جنگلی از ستون‌های سنگی را روی تپه‌ای در غرب ترکیه تصور کنید؛ جنگلی بی‌سقف. ستون‌هایی بلندتر از یک ساختمان شش‌طبقه، ردیف‌به‌ردیف ایستاده‌اند. درون بنا حیاطی پایین‌تر از سطح اطراف قرار دارد که هرگز سقفی روی آن ساخته نشد. اینجا معبد آپولون (Apollon) در دیدیما (Didyma) است. پادشاهان برای پرسیدن از آینده خود به اینجا می‌آمدند. اینجا کارگاه ساختمانی‌ای هم بود که هیچ‌وقت تعطیل نشد.
دیدیما در ترکیه کجاست؟
دیدیما در ترکیه است، نه یونان (Yunanistan). معبد آپولون در محله حصار (Hisar) شهرستان دیدیم (Didim)، در استان آیدین (Aydın) قرار دارد.
در دوران باستان، این نیایشگاه به شهر بزرگ میلتوس (Milet) تعلق داشت. بیرون از شهر بود و حدود 20 کیلومتر با آن فاصله داشت. پس شما هنگام دیدن این ویرانه‌ها، نیایشگاه بیرون‌شهریِ یک بندر بزرگ را می‌بینید، نه مرکز یک شهر را.
دیدیما یعنی چه؟
در زبان یونانی، دیدیما یعنی «دوقلوها». بسیاری این نام را به آپولون و خواهر دوقلویش، آرتمیس (Artemis)، ربط میدهند. این برداشت رایج است، اما تنها برداشت نیست. نظریه دیگری می‌گوید نام این مکان ریشه کاریایی دارد. اگر این نظریه درست باشد، نام دیدیما مستقیماً از آن دو ایزد دوقلو گرفته نشده است.
برای تلفظ این نام، منابع مرجع انگلیسی /ˈdɪdɪmə/ را میدهند. تکیه روی هجای اول است.
نیایشگاه و پیشگوییهای آن
دیدیما فقط یک بنا نبود. مرکز پیشگویی آپولون بود و با چشمه‌ای مقدس پیوند داشت. نویسندگان باستانی آن را در کنار دلفی (Delfi) و دودونا (Dodona)، از مراکز اصلی پیشگویی یونانی می‌شمردند.
مراجعه‌کنندگان فقط مردم عادی نبودند. نخائوی دوم (II. Neko)، فرعون مصر، و کرزوس (Kroisos)، پادشاه لیدیه (Lidya)، از فرمانروایانی بودند که از دیدیما پیشگویی میخواستند. آن‌ها هدایای گران‌بهایی هم به نیایشگاه تقدیم می‌کردند.
این آیین متولیان ویژه خود را داشت:
- پروفت، کاهن اعظم آپولون؛
- زنی پیشگو که در فرایند پیشگویی نقش داشت؛
- هیدروفوروس، کاهنه آرتمیس.
معبد آپولون چقدر قدمت دارد؟
بعضی متن‌های باستانی ادعا می‌کنند دیدیما پیش از ورود مهاجران یونانی بنیان گذاشته شده بود. شواهد باستان‌شناسی این ادعا را تأیید نمی‌کند. دانشگاه هاله قدیمی‌ترین بناها و یافته‌ها را به پایان قرن 8 پیش از میلاد نسبت می‌دهد.
در قرن 6 پیش از میلاد، معبدی عظیم برای آپولون در اینجا ساخته شد. این بنا، همراه با آرتمیسیون در افسوس (Efes) و هرایون در ساموس (Sisam)، از بزرگ‌ترین معابد دوره آرکائیک بود.
راه ویژه آیین‌ها و جشن‌ها نیز به همین قرن برمی‌گردد. این راه مقدس حدود 20 کیلومتر از میلتوس تا دیدیما امتداد داشت. دسته‌های آیینی از آن عبور می‌کردند. مسیر از بندر پانورموس (Panormos)، در ماوی‌شهیر (Mavişehir) امروزی، می‌گذشت.
پارسیان، تندیس ربوده‌شده و بازگشت آن
در 494 پیش از میلاد، پارسیان به میلتوس حمله کردند. سپس معبد آپولون در دیدیما را گرفتند و غارت کردند.
پارسیان تندیس برنزی آپولون را هم که برای پرستش در معبد نگهداری می‌شد، با خود بردند. کاناخوسِ سیکونی (Sikyonlu Kanakhos) آن را ساخته بود. تندیس به هگمتانه (Ekbatana) منتقل شد. حدود 300 پیش از میلاد، سلوکوس یکم نیکاتور (I. Seleukos Nikator) آن را به دیدیما بازگرداند.
غول ناتمام
ساخت معبدی که شما امروز ویرانه‌هایش را می‌بینید، در قرن 4 پیش از میلاد آغاز شد. این بنا هرگز به‌طور کامل تمام نشد. مؤسسه باستان‌شناسی آلمان می‌گوید کار ساخت‌وساز حدود پنج قرن، با وقفه، ادامه داشت و معبد همچنان ناتمام ماند.
ابعاد بنا نشان می‌دهد چرا:
- سکویی که ستون‌ها روی آن قرار دارند، حدود 51 × 109 متر است؛
- پایه هفت‌پله‌ای زیر آن، حدود 60 × 120 متر است؛
- ستون‌های ایونیِ پیرامون بنا 19.70 متر ارتفاع دارند.
نقشه بنا را دیپتروس می‌نامند؛ یعنی دو ردیف ستون، دور تا دور نمای بیرونی آن را گرفته است. خانه‌ای را تصور کنید که دو ایوان، یکی درون دیگری، سراسر آن را احاطه کرده‌اند.
حیاط بی‌سقف
مرکز معبد عجیب‌ترین بخش آن است. حیاطی بزرگ و روباز در آن قرار دارد که سنگ‌فرش نشده است. این نقشه نامعمول با کارکرد بنا به‌عنوان مرکز پیشگویی ارتباط دارد.
در حیاط دو چیز وجود داشت: چشمه‌ای مقدس و نیایشگاهی کوچک به نام نایسکوس. در قرن 5 یا 6 میلادی، نایسکوسِ دوره هلنیستی برچیده شد. به‌جای آن، یک باسیلیکای مسیحی در حیاط ساختند.
گاه‌شمار
- اواخر قرن 8 پیش از میلاد: قدیمی‌ترین بناها و یافته‌های نیایشگاه.
- قرن 6 پیش از میلاد: معبد آپولونِ دوره آرکائیک و راه مقدس برای عبور دسته‌های آیینیِ جشن‌ها.
- 494 پیش از میلاد: پارسیان به میلتوس حمله می‌کنند و معبد دیدیما را غارت می‌کنند.
- قرن 4 پیش از میلاد: ساخت معبد بزرگی آغاز میشود که ویرانه‌هایش باقی مانده است.
- حدود 300 پیش از میلاد: سلوکوس یکم تندیس آپولون را از هگمتانه بازمی‌گرداند.
- حدود 230–100 پیش از میلاد: گزارش‌های سالانه ساخت‌وساز روی لوح‌های سنگی منتشر می‌شوند.
- 200 پیش از میلاد: جشن دیدیمیا آغاز میشود و هر چهار سال یک‌بار برگزار میشود.
- قرن‌های 5–6 میلادی: یک باسیلیکای مسیحی جای نایسکوس را می‌گیرد.
- 1906–1913: کاوش‌های علمی، معبد را به‌طور کامل از زیر خاک بیرون می‌آورند.
- 1962: مؤسسه باستان‌شناسی آلمان پژوهش‌ها را از سر می‌گیرد.
- 1979: لوتار هازلبرگر (Lothar Haselberger) ترسیم‌های باستانی را روی دیوارهای حیاط پیدا می‌کند.
- 2014: کتیبه تازه‌ای از گزارش ساخت‌وساز، متعلق به قرن 2 پیش از میلاد، کشف میشود.
- 2023: پژوهشی خطای طراحی یکی از ستون‌های ناتمام را بررسی می‌کند.
جشن‌های دیدیمیا
دیدیما وجه پرجنب‌وجوشی هم داشت. جشن‌های دیدیمیا (Didymeia) به افتخار آپولون برگزار می‌شدند. از 200 پیش از میلاد، این جشن‌ها هر چهار سال یک‌بار و همراه با مسابقات ورزشی و موسیقی برگزار می‌شدند. اگر شما با چرخه المپیک و برگزاری یک رویداد بزرگ در هر چهار سال آشنا باشید، الگوی این جشن‌ها را هم می‌شناسید.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
حیاط در سطح پایین‌تری قرار دارد. کف حیاط داخلیِ روباز حدود چهار متر پایین‌تر از گذرگاه ستون‌دارِ پیرامون آن است. شما از بالا به آن نگاه می‌کنید، نه از روبه‌رو.
سازندگان گزارش پیشرفت کار منتشر می‌کردند. از حدود 230 تا 100 پیش از میلاد، مدیریت نیایشگاه وضعیت ساخت‌وساز را در گزارش‌های سالانه اعلام می‌کرد. این گزارش‌ها روی لوح‌های بزرگ سنگی کنده می‌شدند. تابلوی اطلاع‌رسانیِ بیرون یک کارگاه ساختمانی در محله خودتان را تصور کنید. اینجا اطلاعات را روی سنگ می‌کندند و عموم مردم می‌توانستند آن را بخوانند.
گزارشی که در 2014 کشف شد. گزارشی از ساخت‌وساز که در 2014 پیدا شد، به اواخر دهه 170 پیش از میلاد تعلق دارد. در آن از معدن‌های سنگِ کوه گریون (Grion Dağı)، حمل بلوک‌ها و رج 28 سنگ‌های دیوار معبد یاد شده است.
نقشه‌هایی که روی دیوارها کنده شده‌اند. در 1979، لوتار هازلبرگر ترسیم‌های معماری باستانی را کشف کرد که روی دیوارهای حیاط کنده شده بودند. این‌ها نقشه‌های اجراییِ خودِ کارگاه ساختمانی هستند.
ستونی با ایراد طراحی. پژوهشی در 2023 یکی از ستون‌های ناتمام را بررسی کرد که حدود 20 متر ارتفاع داشت. نتیجه این بود که قطر قطعات استوانه‌ایِ ستون طوری طراحی شده بود که نمی‌شد با آن‌ها شکل جانبیِ درستِ ستون را ساخت.
کشف دوباره و پژوهش
کاوش‌های علمی بین 1906 و 1913، معبد را به‌طور کامل از زیر خاک بیرون آوردند. بخش‌هایی از آن دوباره برپا شد. پژوهش‌ها در 1962 زیر نظر مؤسسه باستان‌شناسی آلمان از سر گرفته شد.
از آن زمان، محور کار از حفاری به خواندن شواهد تغییر کرده است. کتیبه‌ها و ترسیم‌های روی دیوار به پژوهشگران امکان میدهند روند طراحی معبد به دست سازندگان باستانی را دنبال کنند.
پرسش‌های متداول
معبد آپولون در دیدیما کجاست؟
در محله حصارِ شهرستان دیدیم در استان آیدینِ ترکیه قرار دارد. در دوران باستان، نیایشگاهی بیرون از میلتوس بود و حدود 20 کیلومتر با آن فاصله داشت.
دیدیما یعنی چه؟
در زبان یونانی یعنی «دوقلوها». بعضی آن را به آپولون و آرتمیس ربط میدهند. نظریه دیگری می‌گوید نام این مکان ریشه کاریایی دارد.
چرا معبد هرگز تمام نشد؟
کار ساخت‌وساز حدود پنج قرن، با وقفه، ادامه داشت و معبد همچنان ناتمام ماند. ابعاد بنا بزرگیِ کار را نشان می‌دهد: ستون‌های 19.70 متری و پایه‌ای به ابعاد حدود 60 × 120 متر.
آیا دیدیما بهاندازه دلفی مشهور بود؟
دیدیما در کنار دلفی و دودونا از مراکز اصلی پیشگویی یونانی شمرده می‌شد. نخائوی دومِ مصر و کرزوسِ لیدیه از آن پیشگویی میخواستند.
دیدیما چطور تلفظ میشود؟
منابع مرجع انگلیسی تلفظ /ˈdɪdɪmə/ را میدهند؛ با تکیه روی هجای اول.
منابع
- وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری ترکیه — معبد آپولون دیدیم muze.gov.tr
- دانشگاه مارتین لوتر هاله–ویتنبرگ — تاریخ دیدیما ikakla.uni-halle.de
- دانشگاه مارتین لوتر هاله–ویتنبرگ — تاریخچه کاوش‌ها ikakla.uni-halle.de
- دانشگاه مارتین لوتر هاله–ویتنبرگ — ویرایش تازه گزارش‌های ساخت‌وساز دیدیما ikakla.uni-halle.de
- مؤسسه باستان‌شناسی آلمان — روندهای ساخت‌وساز باستانی در معبد آپولون publications.dainst.org
- مؤسسه باستان‌شناسی آلمان — گونتر و پریگنیتس، یک گزارش سالانه تازه publications.dainst.org
- مؤسسه باستان‌شناسی آلمان — هازلبرگر، کونیگزکر و پریگنیتس، پژوهش‌های معماری در دیدیما، جلد II publications.dainst.org
- دانشنامه ایرانیکا — دیدیما iranicaonline.org
- ویکی‌پدیای انگلیسی — دیدیما en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — دیدیما tr.wikipedia.org
Image: Temple of Apollo, Didyma 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
