Nətuf (Natuf) mədəniyyətinə aid gil quş heykəlcikləri göstərir ki, bu ovçu-yığıcılar əkinçilik geniş yayılmazdan əvvəl heyvan təsvirləri düzəldir və rəngləyirdilər. Üç yaşayış məskənindən tapıntıları araşdıran tədqiqatda təsviri tanınan 15 heykəlciyin 11-i quşdur. Qorunmuş barmaq izləri gil fiqurların hazırlanmasında uşaqların da iştirak etdiyini ehtimal etməyə əsas verir.
Ölçüsü 2 santimetrdən kiçik bir əşyadan siz nə qədər məlumat ala bilərsiniz? Tədqiqatda müəyyənləşdirilən heykəlciklərin çoxu bu ölçüdən kiçikdir. Bununla belə, səthlərində rəngləmə, forma vermə və insan toxunuşunun izləri qalıb. Bu kiçik fiqurlar erkən sənət haqqında sualları gili sıxmaq və başqa birindən öyrənmək kimi gündəlik hərəkətlərlə əlaqələndirir.
Nətuflar kim idi?
Nətuf mədəniyyəti Levantda (Levant) Epipaleolit dövrünə aiddir. Bu icmalar təxminən 15,000–11,500 il əvvəl yaşayırdı. Onlar əkinçilik geniş yayılmazdan əvvəl oturaq və ya qismən oturaq həyat tərzi formalaşdırmışdılar. Yabanı dənli bitkilər toplayır, heyvan, xüsusilə ceyran ovlayaraq dolanırdılar.
Siz heykəlcikləri nəzərdən keçirərkən bu şəraiti də nəzərə almalısınız. Gil təsvirlər artıq oturaq həyatın müxtəlif formalarına malik ovçu-yığıcı icmalarına aid idi. Deməli, onların hazırlanması gildən canlı fiqurlar düzəltmək təcrübəsini əkinçiliyin geniş yayılmasından əvvəlki dünyaya yerləşdirir.
Mədəniyyətin adı Şukba mağarası (Şukba Mağarası) yaxınlığındakı Vadi Nətufdan (Vadi Natuf) gəlir. Doroti Qarrod (Dorothy Garrod) 1928-ci ildə mağaradakı tapıntıları araşdırdıqdan sonra ona bu adı verib. Bu ad həmin icmaları onların müəyyənləşdirilməsinə kömək edən arxeoloji işlərin aparıldığı yerlə bağlayır.
Gil quş heykəlcikləri harada tapılıb?
Loran Daven (Laurent Davin) və həmkarları İsraildəki (İsrail) üç yaşayış məskəninin materiallarını araşdırıblar. Bunlar Karmel dağındakı (Karmel Dağı) əl-Vad terrasası (el-Wad Terası), Qalileyadakı (Celile) Hayonim terrasası (Hayonim Terası) və Yuxarı İordan vadisindəki (Yukarı Ürdün Vadisi) Eynan-Mallaha (Eynan-Mallaha) idi. Tədqiqat 11 noyabr 2026-cı ildə PLOS One jurnalında dərc olunub.
Eynan-Mallaha İsrailin şimalındakı Hula vadisində (Hula Vadisi), Qalileya gölündən (Celile Gölü) təxminən 25 kilometr şimalda yerləşir.
Tədqiqatçılar fiqur təsviri ilə əlaqəli 154 gil tapıntı müəyyənləşdiriblər. Bunlara təsviri tanınan 15 heykəlcik və fiqurların qırığı ola biləcək 139 silindrik parça daxildir. Bu fərq vacibdir: 154 müəyyənləşdirilmiş fiqurla əlaqəli tapıntıların ümumi sayıdır. Yalnız 15-də tanına bilən təsvir qorunub.
Tədqiqatçılar üç yaşayış məskənindən toplanmış təxminən 40 kiloqram gil materialı çeşidləyiblər. Heykəlciklər bu daha böyük material toplusunun içindən üzə çıxıb. Onları müəyyənləşdirmək üçün kiçik parçaları, o cümlədən ilkin forması hələ də qeyri-müəyyən olan qırıqları araşdırmaq lazım gəlib.
Nətuf sənətində quşlar niyə bu qədər önəmlidir?
Təsviri tanınan fiqurlar arasında ən böyük qrup quşlardır: 15 heykəlcikdən 11-i. Bəziləri ördək, qaz və ya qu quşu kimi su quşları ilə əlaqələndirilir. Digərləri yırtıcı quşlarla əlaqələndirilir. Bu müəyyənləşdirmələr qorunmuş qrupda müxtəlif quş təsvirlərinin olduğunu göstərir.
Bəzi quş heykəlciklərinin başı aşağı və sola çevrilib. Tədqiqatçılar bu duruşları ördəklərin cütləşmə dövründəki davranışı ilə əlaqələndirirlər. Bu, verilmiş duruşun şərhidir. Konkret bir növün və ya ayinin qəti müəyyənləşdirilməsi deyil.
11 quş heykəlciyindən 10-unda qırmızı rəng izləri qalıb. Deməli, onları hazırlayanlar həm forma, həm də səthin rəngi üzərində işləyiblər. Siz bu əşyaları yalnız kiçik gil topaları kimi təsəvvür edirsinizsə, qorunmuş qırmızı izlər onların görünüşünün mühüm bir hissəsini tamamlayır.
Topluda insan təsvirləri də var. Eynan-Mallahada müəyyənləşdirilmiş iki insan heykəlciyində qolları formalaşdırılmış üst gövdə və üslublaşdırılmış üz təsvir olunur. Təsviri tanınan qrupda quşlar üstünlük təşkil edir. Bununla belə, onlar gildən canlı fiqurlar düzəltmək kimi daha geniş bir təcrübənin tərkib hissəsi idi.
Heykəlciklərin hazırlanmasında uşaqlar da iştirak edirdimi?
Araşdırılmış fiqurlu parçaların təxminən 60-ında gil sıxılarkən və ya basılarkən qalmış barmaq izləri qorunub. Bu izlər forma verilməsi zamanı baş vermiş təması qeydə alır. Onlar təsvir edilən mövzularla yanaşı, materialla işləyən insanlar haqqında da dəlil verir.
Barmaq izlərindəki xətlər arasındakı məsafənin təhlili bəzi fiqurları hazırlayanların 10 yaşdan kiçik uşaqlar ola biləcəyini göstərir. Bu nəticə izlərdən çıxarılan qənaət olaraq qalır. Həmin qeyd nəzərə alınsa belə, uşaqların Nətuf sənətinin hazırlanmasında mümkün iştirakına yer açır.
Eynan-Mallahadan tapılmış, təxminən 15,000 illik insan gövdəsi heykəlciyində xüsusilə diqqətçəkən üst-üstə düşmə qorunub. Onun arxa tərəfində uşağın barmaq izi yetkin insanın barmaq izini örtür. Tədqiqatçılar bu birləşməni eyni gil əşya üzərində praktiki öyrətmənin mümkün dəlili kimi şərh edirlər.
Siz bu dəlili gündəlik bir təcrübə ilə əlaqələndirə bilərsiniz: kiçik gil parçasını birlikdə əllə işləyərək kiməsə forma verməyi göstərmək. Üst-üstə düşən izlər bu müqayisəni faydalı edir. Onlar birgə iş ehtimalını dəstəkləyir. Lakin yetkin insanın uşağa nə izah etmiş ola biləcəyini müəyyənləşdirmir.
Gil səthlər necə işlənirdi?
Tədqiqatçılar təxminən 15,000 illik bir heykəlcikdəki nazik rəngli gil örtüyünü anqobun məlum olan ən qədim dəlili kimi müəyyənləşdirirlər. Bu örtük Nətuf əşyalarının material xüsusiyyətlərinə daha bir detal əlavə edir. Quş fiqurlarının çoxunda qorunmuş qırmızı izlər də həmin xüsusiyyətlər arasındadır.
Araşdırılan bütün gil əşyalar istiliyə məruz qalıb. Mövcud dəlillər qəsdən bişirilməni od yaxınlığında qızmadan və ya sonradan baş vermiş yanmadan hələ ayırmağa imkan vermir. Buna görə hər əşyanın qəsdən bişirildiyini demək hazırlanma prosesini olduğundan daha qəti təqdim edərdi.
Tədqiqatda müəyyənləşdirilmiş heykəlciklərin çoxunun ölçüsü 2 santimetrdən kiçikdir. Onlarda intensiv istifadə əlamətləri yoxdur. Ölçüləri və səthləri qorunmuş əşyaları səciyyələndirməyə kömək edir. Lakin təkcə bu müşahidələr fiqurların necə istifadə olunduğunu müəyyənləşdirmir.
Heykəlciklər hekayələr və ya inanclar üçün istifadə olunurdumu?
Daven heykəlciklərin hekayələri və mədəni bilikləri ötürməyə kömək etmiş ola biləcəyini irəli sürür. Uşaqların mümkün iştirakı və yetkin insanla uşağın üst-üstə düşən barmaq izləri öyrətmə ehtimalını nəzərə almağa əsas verir. Əşyaların əsl təyinatı qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Ayrıca bir tapıntı Nətuf insanları ilə quş təsvirləri arasında başqa əlaqə göstərir. Təxminən 12,000 illik qadın və qaz heykəlciyi Qalileya gölündən təxminən 2 kilometr şərqdəki Nahal Eyn Gev II-dən (Nahal Ein Gev II) tapılıb. Bu fiqur ayrıca bir tədqiqata aiddir.
Tədqiqatçılar fiqurun animistik və ya mifoloji səhnəni təsvir edə biləcəyini düşünürlər. Bu, əşyanın şərhidir. Nətuf inanclarını izah edən yazılı mətn yoxdur. Qadınla qazın birlikdə təsviri dəlildir. Ona təklif olunan məna isə daha ehtiyatlı yanaşma tələb edir.
Qaz qalıqları Nahal Eyn Gev II-də konkret kontekst yaradır. Məskəndə müəyyənləşdirilmiş 229 qaz sümüyü nümunəsi quş qalıqlarının təxminən 40 faizini təşkil edir. Növü müəyyənləşdirilə bilən qazların 96 faizi boz qazdır. Bu rəqəmlər tapılmış quş materialında qazların mühüm yer tutduğunu göstərir. Lakin heykəlciyin mənasını qəti müəyyənləşdirmir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz detallar
Qadın və qaz heykəlciyinin hündürlüyü 37 millimetr, eni 18 millimetr, dərinliyi 23 millimetrdir. Çəkisi 12.6 qramdır. Bu ölçülər sizə mümkün mifoloji səhnə haqqında şərhlərin arxasındakı əşyanı daha aydın təsəvvür etməyə imkan verir.
Eynan-Mallahadakı üst-üstə düşən barmaq izləri insan gövdəsi fiqurunun arxa tərəfindədir. Onların yeri diqqəti təsvir edilmiş qollar və bədəndən kənardakı səthə yönəldir. Əllə işləmə zamanı qalan iz də formalaşdırılmış cizgilər qədər hazırlanma prosesi haqqında dəlil daşıya bilər.
139 silindrik parça böyük toplunu qiymətləndirərkən mühüm bir qeydi zəruri edir. Onlar fiqurların hissələri ola bilər. Lakin əlavə 139 tanına bilən təsvir təqdim etmir. Onları təsviri müəyyənləşdirilə bilən 15 heykəlcikdən ayrı saxlamaq mümkün qırıqla aydın seçilən təsvir arasındakı fərqi qoruyur.
Bu tapıntılar gil sənətinin tarixində hansı yeri tutur?
PLOS-un açıqlamasına görə, əvvəllər məlum olan Nətuf heykəlciklərinin çoxu sümükdən və ya daşdan hazırlanmışdı. Gil tapıntılar Nətuf təsvir sənətinin maddi dəlillərini genişləndirir. Onlar Cənub-Qərbi Asiyada (Güneybatı Asya) gil heykəlcik ənənələrinin Neolit əkinçi icmaları ilə geniş yayıldığı fikrinə yenidən baxmağa da əsas verir.
Bu əşyalar dünyanın ilk gil sənət nümunələri deyil. Mərkəzi Avropanın (Orta Avrupa) Pavlov mədəniyyəti (Pavlov kültürü) təxminən 32,000–27,000 il əvvəl minlərlə təsvirli gil əşya hazırlayıb. Nətuf dəlilləri həmin daha uzun tarix daxilində Cənub-Qərbi Asiyanın erkən gil sənətini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
Xronologiya
- Təxminən 32,000–27,000 il əvvəl Mərkəzi Avropanın Pavlov mədəniyyəti təsvirli gil əşyalar hazırlayırdı.
- Təxminən 15,000 il əvvəl Nətuf gil heykəlcik istehsalının erkən nümunələri meydana çıxdı.
- Təxminən 12,000 il əvvəl Nahal Eyn Gev II-dən tapılmış qadın və qaz heykəlciyi hazırlandı.
- 1928 Doroti Qarrod Şukba mağarasındakı tapıntıları araşdıraraq Nətuf mədəniyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün əsas yaratdı.
- 11 noyabr 2026 PLOS One fiqur təsviri ilə əlaqəli 154 gil tapıntını araşdıran tədqiqatı dərc etdi.
Tez-tez verilən suallar
Quş heykəlcikləri Nətuf sənəti haqqında nə göstərir?
Onlar göstərir ki, Nətuf ovçu-yığıcıları əkinçilik geniş yayılmazdan əvvəl gildən quş fiqurları düzəldirdilər. 11 quş fiqurundan 10-undakı qırmızı izlər rəngləməyə də diqqət yetirildiyini sənədləşdirir.
Bu əşyaları uşaqlar hazırlayırdımı?
Barmaq izlərindəki xətlər arasındakı məsafə 10 yaşdan kiçik uşaqların iştirakını ehtimal etməyə əsas verir. Eynan-Mallaha gövdəsində uşağın izinin yetkin insanın izi üzərinə düşməsi də birgə iş ehtimalını dəstəkləyir.
Heykəlciklər qəsdən bişirilmişdimi?
Araşdırılmış hər gil əşya istiliyə məruz qalıb. Qəsdən bişirilmə, od yaxınlığında istiliyə məruz qalma və sonradan yanma hələ bir-birindən ayrılmamış mümkün izahlardır.
Bunlar ən qədim gil sənət nümunələridirmi?
Xeyr. Mərkəzi Avropanın Pavlov mədəniyyətinə aid təsvirli gil tapıntılar təxminən 32,000–27,000 il əvvələ aiddir. Onlar Nətuf nümunələrindən daha qədimdir.
Mənbələr
- Wikipedia — Nətuf mədəniyyəti en.wikipedia.org
- HeritageDaily — 15,000 illik gil heykəlciklər heritagedaily.com
- Phys.org vasitəsilə PLOS açıqlaması — Tarixdən əvvəlki gil heykəlciklər phys.org
- Science News — Daş dövrünün uşaqları qədim sənət işlərində barmaq izləri qoyublar sciencenews.org
- Mirage News vasitəsilə İbrani Universitetinin açıqlaması — Uşaqlar 15,000 il əvvəl gil sənət nümunələri hazırlayıblar miragenews.com
- PNAS — Qadın və qazı təsvir edən 12,000 illik gil heykəlcik pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Wikipedia — ʿAyn Mallaha en.wikipedia.org
FAQ
Gil quş heykəlcikləri Nətuf sənəti haqqında nə göstərir?
Onlar göstərir ki, Nətuf ovçu-yığıcıları əkinçilik geniş yayılmazdan əvvəl gildən quş fiqurları düzəldirdilər. Rəngləmə və barmaq izləri səthin işlənməsi və uşaqların mümkün iştirakı haqqında da dəlillər verir.
Nətuf heykəlciklərinin hazırlanmasında uşaqlar da iştirak edirdimi?
Barmaq izlərindəki xətlər arasındakı məsafə bəzi fiqurları hazırlayanların 10 yaşdan kiçik ola biləcəyini göstərir. Eynan-Mallahadan tapılmış insan gövdəsi heykəlciyində uşağın barmaq izi yetkin insanın izinin üzərinə düşür.
Heykəlciklər qəsdən bişirilmişdimi?
Araşdırılan bütün gil əşyalar istiliyə məruz qalıb. Qəsdən bişirilmə, od yaxınlığında qızma və sonradan yanma ehtimallarını hələ bir-birindən ayırmaq mümkün olmayıb.
Bunlar dünyanın ən qədim gil sənət nümunələridirmi?
Xeyr. Mərkəzi Avropanın Pavlov mədəniyyətindən təxminən 32,000–27,000 il əvvələ aid minlərlə təsvirli gil tapıntı məlumdur.
Image: Satuette animale période natoufienne.jpg — Fabien Gatti, CC BY-SA 4.0
