Assos’un Athena Tapınağı, denizden 235 metre yükselen sarp bir akropolde bulunur. Siz bu yazıda Assos’un konumunu, tapınağın mimarisini ve Behramkale’nin tarihini öğreneceksiniz. Midilli karşısındaki yerleşimin geçmişi, arkeolojik araştırmalara göre İlk Tunç Çağı’na uzanır. [1][2]
Bugünkü Behramkale, antik yapılarla erken Osmanlı döneminden kalan bir camiyi birlikte barındırır. Aristoteles’in ders verdiği Assos’ta agora, tiyatro ve nekropol kalıntıları da bulunur. Gündelik hayattan bir bağ kurmak isterseniz, kentin eğitim ve ticaret geçmişini izleyebilirsiniz. Ders anlatılan kent ile mal taşınan liman, Assos’un farklı işlevlerini gösterir. [2][3][4]
Assos nerede, haritada nasıl bulunur?
Assos Antik Kenti, Çanakkale’nin Ayvacık ilçesine bağlı Behramkale köyünde yer alır. Konumu, Ayvacık ilçe merkezinin yaklaşık 17 kilometre güneyi olarak tarif edilir. Siz haritada ararken Çanakkale, Ayvacık ve Behramkale adlarını birlikte kullanabilirsiniz. Böylece antik kentin bugünkü idari adresini coğrafi konumuyla birlikte değerlendirmiş olursunuz. [1]
Assos, Biga Yarımadası’nın güneybatısında bulunan antik Troas bölgesinin yerleşimleri arasında sayılır. Kentin karşısında Midilli Adası bulunması, konumunu tarif ederken kullanılan somut bir referanstır. UNESCO kaydındaki koordinatlar, 39°29′16″ kuzey enlemi ve 26°20′13″ doğu boylamı olarak verilir. Haritaya bu koordinatları girmeniz, Assos’un yerini doğrudan kontrol etmenizi sağlar. [2]
Akropolün deniz seviyesinden yüksekliği, UNESCO adaylık dosyasında 235 metre olarak belirtilir. Athena Tapınağı da kentin bu yüksek ve sarp kesiminde bulunur. Bu nedenle Assos’un haritadaki konumuyla arazideki yükseltisini birlikte düşünmek yararlı olur. Midilli karşısındaki kıyı konumu ile tepedeki tapınak, aynı yerleşimin parçalarıdır. [1][2]
Assos Antik Kenti’nin tarihi ne zaman başlıyor?
Bakanlığın arkeolojik araştırmalara dayanan açıklaması, Assos’taki kesintisiz yerleşimi İlk Tunç Çağı’na götürür. Bu başlangıç için verilen yaklaşık tarih aralığı, MÖ 3000–2000 dönemini kapsar. Antik yazarlara dayanan Yunan yerleşimi anlatısı ise daha sonraki yüzyıllara aittir. Bu anlatıya göre yerleşimciler, MÖ 7. yüzyılda Midilli’nin Methymna kentinden gelmiştir. [1]
Assos’un erken yerleşim geçmişi ile Yunan yerleşiminin kuruluşunu ayrı düşünmek gerekir. İlk Tunç Çağı bulguları, MÖ 7. yüzyıldan önceki yerleşim geçmişini gösterir. Dolayısıyla Methymna’dan gelenlerin anlatısı, Assos tarihinin bütün başlangıcını tek başına açıklamaz. Siz kuruluş tarihini okurken bu iki farklı dayanağı birbirinden ayırabilirsiniz. [1]
Assos, MÖ 560 yılında Lidya Krallığı’nın hâkimiyeti altına girmiş antik kentlerdendir. Lidya Krallığı’nın Persler tarafından yıkılmasının ardından kentte Pers egemenliği başlamıştır. MÖ 365 yılında Mausolos ve Autophradates’in kuşatması ise başarıya ulaşmamıştır. Assos’un bu kuşatmaya direnmesi, kentin siyasi tarihindeki somut olaylardan biridir. [2][3][6]
Hermias’ın davetiyle Assos’a gelen Aristoteles, MÖ 347–345 yılları arasında kentte yaşamıştır. Filozofun burada ders vermesi, Assos tarihine eğitim açısından bakmayı sağlar. Bugünün öğrencisi için bu bağlantı, gündelik ders deneyimini antik kentle ilişkilendirir. Assos, Aristoteles’in yaşamında hem ikamet ettiği hem ders anlattığı bir yerdir. [3]
Büyük İskender’in MÖ 334 tarihli Granikos zaferi, Assos’taki Pers egemenliğini sona erdirmiştir. Kent, Bergama Krallığı döneminin ardından MÖ 133 yılında Roma yönetimine geçmiştir. Bu yönetim değişiklikleri, Assos tarihini tek bir siyasi dönemle sınırlamamayı gerektirir. Lidya, Pers, Bergama ve Roma başlıkları, yerleşimin farklı yönetim evrelerini oluşturur. [2][3][6]
Athena Tapınağı neden dikkat çekiyor?
Athena Tapınağı, Assos’un koruyucu tanrıçası Athena’ya adanmış ve MÖ 6. yüzyıla tarihlenmiştir. Yapı, Anadolu’da Arkaik dönemden bilinen tek Dor düzenindeki tapınak örneği olarak tanımlanır. Buradaki ayırt edici ifade, hem Anadolu coğrafyasını hem Arkaik dönemi kapsar. Tapınağın mimari konumunu değerlendirirken bu coğrafya ve dönem sınırlarını korumak gerekir. [1]
Tapınağın çevresini sütunların kuşattığı mimari düzen, peripteros planı olarak adlandırılan bir düzendir. Kısa kenarlarda altı, uzun kenarlarda ise on üç sütun bulunur. Siz yapının planını düşünürken önce kısa ve uzun cepheleri ayırabilirsiniz. Bu sayılar, sütunların dikdörtgen yapı çevresindeki dizilişini anlamaya yardımcı olur. [1]
Athena Tapınağı’nın çatı yapısı dışındaki bölümlerinde kullanılan yapı malzemesi andezit taşıdır. Malzeme bilgisi, tapınağı yalnız sütun düzeni üzerinden tanımakla yetinmemeyi sağlar. Dor düzeniyle kabartmalı İon frizinin birleşmesi de yapının mimari özellikleri arasındadır. Böylece Assos’taki tapınakta sütun düzeni ve bezeme birlikte değerlendirilmesi gereken unsurlardır. [1][2]
Tapınağın kabartmaları arasında Herakles ve kentaur mücadelelerini betimleyen örnekler de bulunur. Bu parçalar bugün Çanakkale, İstanbul, Louvre ve Boston müzelerine dağılmış durumdadır. Dolayısıyla tapınağın bulunduğu yer ile bütün kabartmalarının bulunduğu yer aynı değildir. Assos’un mimari geçmişini takip etmek, bu müze bağlantılarını da dikkate almayı gerektirir. [1]
Assos’ta gezilecek tarihî yerler hangileri?
Athena Tapınağı dışında Assos’ta agora, stoa, bouleuterion ve gymnasion kalıntıları bulunur. Tiyatro ile nekropol de kentin günümüze ulaşan arkeolojik bileşenleri arasında sayılır. Bu yapı çeşitliliği, Assos’u yalnız akropoldeki tapınaktan ibaret düşünmemeyi sağlar. Kentin farklı bölümlerini tanımak isteyenler için bu adlar bir başlangıç listesi oluşturur. [3]
Assos surları, UNESCO adaylık dosyasında verilen ölçülerle daha somut biçimde tanımlanır. Dosyada surların uzunluğu 3.100 metre, korunmuş yüksekliği ise 12 metre olarak belirtilir. Aynı açıklamada sur sisteminin kule sayısı da sekiz olarak verilir. Bu ölçüler, savunma yapılarının kent içindeki ölçeğini zihninizde canlandırmanıza yardımcı olur. [2]
Assos antik limanı da yerleşimin tarihini izlemek için ele alınabilir. UNESCO dosyası, limanın 18. yüzyılda palamut meşesi kabuğu ticaretindeki önemini belirtir. Bu bilgi, kıyının yalnız antik dönem üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini gösterir. Limanın ticaret geçmişi, Assos ile daha sonraki dönemler arasında bağlantı kurar. [2]
Behramkale’nin tarihi ve Hudâvendigâr Camii nasıl bağlantılı?
Behramkale’deki Hudâvendigâr Camii, akropolün kuzeyinde bulunan kayalık üzerine yerleşmiş erken Osmanlı yapısıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, yapıyı 14. yüzyılın ikinci yarısı içinde tarihlendirir. Bu konum, Osmanlı mirasının antik akropol ile yakınlığını somut biçimde gösterir. Behramkale’nin tarihini anlamak için camiyi de antik yapılarla birlikte değerlendirmek gerekir. [4]
Hudâvendigâr Camii’nin inşa kitabesi yerinde bulunmadığından yapının kesin yapım yılı bilinmez. Yapının 1365 sonrasına tarihlenmesi, tarihsel bağlama dayanılarak ileri sürülen bir öneridir. Bu nedenle cami için kesin yıl ile yaklaşık dönem aynı tutulmamalıdır. Yapının 14. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenmesi, daha geniş bir dönemlendirme sunar. [4]
Behram adının Bizans dönemindeki Machram yer adından türediği de öne sürülür. UNESCO dosyasında yer alan bu açıklama, bir etimoloji önerisi olarak değerlendirilmelidir. Assos’un Homeros’ta geçen Pedasos ile özdeşleştirilmesi ise başka bir tartışmadır. Bakanlık, Strabon’un Pedasos’u terk edilmiş saymasını gerekçe göstererek özdeşliği olasılık dışı bulur. [2][3]
Kısa kronoloji
Assos’un yerleşim geçmişi ile kazı tarihini aynı zaman çizelgesinde takip edebilirsiniz. Aşağıdaki tarihler, İlk Tunç Çağı’ndan UNESCO adaylık sürecine uzanan başlıca durakları gösterir. [1][2][3][4][5][6]
- MÖ 3000–2000 İlk Tunç Çağı yerleşiminin yaklaşık tarih aralığı.
- MÖ 7. yüzyıl Midilli’nin Methymna kentinden gelenlerin Yunan yerleşimini kurması.
- MÖ 560 Kentte Lidya Krallığı hâkimiyetinin başlaması.
- MÖ 6. yüzyıl Akropolde Athena Tapınağı’nın inşa edildiği dönem.
- MÖ 365 Mausolos ve Autophradates’in Assos’u ele geçiremeyen kuşatması.
- MÖ 347–345 Aristoteles’in Assos’ta yaşaması ve ders vermesi.
- MÖ 334 Granikos zaferiyle kentte Pers egemenliğinin sona ermesi.
- MÖ 133 Assos’un Roma yönetimi altına girmesi.
- 14. yüzyılın ikinci yarısı Hudâvendigâr Camii’nin tarihlendirildiği erken Osmanlı dönemi.
- 18. yüzyıl Limanın palamut meşesi kabuğu ticaretinde kullanılması.
- 1881–1883 Amerikan Arkeoloji Enstitüsü adına ilk bilimsel kazıların yürütülmesi.
- 1981 Ümit Serdaroğlu başkanlığında kazı çalışmalarının yeniden başlaması.
- 15 Nisan 2017 Assos Arkeolojik Alanı’nın UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulması.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Assos’un ilk bilimsel kazıları, Joseph Thacher Clarke ve Francis H. Bacon tarafından yürütülmüştür. Amerikan Arkeoloji Enstitüsü adına gerçekleştirilen bu çalışmalar, 1881–1883 yılları arasını kapsar. Bacon’un günlüğü, kazının gündelik işlerine ilişkin somut ayrıntılar da aktarır. Bunlardan biri, ölçüm aletinde yaşanan teknik soruna bulunan alışılmadık çözümdür. [5]
Bacon, 21 Nisan 1881 tarihli kaydında transit aletindeki bir onarımı anlatır. Kazı ölçümlerinde kullanılan aletin kopan nişan tellerini örümcek ağıyla onarmıştır. Bugün bozulan bir alete çözüm arama deneyimi, bu kayıtla ilişkilendirilebilir. Assos kazılarının geçmişi, böylece yalnız bulunan yapılardan oluşan bir anlatı olmaktan çıkar. [5]
Bacon’un 1881 tarihli günlüğü, Athena Tapınağı kabartmalarının yeniden kullanımını da kaydeder. Tapınağa ait kabartma parçaları, bir Orta Çağ duvarında kullanılmış olarak bulunmuştur. Bu kayıt, antik yapı parçalarının sonraki yapılarda kullanılabildiğine somut örnek verir. Tapınağın hikâyesi, böylece özgün mimarisinin dışındaki kullanım biçimlerini de içerir. [5]
Hudâvendigâr Camii’nin batı duvarında kök boyasıyla yapılmış gemi resimleri de bulunur. Behramkale’nin Osmanlı yapısı, bu ayrıntıyla duvar bezemeleri üzerinden de tanınabilir. Caminin minaresinin yıkıldığı iddiası konusunda ise farklı bir değerlendirme vardır. Ali Boran, yapının başlangıçtan beri minaresiz olmasını daha olası görür. [4]
Assos kazıları, 1981 yılında İstanbul Üniversitesi’nden Ümit Serdaroğlu başkanlığında yeniden başlatılmıştır. Bu tarih, 1881–1883 çalışmalarından sonraki araştırma geçmişinin ayrı bir durağını oluşturur. Alanın 15 Nisan 2017 tarihli UNESCO başvurusu ise Geçici Liste kapsamındadır. Siz Assos’un miras statüsünü okurken bu kaydın adını dikkate alabilirsiniz. [2][3]
Sık sorulan sorular
Assos Antik Kenti hangi ilde ve ilçede?
Assos, Çanakkale’nin Ayvacık ilçesine bağlı Behramkale köyünde yer alır. Antik kent, Ayvacık ilçe merkezinin yaklaşık 17 kilometre güneyindedir.
Athena Tapınağı ne zaman ve kimin adına yapıldı?
Tapınak, MÖ 6. yüzyılda kentin koruyucu tanrıçası Athena adına yapılmıştır. Assos akropolündeki yapı, Anadolu’da Arkaik dönemden bilinen tek Dor tapınağı örneğidir.
Aristoteles’in Assos ile nasıl bir bağlantısı var?
Aristoteles, Hermias’ın daveti üzerine Assos’a gelerek MÖ 347–345 yıllarında burada yaşamıştır. Filozof, kentte bulunduğu bu dönemde aynı zamanda ders vermiştir.
Assos UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde mi?
Assos Arkeolojik Alanı, 15 Nisan 2017 tarihinde Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur. Bu kayıt, alanın UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kesin olarak alındığı anlamına gelmez.
Kaynaklar
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Assos Ören Yeri dosim.ktb.gov.tr
- UNESCO — Archaeological Site of Assos whc.unesco.org
- Çanakkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Assos Ören Yeri canakkale.ktb.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hudâvendigâr Camii islamansiklopedisi.org.tr
- Archaeology — The Assos Journals of Francis H. Bacon archive.archaeology.org
- Vikipedi — Assos tr.wikipedia.org
Görsel: Assos theater from N (1991).jpg — Mark Landon, CC BY 4.0
