آسوس کجاست؟ معبد آتنا و تاریخ روستای بهرام‌قلعه

آسوس در کجای ترکیه است؟

آسوس (Assos) در روستای بهرام‌قلعه (Behramkale)، از توابع شهرستان آیواجیک (Ayvacık) در استان چاناق‌قلعه (Çanakkale) ترکیه قرار دارد. فاصله آن از مرکز شهرستان به سمت جنوب حدود 17 کیلومتر است. اگر شما می‌خواهید این شهر باستانی را روی نقشه پیدا کنید، نام روستای بهرام‌قلعه را جست‌وجو کنید. محوطه باستان‌شناختی و روستا بخشی از یک بستر تاریخی مشترک‌اند.

شهر در بخش جنوب غربی شبه‌جزیره بیگا (Biga)، در محدوده سرزمین باستانی تروآس (Troas) قرار دارد. جزیره لسبوس (Midilli) روبه‌روی آن است. یونسکو مختصات آسوس را 39°29′16″ شمالی و 26°20′13″ شرقی ثبت کرده است. این اطلاعات جای دقیق آسوس را مشخص می‌کنند. همچنین نشان می‌دهند چرا تاریخ شهر بارها با ارتباط میان خشکی اصلی و جزیره آن سوی آب پیوند می‌خورد.

آکروپولیس بر تپه‌ای پرشیب، در ارتفاع 235 متری از سطح دریا قرار دارد. معبد آتنا (Athena) در همین بخش مرتفع شهر ساخته شده است. آسوس بندر هم دارد؛ بنابراین جغرافیای آن هم نیایشگاهی بر فراز تپه را در بر می‌گیرد و هم ساحل و بندر را. شما می‌توانید این دو نقطه را مبنا قرار دهید تا فضاهای متفاوت تاریخ شهر را بهتر در ذهن نگه دارید.

شهر باستانی آسوس چگونه شکل گرفت؟

پژوهش‌های باستان‌شناسی، سکونت پیوسته در آسوس را تا اوایل عصر مفرغ، حدود 3000–2000 پیش از میلاد، عقب می‌برند. بنابراین تاریخ آن بسیار پیش‌تر از استقرار یونانیانی آغاز می‌شود که نویسندگان باستان از آن سخن گفته‌اند. سکونت اولیه و ورود بعدی مهاجران از لسبوس، دو مرحله جداگانه از تاریخ همین مکان‌اند.

به روایت نویسندگان باستان، مهاجرانی از متیمنای (Methymna) لسبوس در سده هفتم پیش از میلاد سکونتگاه یونانی را بنیان گذاشتند. به این ترتیب، جزیره‌ای که روبه‌روی آسوس دیده می‌شود، در روایت‌های مربوط به پیدایش آن نیز حضور دارد.

پیوند احتمالی آسوس با پداسوس (Pedasos)، مکانی که هومر (Homeros) نام برده است، به احتیاط بیشتری نیاز دارد. وزارت فرهنگ و گردشگری این تطبیق را بعید می‌داند. توضیح این نهاد به توصیف استرابون (Strabon) از پداسوس به‌عنوان مکانی متروک اشاره دارد. بنابراین نباید یکی‌بودن آسوس با آن مکانِ یادشده در آثار هومر را قطعی دانست.

آسوس در 560 پیش از میلاد زیر فرمان لیدی قرار گرفت. پس از آنکه پارسیان پادشاهی لیدی را از میان بردند، فرمانروایی پارسیان آغاز شد. با این دگرگونی‌ها، قدرت‌های مختلف یکی پس از دیگری بر شهر حاکم شدند، اما سکونت در آن ادامه یافت. معبد آتنا، متعلق به سده ششم پیش از میلاد، در همین توالی طولانی سکونت جای می‌گیرد.

اهمیت معبد آتنا در آسوس چیست؟

معبد آتنا به سده ششم پیش از میلاد تعلق دارد و به ایزدبانوی نگهبان شهر اختصاص داشت. جایگاه آن در آکروپولیس، این نیایشگاه را بر تپه پرشیبِ مشرف به دریا قرار می‌دهد. برای شما، معبد نقطه شروع مشخصی است تا هم معماری شهر را بشناسید و هم تاریخ دینی آن را دنبال کنید.

وزارت فرهنگ و گردشگری آن را تنها نمونه شناخته‌شده معبد دوریک از دوره آرکائیک در آناتولی معرفی می‌کند. محدوده جغرافیایی و زمانی این گفته اهمیت دارد. این ویژگی به آناتولی و دوره آرکائیک مربوط است، نه به همه معبدهایی که در سراسر دوران باستان در این منطقه ساخته شده‌اند.

معبد نقشه‌ای پریپترال، یعنی ستون‌بندی پیرامونی، دارد. ستون‌ها گرداگرد بنا قرار داشتند: شش ستون در هر ضلع کوتاه و سیزده ستون در هر ضلع بلند. این تعداد به شما کمک می‌کند آرایش بنا را به‌روشنی تصور کنید. ستون‌بندی دور تا دور معبد امتداد داشت و تنها در نمای جلویی متمرکز نبود.

بخش‌های معبد، به‌جز سازه سقف، از سنگ آندزیت ساخته شده بودند. تزیینات بنا نیز سنت‌های معماری مختلف را کنار هم می‌آورد. یونسکو آن را بنایی دوریک با نوار نقش‌برجسته ایونیک توصیف می‌کند. بنابراین اهمیت معبد هم به آرایش کلی آن برمی‌گردد و هم به تزیینات حجاری‌شده‌ای که در این آرایش جای گرفته‌اند.

نقش‌برجسته‌هایی با صحنه‌های نبردِ مرتبط با هراکلس (Herakles) و سانتورها، موجودات نیمه‌انسان و نیمه‌اسب، به این معبد تعلق داشتند. قطعات آن‌ها اکنون میان موزه‌های چاناق‌قلعه، استانبول، لوور و بوستون پراکنده‌اند. به این ترتیب، سرگذشت آثار باقی‌مانده از بنا به آکروپولیس محدود نمی‌شود و در قطعات معماریِ نگهداری‌شده در چند مجموعه موزه‌ای ادامه می‌یابد.

چرا نام آسوس با ارسطو پیوند خورده است؟

ارسطو (Aristoteles) به دعوت هرمیاس (Hermias) به آسوس آمد. او بین سال‌های 347 و 345 پیش از میلاد در این شهر زندگی و تدریس کرد. بنابراین آسوس جایگاهی مستقیم در زندگی‌نامه او دارد. این پیوند بر میزبانی مشخص، دوره‌ای معین و تدریس در خود شهر استوار است.

آسوس با کلئانتس (Kleanthes) نیز پیوند دارد؛ او در این شهر به دنیا آمد. کلئانتس بعدها جانشین زنون (Zenon) در ریاست مکتب رواقی در آتن (Atina) شد. اقامت ارسطو و زادگاه‌بودن آسوس برای کلئانتس، دو نوع ارتباط متفاوت‌اند، اما هر دو این شهر را به تاریخ فلسفه پیوند می‌دهند.

تاریخ سیاسی شهر نیز در کنار این ارتباط‌های فکری ادامه داشت. آسوس در 365 پیش از میلاد در برابر محاصره مائوسولوس (Mausolos) و اتوفراداتس (Autophradates) مقاومت کرد. آن‌ها نتوانستند شهر را تصرف کنند. فرمانروایی پارسیان پس از پیروزی اسکندر مقدونی در نبرد گرانیکوس (Granikos) در 334 پیش از میلاد پایان یافت.

آسوس پس از دوره‌ای فرمانروایی پادشاهی پرگامون (Bergama)، در 133 پیش از میلاد زیر فرمان روم رفت. نام شهر در باب 20 کتاب اعمال رسولان نیز آمده است. این روایت شرح می‌دهد که پولس (Pavlus) در آسوس با همراهانش دیدار کرد، سوار کشتی شد و به سوی لسبوس ادامه مسیر داد. در اینجا بندر بار دیگر، این بار در شرح یک سفر ثبت‌شده، حضور پیدا می‌کند.

جز معبد آتنا چه آثاری باقی مانده است؟

بقایای آسوس شامل آگورا، رواق ستون‌دار یا استوآ، ساختمان شورا یا بولوتریون، ژیمنازیوم، تئاتر و گورستان باستانی است. این بناها تصویری فراتر از نیایشگاه به دست می‌دهند. شهر باستانی انواع مختلفی از ساختمان‌ها و فضاها را در خود جای داده بود. بازمانده‌های باستان‌شناختی آن نیز به معبد بالای آکروپولیس محدود نیستند.

در شرح پرونده پیشنهادی یونسکو، طول دیوارهای شهر 3,100 متر ثبت شده است. ارتفاع بخش‌های باقی‌مانده 12 متر و شمار کل برج‌ها هشت ذکر شده است. این اندازه‌ها نشان می‌دهند که استحکامات بخش قابل‌توجهی از محوطه باقی‌مانده‌اند. آن‌ها مقیاس معماری دیگری را نیز به شهری اضافه می‌کنند که اغلب با ستون‌های معبدش معرفی می‌شود.

بهرام‌قلعه چه پیوندی با تاریخ دوره‌های بعد دارد؟

بر پایه یکی از توضیح‌های پیشنهادی، نام بهرام از نام دورهٔ امپراتوری روم شرقی (بیزانس)ِ مکان، ماخرام (Machram)، گرفته شده است. این دیدگاه همچنان یک پیشنهاد ریشه‌شناختی است. این فرضیه ارتباطی احتمالی میان نام‌های رایج در دوره‌های مختلف مطرح می‌کند، اما منشأ نام امروزی روستا را به‌طور قطعی روشن نمی‌کند.

مسجد خداوندگار (Hudâvendigâr Camii) در موقعیتی صخره‌ای در شمال آکروپولیس قرار دارد. این بنا از آثار اوایل دوره عثمانی است و به نیمه دوم سده چهاردهم میلادی نسبت داده می‌شود. بر پایه زمینه تاریخی آن، تاریخی پس از 1365 نیز پیشنهاد شده است. این مسجد، بنای دینیِ دوره‌ای متأخرتر را به فضای پیرامون نیایشگاه باستانی افزوده است.

اینکه مسجد اصلاً مناره‌ای داشته است یا نه نیز موضوع تفسیرهای مختلف بوده است. در برابر ادعای فروریختن مناره، علی بوران (Ali Boran) این احتمال را بیشتر می‌داند که بنا از ابتدا مناره نداشته است. این تفاوت، برداشت ما از سیمای اولیه مسجد را تغییر می‌دهد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

یادداشت‌های روزانه فرانسیس اچ. بیکن (Francis H. Bacon) از سال 1881، قطعات نقش‌برجسته معبد را ثبت کرده‌اند که دوباره در دیواری قرون‌وسطایی به کار رفته بودند. این قطعات نقش معماری تازه‌ای پیدا کرده بودند. کشف آن‌ها، تزیینات حجاری‌شده معبد آتنا را به ساخت‌وسازهای بعدی در آسوس پیوند می‌دهد.

یادداشت بیکن در 21 آوریل 1881 جزئیات عملی دیگری را ثبت کرده است. وقتی تارهای نشانه‌روی دستگاه نقشه‌برداری ترانزیتِ گروه پاره شد، او آن‌ها را با تار عنکبوت ترمیم کرد. اگر شما هم زمانی برای راه‌انداختن یک ابزار روزمره دست به تعمیری ابتکاری زده باشید، این ماجرا پیوندی آشنا با کار میدانی باستان‌شناسان برایتان ایجاد می‌کند.

بر دیوار غربی مسجد خداوندگار، تصویرهایی از کشتی باقی مانده است که با رنگِ به‌دست‌آمده از ریشه گیاهان نقاشی شده‌اند. این تصویرها از ویژگی‌های مشخص این بنای عثمانی‌اند. در کنار تاریخ ساخت و موقعیت صخره‌ای مسجد در شمال آکروپولیس، آن‌ها نیز شایسته توجه‌اند.

بندر در دوره‌های بعد نقش تجاری هم داشت. در سده هجدهم میلادی، اینجا بندری مهم برای تجارت پوست بلوط والونیا بود. بنابراین تاریخ ساحل آسوس از سفرهای دریایی باستان فراتر می‌رود و تجارت ثبت‌شده یک ماده مشخص را نیز در بر می‌گیرد.

خط زمانی

• 3000–2000 پیش از میلاد: سکونت در اوایل عصر مفرغ.
• سده هفتم پیش از میلاد: مهاجران متیمنا در لسبوس، سکونتگاه یونانی را بنیان می‌گذارند.
• 560 پیش از میلاد: فرمانروایی لیدی آغاز می‌شود.
• سده ششم پیش از میلاد: معبد آتنا ساخته می‌شود.
• 365 پیش از میلاد: مائوسولوس و اتوفراداتس در تصرف آسوس ناکام می‌مانند.
• 347–345 پیش از میلاد: ارسطو در شهر زندگی و تدریس می‌کند.
• 334 پیش از میلاد: پیروزی اسکندر به فرمانروایی پارسیان پایان می‌دهد.
• 133 پیش از میلاد: آسوس زیر فرمان روم می‌رود.
• نیمه دوم سده چهاردهم میلادی: دوره‌ای که ساخت مسجد خداوندگار به آن نسبت داده می‌شود.
• سده هجدهم میلادی: بندر در تجارت پوست بلوط نقش مهمی دارد.
• 1881–1883: کاوش‌ها به نمایندگی از مؤسسه باستان‌شناسی آمریکا انجام می‌شوند.
• 1981: کاوش‌ها به سرپرستی اومیت سرداراوغلو از سر گرفته می‌شوند.
• 15 آوریل 2017: آسوس برای قرار گرفتن در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی می‌شود.

چه کسانی آسوس را کاوش کردند؟

جوزف تاچر کلارک (Joseph Thacher Clarke) و فرانسیس اچ. بیکن نخستین کاوش‌های علمی را بین سال‌های 1881 و 1883 انجام دادند. آن‌ها به نمایندگی از مؤسسه باستان‌شناسی آمریکا کار می‌کردند. یادداشت‌های روزانه بیکن جزئیات این فعالیت‌ها را حفظ کرده‌اند؛ از جمله نقش‌برجسته‌های دوباره‌استفاده‌شده و تعمیر ابزار نقشه‌برداری.

کاوش‌ها در 1981 به سرپرستی اومیت سرداراوغلو (Ümit Serdaroğlu) از دانشگاه استانبول از سر گرفته شد. این محوطه باستان‌شناختی بعدها، در 15 آوریل 2017، برای قرار گرفتن در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی شد. وضعیت ثبت‌شده آن، معرفی برای فهرست موقت است.

پرسش‌های متداول

آسوس در کجای ترکیه است؟

آسوس در بهرام‌قلعه، در شهرستان آیواجیکِ استان چاناق‌قلعه قرار دارد. فاصله آن از مرکز شهرستان به سمت جنوب حدود 17 کیلومتر است و روبه‌روی جزیره لسبوس قرار دارد.

معبد آتنا چه زمانی ساخته شد؟

قدمت معبد به سده ششم پیش از میلاد می‌رسد. این بنا به آتنا، ایزدبانوی نگهبان آسوس، اختصاص داشت.

آیا ارسطو در آسوس تدریس می‌کرد؟

بله. ارسطو پس از آمدن به دعوت هرمیاس، بین سال‌های 347 و 345 پیش از میلاد در آسوس زندگی و تدریس کرد.

آیا آسوس در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟

آسوس در 15 آوریل 2017 برای قرار گرفتن در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی شد. این همان وضعیتی است که برای محوطه باستان‌شناختی ثبت شده است.

منابع

1. وزارت فرهنگ و گردشگری — محوطه باستان‌شناختی آسوس dosim.ktb.gov.tr
2. یونسکو — محوطه باستان‌شناختی آسوس whc.unesco.org
3. اداره فرهنگ و گردشگری استان چاناق‌قلعه — محوطه باستان‌شناختی آسوس canakkale.ktb.gov.tr
4. آرکئولوژی — یادداشت‌های روزانه فرانسیس اچ. بیکن از آسوس archive.archaeology.org
5. دانشنامه اسلام TDV — مسجد خداوندگار، بهرام‌قلعه islamansiklopedisi.org.tr

FAQ

Image: Assos theater from N (1991).jpg — Mark Landon, CC BY 4.0