Gdje se Asos nalazi u Turskoj?
Asos (Assos) se nalazi u selu Behramkale, u okrugu Ayvacık u provinciji Çanakkale, u Turskoj. Od središta okruga udaljen je oko 17 kilometara prema jugu. Ako antički grad tražite na karti, potražite naziv sela Behramkale. Arheološko nalazište i selo pripadaju istoj historijskoj cjelini.
Grad zauzima jugozapadni dio poluostrva Biga, u antičkoj oblasti Troadi. Nasuprot njemu leži Lezbos. UNESCO navodi njegove koordinate: 39°29′16″ sjeverne geografske širine i 26°20′13″ istočne geografske dužine. Ovi podaci precizno određuju položaj Asosa. Ujedno pomažu da razumijete zašto njegova historija stalno povezuje kopno s ostrvom preko puta.
Akropola se uzdiže na strmom brdu, 235 metara iznad nivoa mora. Na tom uzvišenom dijelu grada nalazi se Atenin hram. Asos ima i luku, pa njegov prostor obuhvata i svetište na vrhu brda i obalu. Ta dva mjesta mogu vam pomoći da pratite različite historijske cjeline grada.
Kako je nastao antički Asos?
Arheološka istraživanja smještaju početak neprekidnog naseljavanja Asosa u rano bronzano doba, približno između 3000. i 2000. godine prije nove ere. Njegova historija zato počinje mnogo prije grčkog naselja koje opisuju antički pisci. Rano naselje i kasniji dolazak doseljenika s Lezbosa odvojene su etape u historiji istog mjesta.
Prema antičkim autorima, doseljenici iz Metimne na Lezbosu osnovali su grčko naselje u sedmom vijeku prije nove ere. Ostrvo koje se vidi iz Asosa tako se pojavljuje i u predajama o njegovom nastanku.
Pretpostavljena veza s Pedasom, mjestom koje spominje Homer, zahtijeva više opreza. Ministarstvo kulture i turizma smatra da je takvo poistovjećivanje malo vjerovatno. U obrazloženju se poziva na Strabonov opis Pedasa kao napuštenog mjesta. Zato Asos ne treba predstavljati kao pouzdano identificirano Homerovo mjesto.
Asos je potpao pod lidijsku vlast 560. godine prije nove ere. Nakon što su Perzijanci uništili Lidijsko kraljevstvo, uslijedila je perzijska vlast. Grad je tako prelazio pod upravu različitih sila, dok se život u naselju nastavljao. Atenin hram iz šestog vijeka prije nove ere pripada tom dugom slijedu naseljavanja.
Zašto je Atenin hram u Asosu važan?
Atenin hram potječe iz šestog vijeka prije nove ere i bio je posvećen boginji zaštitnici grada. Smješten je na akropoli, na strmom brdu iznad mora. Hram vam pruža konkretnu polaznu tačku za razumijevanje gradske arhitekture i vjerske historije.
Ministarstvo kulture i turizma navodi ga kao jedini poznati primjer dorskog hrama iz arhajskog razdoblja u Anadoliji. Važne su geografske i vremenske granice ove tvrdnje. Posebnost se odnosi na Anadoliju i arhajsko razdoblje, a ne na sve hramove izgrađene u toj oblasti tokom cijele antike.
Hram ima peripteralni tlocrt. Zgradu su sa svih strana okruživali stubovi: po šest na svakoj kraćoj i po trinaest na svakoj dužoj strani. Ti brojevi pomažu vam da zamislite njegov raspored. Stubovi su se nizali oko cijelog hrama, umjesto da budu okupljeni samo uz prednju stranu.
Za dijelove hrama, osim krovne konstrukcije, korišten je andezit. I ukrasi su spajali različite arhitektonske tradicije. UNESCO opisuje dorsku građevinu s jonskim reljefnim frizom. Značaj hrama zato počiva i na njegovom ukupnom rasporedu i na klesanim ukrasima uklopljenim u taj raspored.
Hramu su pripadali reljefi s prikazima borbi u kojima učestvuju Heraklo i kentauri. Njihovi dijelovi danas su raspoređeni po muzejima u Çanakkaleu, Istanbulu, Louvreu i Bostonu. Sačuvani tragovi historije građevine tako sežu izvan akropole, kroz arhitektonske fragmente u više muzejskih zbirki.
Zašto se Asos povezuje s Aristotelom?
Aristotel je došao u Asos na Hermijin poziv. U gradu je živio i predavao od 347. do 345. godine prije nove ere. Asos zato ima neposredno mjesto u njegovoj biografiji. Tu vezu određuju poznati domaćin, jasno razdoblje i nastava koju je Aristotel držao u gradu.
Asos je povezan i s Kleantom, koji je tu rođen. On je kasnije naslijedio Zenona na čelu stoičke škole u Ateni. Aristotelov boravak i Kleantovo mjesto rođenja predstavljaju različite vrste veza, ali obje povezuju Asos s historijom filozofije.
Uporedo s tim intelektualnim vezama odvijala se i politička historija grada. Asos je 365. godine prije nove ere odolio opsadi Mauzola i Autofradata. Nisu ga uspjeli osvojiti. Perzijska vlast završila je nakon pobjede Aleksandra Velikog na Graniku 334. godine prije nove ere.
Nakon razdoblja pod Pergamskim kraljevstvom, Asos je 133. godine prije nove ere prešao pod rimsku vlast. Spominje se i u 20. poglavlju Djela apostolskih. Taj izvještaj opisuje kako se Pavao u Asosu sastao sa svojim saputnicima, ukrcao na brod i nastavio prema Lezbosu. Luka se ovdje ponovo pojavljuje kao dio zabilježenog putovanja.
Šta je sačuvano osim Ateninog hrama?
Među ostacima Asosa nalaze se agora, stoa, buleuterion, gimnazij, pozorište i nekropola. Te građevine proširuju sliku grada izvan samog svetišta. Antički grad obuhvatao je različite vrste zgrada i prostora. Njegovi arheološki ostaci čuvaju mnogo više od hrama na akropoli.
UNESCO-ov opis uz prijedlog upisa navodi gradske zidine duge 3.100 metara. Zabilježena je očuvana visina od 12 metara i ukupno osam kula. Ove mjere pokazuju da utvrđenja čine značajan dio sačuvanog nalazišta. One otkrivaju i druge arhitektonske razmjere grada koji se često predstavlja kroz stubove njegovog hrama.
Kako je Behramkale povezan s kasnijom historijom?
Prema jednom predloženom tumačenju, naziv Behram potječe od istočnorimskog (bizantskog) naziva mjesta Machram. To ostaje etimološka pretpostavka. Ona nudi moguću vezu između naziva iz različitih razdoblja, ali ne utvrđuje pouzdano porijeklo današnjeg imena sela.
Džamija Hudavendigar (Hudâvendigâr Camii) nalazi se na stjenovitom položaju sjeverno od akropole. To je rana osmanska građevina koja se datira u drugu polovinu četrnaestog vijeka. Na osnovu historijskog konteksta predložena je datacija nakon 1365. godine. Džamija unosi kasniju vjersku građevinu u prostor oko antičkog svetišta.
Tumačenja se razlikuju i o tome je li džamija ikada imala munaru. Nasuprot tvrdnji da se munara srušila, Ali Boran smatra vjerovatnijim da građevina od početka nije imala munaru. Ta razlika mijenja razumijevanje prvobitnog izgleda džamije.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
Dnevnik Francisa H. Bacona iz 1881. godine bilježi fragmente hramskih reljefa ponovo upotrijebljene u srednjovjekovnom zidu. Ti komadi dobili su drugu arhitektonsku ulogu. Njihovo otkriće povezuje klesane ukrase Ateninog hrama s kasnijom gradnjom u Asosu.
Baconov zapis od 21. 4. 1881. donosi još jednu praktičnu pojedinost. Kada su se prekinule nišanske niti u geodetskom instrumentu ekspedicije, zamijenio ih je paučinom. Ako ste ikada improvizirali popravku da biste nastavili koristiti neki svakodnevni alat, ova epizoda približit će vam arheološki rad na terenu.
Na zapadnom zidu džamije Hudavendigar sačuvani su prikazi brodova oslikani bojom dobivenom iz korijenja. Ti prikazi posebna su odlika osmanske građevine. Zaslužuju pažnju zajedno s njenom datacijom i stjenovitim položajem sjeverno od akropole.
Luka je i kasnije imala trgovačku ulogu. Tokom osamnaestog vijeka bila je važna za trgovinu korom valonijskog hrasta. Historija obale Asosa zato se proteže od antičkih putovanja do dokumentirane trgovine određenom sirovinom.
Vremenska linija
- 3000–2000. prije nove ere: Naselje iz ranog bronzanog doba.
- Sedmi vijek prije nove ere: Doseljenici iz Metimne na Lezbosu osnivaju grčko naselje.
- 560. prije nove ere: Počinje lidijska vlast.
- Šesti vijek prije nove ere: Izgrađen je Atenin hram.
- 365. prije nove ere: Mauzol i Autofradat ne uspijevaju osvojiti Asos.
- 347–345. prije nove ere: Aristotel živi i predaje u gradu.
- 334. prije nove ere: Aleksandrova pobjeda okončava perzijsku vlast.
- 133. prije nove ere: Asos prelazi pod rimsku vlast.
- Druga polovina četrnaestog vijeka: Razdoblje u koje se datira džamija Hudavendigar.
- Osamnaesti vijek: Luka ima važnu ulogu u trgovini hrastovom korom.
- 1881–1883: Provode se iskopavanja za Arheološki institut Amerike.
- 1981: Iskopavanja se nastavljaju pod vodstvom Ümita Serdaroğlua.
- 15. 4. 2017.: Asos je predložen za UNESCO-ovu Privremenu listu svjetske baštine.
Ko je istraživao Asos?
Joseph Thacher Clarke i Francis H. Bacon vodili su prva naučna iskopavanja između 1881. i 1883. godine. Radili su u ime Arheološkog instituta Amerike. Baconovi dnevnici čuvaju pojedinosti o tom radu, uključujući ponovo upotrijebljene reljefe i popravku geodetskog instrumenta.
Iskopavanja su nastavljena 1981. godine pod vodstvom Ümita Serdaroğlua s Istanbulskog univerziteta. Arheološko nalazište je kasnije, 15. 4. 2017., predloženo za UNESCO-ovu Privremenu listu svjetske baštine. Njegov zabilježeni status jeste prijedlog za Privremenu listu.
Često postavljana pitanja
Gdje se Asos nalazi u Turskoj?
Asos se nalazi u selu Behramkale, u okrugu Ayvacık u provinciji Çanakkale. Od središta okruga udaljen je oko 17 kilometara prema jugu, a nasuprot njemu leži Lezbos.
Kada je izgrađen Atenin hram?
Hram potječe iz šestog vijeka prije nove ere. Bio je posvećen Ateni, boginji zaštitnici Asosa.
Je li Aristotel predavao u Asosu?
Da. Aristotel je živio i predavao u Asosu od 347. do 345. godine prije nove ere, nakon što je došao na Hermijin poziv.
Je li Asos na UNESCO-ovoj Listi svjetske baštine?
Asos je predložen za UNESCO-ovu Privremenu listu svjetske baštine 15. 4. 2017. To je zabilježeni status arheološkog nalazišta.
Izvori
- Ministarstvo kulture i turizma — Arheološko nalazište Asos dosim.ktb.gov.tr
- UNESCO — Arheološko nalazište Asos whc.unesco.org
- Provincijska direkcija za kulturu i turizam Çanakkalea — Arheološko nalazište Asos canakkale.ktb.gov.tr
- Archaeology — Dnevnici Francisa H. Bacona iz Asosa archive.archaeology.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Džamija Hudavendigar, Behramkale islamansiklopedisi.org.tr
FAQ
Gdje se Asos nalazi u Turskoj?
Asos se nalazi u selu Behramkale, u okrugu Ayvacık u provinciji Çanakkale. Od središta okruga udaljen je oko 17 kilometara prema jugu, a nasuprot njemu leži Lezbos.
Kada je izgrađen Atenin hram u Asosu?
Hram potječe iz šestog vijeka prije nove ere. Nalazi se na akropoli i bio je posvećen Ateni, boginji zaštitnici grada.
Je li Aristotel živio u Asosu?
Da. Aristotel je došao na Hermijin poziv te je živio i predavao u Asosu od 347. do 345. godine prije nove ere.
Je li Asos na UNESCO-ovoj Listi svjetske baštine?
Arheološko nalazište Asos predloženo je za UNESCO-ovu Privremenu listu svjetske baštine 15. 4. 2017.
Image: Assos theater from N (1991).jpg — Mark Landon, CC BY 4.0
