان‌ها و دانش فرهنگی کمک می‌کردند. مشارکت احتمالی کودکان و هم‌پوشانی اثر انگشت بزرگسال و کودک، آموزش را به تفسیری مرتبط تبدیل می‌کند. کاربرد واقعی اشیا همچنان نامشخص است.
یافته‌ای جداگانه، پیوند دیگری میان مردم ناتوفی و تصویر پرندگان نشان میدهد. پیکرک زن و غاز با قدمت حدود ۱۲٬۰۰۰ سال، از ناحال عین‌گِو ۲ (Nahal Ein Gev II)، در حدود ۲ کیلومتری شرق دریاچه طبریه، به دست آمده است. این پیکرک موضوع پژوهشی جداگانه است.
پژوهشگران احتمال میدهند که این پیکره صحنه‌ای جان‌باورانه یا اسطوره‌ای را بازنمایی کند. این برداشت، تفسیر خود شیء است و هیچ روایت مکتوبی برای توضیح باورهای ناتوفی در دست نیست. ترکیب زن و غاز یک شاهد است؛ معنای پیشنهادی آن به احتیاط بیشتری نیاز دارد.
بقایای غاز در ناحال عین‌گِو ۲ زمینه‌ای عینی فراهم می‌کنند. ۲۲۹ نمونه استخوان غاز شناسایی‌شده در این محوطه، حدود ۴۰ درصد بقایای پرندگان آن را تشکیل میدهند. از میان غازهایی که گونه‌شان قابل‌شناسایی است، ۹۶ درصد غاز خاکستری هستند. این ارقام جایگاه برجسته غازها را در بقایای پرندگان به‌دست‌آمده نشان میدهند، اما معنای پیکرک را مشخص نمی‌کنند.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
پیکرک زن و غاز ۳۷ میلی‌متر ارتفاع، ۱۸ میلی‌متر عرض و ۲۳ میلی‌متر عمق دارد. وزن آن ۱۲٫۶ گرم است. این اندازه‌ها به شما تصور روشن‌تری از شیئی میدهند که احتمال بازنمایی یک صحنه اسطوره‌ای درباره‌اش مطرح شده است.
اثر انگشت‌های هم‌پوشان عینانملاحه روی پشت یک بالاتنه انسانی قرار دارند. جای آن‌ها توجه را به سطحی فراتر از بازوها و بدن بازنمایی‌شده جلب می‌کند. ردی که هنگام کار با شیء باقی مانده، می‌تواند درست مانند ویژگی‌های شکل‌داده‌شده خود پیکره، شواهدی درباره ساخت آن داشته باشد.
وجود ۱۳۹ قطعه استوانه‌ای همچنان نکته‌ای مهم در ارزیابی مجموعه بزرگ‌تر است. شاید آن‌ها بخشی از پیکره‌ها باشند، اما ۱۳۹ موضوع قابل‌شناسایی دیگر در اختیار ما نمی‌گذارند. جدا نگه‌داشتن آن‌ها از ۱۵ پیکرک قابل‌شناسایی، تفاوت میان یک قطعه احتمالی و تصویری قابل‌تشخیص را حفظ می‌کند.
این یافته‌ها در تاریخ هنر گلی چه جایگاهی دارند؟
بر اساس اطلاعیه PLOS، بیشتر پیکرکهای ناتوفی که پیش‌تر شناخته شده بودند، از استخوان یا سنگ ساخته شده‌اند. یافته‌های گلی دامنه شواهد مربوط به مواد مورد استفاده در بازنمایی ناتوفی را گسترش میدهند. آن‌ها همچنین زمینه بازنگری در این دیدگاه را فراهم می‌کنند که سنت‌های ساخت پیکرک گلی در جنوب غربی آسیا (Güneybatı Asya)، همراه با جوامع کشاورز نوسنگی رواج یافته‌اند.
این اشیا نخستین آثار هنری گلی جهان نیستند. فرهنگ پاولوف (Pavlov kültürü) در اروپای مرکزی (Orta Avrupa)، حدود ۳۲٬۰۰۰ تا ۲۷٬۰۰۰ سال پیش هزاران یافته گلی پیکرنما تولید کرده است. شواهد ناتوفی برای شناخت هنر گلی آغازین در جنوب غربی آسیا، در چارچوب همین تاریخ طولانی‌تر اهمیت دارند.
خط زمانی
- حدود ۳۲٬۰۰۰ تا ۲۷٬۰۰۰ سال پیش فرهنگ پاولوف در اروپای مرکزی اشیای گلی پیکرنما تولید کرد.
- حدود ۱۵٬۰۰۰ سال پیش نمونه‌های آغازین ساخت پیکرک گلی ناتوفی پدیدار شدند.
- حدود ۱۲٬۰۰۰ سال پیش پیکرک زن و غاز ناحال عین‌گِو ۲ ساخته شد.
- ۱۹۲۸ دوروتی گارود یافته‌های غار شقبا را بررسی کرد و زمینه‌ای برای شناسایی فرهنگ ناتوفی فراهم آورد.
- ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ نشریه PLOS One پژوهش بررسی ۱۵۴ یافته گلی پیکرنما را منتشر کرد.
پرسش‌های متداول
پیکرکهای پرندگان درباره هنر ناتوفی چه نشان میدهند؟
آن‌ها نشان میدهند که شکارچیگردآورندگان ناتوفی پیش از رواج کشاورزی، پرندگان را با گل میساختند. ردهای قرمز روی ۱۰ مورد از ۱۱ پیکره پرنده نیز توجه به رنگآمیزی را مستند می‌کنند.
آیا کودکان این اشیا را میساختند؟
فاصله میان برجستگیهای اثر انگشت از مشارکت کودکان زیر ۱۰ سال حکایت دارد. قرارگرفتن اثر انگشت کودک روی اثر انگشت بزرگسال بر بالاتنه عینانملاحه نیز احتمال کار مشترک را تقویت می‌کند.
آیا پیکرکها را عمداً پخته بودند؟
همه اشیای گلی بررسیشده در معرض گرما قرار گرفتهاند. پخت عمدی، قرارگرفتن نزدیک آتش و سوختن در زمانی بعد، توضیح‌های احتمالی هستند که هنوز از یکدیگر تفکیک نشده‌اند.
آیا این‌ها قدیمی‌ترین آثار هنری گلی هستند؟
خیر. یافته‌های گلی پیکرنما از فرهنگ پاولوف در اروپای مرکزی به حدود ۳۲٬۰۰۰ تا ۲۷٬۰۰۰ سال پیش تعلق دارند و از نمونه‌های ناتوفی قدیمی‌ترند.
منابع
- ویکی‌پدیا — فرهنگ ناتوفی en.wikipedia.org
- HeritageDaily — پیکرکهای گلی ۱۵٬۰۰۰ ساله heritagedaily.com
- اطلاعیه PLOS به نقل از Phys.org — پیکرکهای گلی پیشاتاریخی phys.org
- Science News — کودکان عصر سنگ روی آثار هنری باستانی اثر انگشت گذاشتند sciencenews.org
- اطلاعیه دانشگاه عبری به نقل از Mirage News — کودکان ۱۵٬۰۰۰ سال پیش آثار هنری گلی میساختند miragenews.com
- PNAS — پیکرک گلی ۱۲٬۰۰۰ ساله یک زن و یک غاز pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- ویکی‌پدیا — عین ملاحه en.wikipedia.org
FAQ
پیکرکهای گلی پرندگان درباره هنر ناتوفی چه نشان میدهند؟
این پیکرکها نشان میدهند که شکارچیگردآورندگان ناتوفی پیش از رواج کشاورزی، پرندگان را با گل میساختند. رنگآمیزی و اثر انگشتها نیز شواهدی درباره پرداخت سطح و مشارکت احتمالی کودکان به دست میدهند.
آیا کودکان در ساخت پیکرکهای ناتوفی مشارکت داشتند؟
فاصله میان برجستگیهای اثر انگشت نشان میدهد که بعضی سازندگان ممکن است کمتر از ۱۰ سال داشته باشند. روی یک پیکرک بالاتنه انسان از عینانملاحه نیز اثر انگشت یک کودک روی اثر انگشت یک بزرگسال قرار گرفته است.
آیا پیکرکها را عمداً پخته بودند؟
همه اشیای گلی بررسیشده در معرض گرما قرار گرفتهاند. هنوز مشخص نشده که این گرما حاصل پخت عمدی، گرمشدن کنار آتش یا سوختن در زمانی بعد بوده است.
آیا این‌ها قدیمی‌ترین آثار هنری گلی جهان هستند؟
خیر. هزاران یافته گلی پیکرنما از فرهنگ پاولوف در اروپای مرکزی شناخته شده‌اند که قدمتشان به حدود ۳۲٬۰۰۰ تا ۲۷٬۰۰۰ سال پیش می‌رسد.
Image: Satuette animale période natoufienne.jpg — Fabien Gatti, CC BY-SA 4.0
