Didyma Apollon Tapınağı: 500 yılda bitmeyen dev tapınak

Didyma’daki Apollon Tapınağı’nın şantiyesi aralıklarla yaklaşık beş yüzyıl çalıştı ve yapı yine de tamamlanamadı [6]. Bugün Aydın’ın Didim ilçesinde dikilen o devasa sütunlar, bitmemiş bir projenin kalıntısıdır.

Bu yazıda Didyma’nın nerede olduğunu, adının ne anlama geldiğini ve kehanet merkezinin nasıl işlediğini öğreneceksiniz. Tapınağın ölçülerine, taşlara kazınmış inşaat raporlarına ve duvarlardaki antik çizimlere de bakacağız.

Didyma nerede? Antik kent ve Apollon Tapınağı

Didyma Apollon Tapınağı, Aydın ilinin Didim ilçesine bağlı Hisar Mahallesi’nde bulunur [1]. Bu yüzden arama motorlarında hem ‘Didim’ hem ‘Didyma’ yazıldığını görürsünüz. İkisi aynı bölgeyi anlatır.

‘Didyma antik kenti’ demek tam doğru olmayabilir. Didyma, bir şehirden çok bir kutsal alandı. Antik Milet kentinin yaklaşık 20 kilometre uzağında, kent dışında yer alıyordu [2]. Yani Milet’te yaşayan biri tapınağa gitmek için bir yolculuk yapmak zorundaydı.

Bu yol da bilinir. Milet ile Didyma arasındaki yaklaşık 20 kilometrelik Kutsal Yol, MÖ 6. yüzyılda festival alayları tarafından kullanılıyordu. Yol, bugünkü Mavişehir’deki Panormos limanına uğruyordu [3]. Bugün aynı mesafeyi arabayla kısa sürede kat edersiniz. Antik çağda ise bu yürüyüş, başlı başına bir dinî törenin parçasıydı.

Didyma ne demek?

Yunancada Didyma sözcüğü ‘ikizler’ anlamına gelir. Yer adının doğrudan Apollon ile Artemis’in ikizliğinden türediği düşünülebilir. Ancak yer adının Karya kökenli olduğu kuramı bu yoruma karşı bir alternatif oluşturur [4].

Telaffuz konusunda da bir ipucu var. İngilizce kaynak adı /ˈdɪdɪmə/ olarak gösterir ve vurgu ilk hecededir [5]. Türkçede ise çoğu kişi ‘Didim’ der. Yöre adı da böyle kullanılır.

Didyma ne zaman kuruldu?

Antik metinlerde Didyma’nın Yunan kolonizasyonundan önce kurulduğu söylenir. Halle Üniversitesi’nin değerlendirmesi ise farklı bir tablo çizer. Bu değerlendirmeye göre en eski yapı ve buluntular MÖ 8. yüzyıl sonuna tarihlenir [2].

Yani arkeolojik kanıtlar, kutsal alanın başlangıcını MÖ 8. yüzyılın sonuna götürür. Daha eskisini gösteren bir buluntu bu kaynakta anılmaz.

Didyma neden önemli bir kehanet merkeziydi?

Didyma, kutsal bir kaynakla bağlantılı bir Apollon kehanet merkeziydi. Antik çağda Delphi ve Dodona ile birlikte tanınan başlıca Yunan kehanet merkezlerinden sayılırdı [2].

Hükümdarlar da buraya başvurdu. Mısır Firavunu II. Nekho ve Lidya Kralı Kroisos, Didyma’dan kehanet isteyen ve kutsal alana değerli adaklar sunan isimler arasındaydı [2]. Bugün bir danışmana başvurur gibi, dönemin güçlü kralları da kararlarını burada sınadı.

Kutsal alanın bir görevli kadrosu vardı:

• Prophet: Apollon’un başrahibi.
• Kadın kâhin: Kehanette görev alan kişi.
• Hydrophoros: Artemis’in rahibesi.

Merkezi avluda ise kutsal bir su kaynağı ile naiskos denen küçük bir tapınak bulunuyordu [7].

Apollon onuruna düzenlenen Didymeia şenlikleri de burada yapılırdı. MÖ 200’den itibaren dört yılda bir, sportif ve müziksel yarışmalarla kutlanırdı [2]. Olimpiyat takvimine alışkın biri için tanıdık bir ritimdir bu.

Tapınak ne kadar büyük? Ölçüler ve plan

MÖ 6. yüzyılda Didyma’da yükselen anıtsal Apollon Tapınağı, Efes Artemision’u ve Samos Heraion’u ile birlikte Arkaik dönemin en büyük tapınakları arasındaydı [2]. Bugün görülen yapı ise ondan sonraki, MÖ 4. yüzyılda başlanan tapınaktır [7].

Bu Helenistik tapınağın ölçüleri etkileyicidir:

• Sütunların oturduğu stylobat düzlemi yaklaşık 51 × 109 metredir [5].
• Yedi basamaklı altlığı yaklaşık 60 × 120 metredir [5].
• Çevreleyen İon sütunlarının yüksekliği 19,70 metredir [5].

Yaklaşık 20 metrelik bir sütun, altı yedi katlı bir apartmanın yüksekliğine yakındır. Böyle sütunlardan oluşan çift sıraya bir de siz bakın: Dış cepheyi çevreleyen çift sütun sırası nedeniyle yapı dipteros plan tipindedir [7].

En sıra dışı özelliği ise ortasındadır. Tapınağın merkezinde üstü açık ve zemini taş döşemesiz geniş bir avlu vardı. Bu avlu, yapının kehanet işlevine bağlı olağandışı mimari düzeninin parçasıdır [7].

Persler, Seleukos ve Hristiyan bazilikası: tapınağın sonraki hayatı

Persler, MÖ 494’te Milet’e saldırdı. Ardından Didyma Apollon Tapınağı’nı da ele geçirip yağmaladılar [1]. Sikyonlu Kanakhos’un yaptığı bronz Apollon kült heykeli Ekbatana’ya götürüldü [8].

Heykel geri döndü. I. Seleukos Nikator, onu yaklaşık MÖ 300’de Didyma’ya geri getirdi [8].

Sonraki dönemde kutsal alanın işlevi değişti. Helenistik naiskos, MS 5. veya 6. yüzyılda sökülerek yerine tapınağın orta avlusunda bir Hristiyan bazilikası inşa edildi [7].

Modern dönemde ise tapınak yeniden gün yüzüne çıktı. 1906–1913 yılları arasındaki bilimsel kazılarda tamamen açığa çıkarıldı ve kısmen yeniden ayağa kaldırıldı [7]. Didyma’daki kazı ve araştırmalar 1962’de Alman Arkeoloji Enstitüsü yönetiminde yeniden başladı [9].

Kısa kronoloji

1. MÖ 8. yüzyıl sonu Kutsal alanın başlangıcını belgeleyen en eski yapı kalıntıları ve buluntular
2. MÖ 6. yüzyıl Arkaik anıtsal Apollon Tapınağı ve festival alaylarının kullandığı Kutsal Yol
3. MÖ 494 Perslerin Milet’e saldırması ve Didyma Tapınağı’nın yağmalanması
4. MÖ 4. yüzyıl Bugün görülen büyük tapınağın inşasına başlanması
5. Yaklaşık MÖ 300 I. Seleukos’un Apollon kült heykelini Ekbatana’dan geri getirmesi
6. Yaklaşık MÖ 230–100 Yıllık yapı raporlarının taş steller üzerinde yayımlanması
7. MÖ 200 Didymeia şenliklerinin dört yılda bir düzenlenmeye başlaması
8. MS 5.–6. yüzyıl Orta avludaki naiskosun yerine Hristiyan bazilikasının yapılması
9. 1906–1913 Tapınağın bilimsel kazılarla tamamen açığa çıkarılması
10. 1962 Alman Arkeoloji Enstitüsü yönetiminde araştırmaların yeniden başlaması
11. 1979 Lothar Haselberger’in avlu duvarlarındaki antik mimari çizimleri keşfetmesi
12. 2014 MÖ 2. yüzyıla ait yeni bir yapı raporu yazıtının bulunması
13. 2023 Bitmemiş sütunlardan birinin planlama hatasını inceleyen araştırmanın yayımlanması

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Avlu aşağıda. Açık iç avlunun zemini, çevresindeki sütunlu dolaşım alanından yaklaşık dört metre daha aşağıdadır [10]. Yani avluya girerken bir iki kat merdiven inmek gibi bir seviye farkı vardır.

Taşa kazınmış şeffaflık. Kutsal alan yönetimi, yaklaşık MÖ 230’dan MÖ 100’e kadar inşaat ilerlemesini büyük taş steller üzerine kazınmış yıllık raporlarla halka duyurdu [10]. Bunu bir belediyenin projesini kamuya açıklayan panosuna benzetebilirsiniz. Fark şu: Bu pano mermere oyulmuştu.

2014’te çıkan rapor. MÖ 170’li yılların sonlarına tarihlenen bir yapı raporu 2014’te bulundu. Rapor, Grion Dağı’ndaki taş ocaklarını, blok taşımacılığını ve tapınak duvarının 28. taş sırasını kaydeder [11].

Duvardaki çizimler. Lothar Haselberger, 1979’da Apollon Tapınağı’nın avlu duvarlarına kazınmış antik mimari çizimleri keşfetti [5]. Mimarlar planlarını doğrudan duvara işlemişti.

Hatalı sütun planı. 2023 tarihli bir araştırma, tapınağın yaklaşık 20 metre yüksekliğindeki bitmemiş sütunlarından birinin tambur çaplarının doğru bir sütun profili oluşturamayacak biçimde planlandığı sonucuna vardı [12]. Dev projelerde hata payı da dev olabiliyordu.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Aydın Milet Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
2. Halle-Wittenberg Üniversitesi — Geschichte von Didyma ikakla.uni-halle.de
3. Türkçe Vikipedi — Didyma tr.wikipedia.org
4. Türkçe Vikipedi — Didyma tr.wikipedia.org
5. İngilizce Wikipedia — Didyma en.wikipedia.org
6. Alman Arkeoloji Enstitüsü — Antike Bauabläufe am Apollontempel publications.dainst.org
7. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Didim Apollon Tapınağı muze.gov.tr
8. Encyclopaedia Iranica — Didyma iranicaonline.org
9. Halle-Wittenberg Üniversitesi — Grabungsgeschichte ikakla.uni-halle.de
10. Halle-Wittenberg Üniversitesi — Neuedition der Bauberichte von Didyma ikakla.uni-halle.de
11. Alman Arkeoloji Enstitüsü — Günther ve Prignitz, Ein neuer Jahresbericht publications.dainst.org
12. Alman Arkeoloji Enstitüsü — Haselberger, Koenigsaecker ve Prignitz, Architekturforschungen in Didyma II publications.dainst.org

Görsel: Temple of Apollo, Didyma 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0