Assos haradadır? Afina məbədi və Behramqalanın tarixi

Assos Türkiyənin harasında yerləşir?

Assos Türkiyənin Çanaqqala (Çanakkale) vilayətinin Ayvacıq (Ayvacık) rayonundakı Behramqala (Behramkale) kəndində yerləşir. Rayon mərkəzindən təxminən 17 kilometr cənubdadır. Siz qədim şəhəri xəritədə axtararkən Behramqala adına baxın. Arxeoloji ərazi ilə kənd eyni tarixi məkanın hissələridir.

Şəhər Biqa yarımadasının (Biga Yarımadası) cənub-qərbində, qədim Troas bölgəsində yerləşir. Qarşısında Lesbos adası (Midilli) var. UNESCO onun koordinatlarını 39°29′16″ şimal enliyi və 26°20′13″ şərq uzunluğu kimi göstərir. Bu məlumatlar Assosun yerini dəqiq müəyyənləşdirir. Həm də şəhərin tarixində materiklə qarşıdakı ada arasındakı əlaqələrin niyə təkrar üzə çıxdığını anlamağa kömək edir.

Akropol dəniz səviyyəsindən 235 metr yüksəklikdə, dik təpə üzərindədir. Afina məbədi (Athena Tapınağı) şəhərin bu hündür hissəsində yerləşir. Assosun limanı da var. Beləliklə, onun coğrafiyası həm təpənin zirvəsindəki müqəddəs məkanı, həm də sahili əhatə edir. Siz bu iki məkanı yadda saxlamaqla şəhər tarixinin müxtəlif hadisələrinin harada baş verdiyini daha asan təsəvvür edə bilərsiniz.

Qədim Assos necə yaranıb?

Arxeoloji tədqiqatlar Assosda fasiləsiz məskunlaşmanın Erkən Tunc dövrünə, təxminən e.ə. 3000–2000-ci illərə qədər uzandığını göstərir. Deməli, onun tarixi qədim müəlliflərin təsvir etdiyi yunan məskənindən xeyli əvvəl başlayır. Erkən məskunlaşma ilə sonradan Lesbosdan gələnlərin yerləşməsi eyni məkanın tarixində ayrı-ayrı mərhələlərdir.

Qədim müəlliflərə görə, Lesbosdakı Metimnadan (Methymna) gələn köçkünlər e.ə. VII əsrdə burada yunan məskəni salıblar. Beləliklə, Assosun qarşısında görünən ada şəhərin mənşəyi haqqında məlumatlarda da yer alır.

Homerin (Homeros) adını çəkdiyi Pedasosla ehtimal olunan əlaqəyə daha ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi bu eyniləşdirməni az ehtimallı sayır. Nazirliyin izahında Strabonun Pedasosu tərk edilmiş yer kimi təsvir etməsinə istinad olunur. Buna görə Assosun Homerdəki həmin məkanla eyniliyi təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim edilməməlidir.

Assos e.ə. 560-cı ildə Lidiya hakimiyyətinə keçib. Farslar Lidiya çarlığını süquta uğratdıqdan sonra şəhərdə fars hakimiyyəti başlayıb. Şəhər bir-birini əvəz edən dövlətlərin hakimiyyətinə keçsə də, burada məskunlaşma davam edib. E.ə. VI əsrə aid Afina məbədi də bu uzun məskunlaşma tarixinin bir hissəsidir.

Assosdakı Afina məbədi niyə əhəmiyyətlidir?

Afina məbədi e.ə. VI əsrə aiddir və şəhərin himayədar ilahəsinə həsr olunub. Akropolda yerləşən bu müqəddəs məkan dənizin üzərində ucalan dik təpədədir. Siz şəhərin həm memarlığını, həm də dini tarixini öyrənməyə bu məbəddən başlaya bilərsiniz.

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi onu Anadoluda Arxaik dövrə aid məlum olan yeganə dor məbədi kimi təqdim edir. Bu fikrin coğrafi və xronoloji sərhədləri əhəmiyyətlidir. Söhbət Anadoludan və Arxaik dövrdən gedir. Bu səciyyələndirmə bölgədə bütün antik dövr ərzində tikilmiş hər məbədi əhatə etmir.

Məbəd peripter planlıdır. Binanı hər tərəfdən sütunlar əhatə edirdi: qısa tərəflərin hər birində altı, uzun tərəflərin hər birində on üç sütun vardı. Bu rəqəmlər sizə onun quruluşunu konkret təsəvvür etməyə kömək edir. Sütunlar təkcə ön tərəfdə toplanmır, məbədin ətrafını dövrələyirdi.

Dam konstruksiyası istisna olmaqla, məbədin hissələrində andezitdən istifadə edilib. Onun bəzəkləri də müxtəlif memarlıq ənənələrini birləşdirirdi. UNESCO məbədi ion üslublu relyef frizi olan dor tikilisi kimi təsvir edir. Buna görə məbədin əhəmiyyəti həm ümumi quruluşu, həm də həmin quruluşa daxil edilmiş yonma bəzəkləri ilə bağlıdır.

Heraklın (Herakles) və kentavrların iştirak etdiyi mübarizə səhnələrini təsvir edən relyeflər məbədə aid idi. Onların parçaları indi Çanaqqala, İstanbul, Luvr (Louvre) və Bostondakı muzeylər arasında bölünüb. Beləliklə, tikilinin günümüzə çatan tarixi akropolun hüdudlarını aşır. Onun memarlıq fraqmentləri bir neçə muzeyin kolleksiyasında saxlanılır.

Assosun Aristotellə əlaqəsi nədir?

Aristotel (Aristoteles) Assosa Hermiasın dəvəti ilə gəlib. O, e.ə. 347–345-ci illərdə burada yaşayıb və dərs deyib. Buna görə şəhər onun həyat tarixçəsində birbaşa yer tutur. Bu əlaqə adı məlum olan dəvətçi, müəyyən zaman aralığı və şəhərdə aparılan tədris fəaliyyəti ilə təsdiqlənir.

Assos burada doğulmuş Kleanfla (Kleanthes) da bağlıdır. O, sonralar Afinadakı (Atina) stoik məktəbinin rəhbərliyində Zenonu (Zenon) əvəz edib. Aristotelin burada yaşaması ilə Kleanfın burada doğulması fərqli əlaqələrdir. Hər ikisi Assosu fəlsəfə tarixinə bağlayır.

Bu fəlsəfi əlaqələrlə yanaşı, şəhərin siyasi tarixi də davam edirdi. E.ə. 365-ci ildə Assos Mavsolun (Mausolos) və Avtofradatın (Autophradates) mühasirəsinə müqavimət göstərib. Onlar şəhəri ələ keçirə bilməyiblər. Makedoniyalı İsgəndərin e.ə. 334-cü ildə Qranik (Granikos) döyüşündəki qələbəsindən sonra fars hakimiyyəti başa çatıb.

Perqam çarlığının hakimiyyətində olduğu dövrdən sonra Assos e.ə. 133-cü ildə Roma hakimiyyətinə keçib. Şəhərin adı «Həvarilərin işləri» kitabının 20-ci fəslində də çəkilir. Həmin mətn Pavlusun Assosda yol yoldaşları ilə görüşdüyünü, gəmiyə mindiyini və Lesbosa yola davam etdiyini təsvir edir. Burada liman yazılı mənbədə qeydə alınmış səfərin bir hissəsi kimi yenidən qarşımıza çıxır.

Afina məbədindən başqa nələr qalıb?

Assosun qalıqları arasında aqora, stoa, bulevterion, gimnasion, teatr və nekropol var. Bu tikililər şəhər haqqında təsəvvürü müqəddəs məkanın hüdudlarından kənara çıxarır. Qədim şəhərdə müxtəlif təyinatlı binalar və məkanlar olub. Onun arxeoloji qalıqları akropoldakı məbəddən daha çoxunu qoruyub saxlayır.

UNESCO-ya təqdimat mətnində şəhər divarlarının 3,100 metr uzandığı qeyd olunur. Qorunmuş hündürlük 12 metr, qüllələrin ümumi sayı isə səkkiz göstərilir. Bu ölçülər müdafiə tikililərinin günümüzə çatan ərazinin mühüm hissəsi olduğunu göstərir. Onlar çox vaxt məbəd sütunları ilə tanıdılan şəhərin memarlığına başqa miqyasdan baxmağa da imkan verir.

Behramqala sonrakı tarixlə necə bağlanır?

İrəli sürülən izahlardan biri Behram adını Bizans dövrünün Maxram (Machram) yer adından törədir. Bu, etimoloji ehtimal olaraq qalır. Müxtəlif dövrlərdə işlədilmiş adlar arasında mümkün əlaqə göstərir. Lakin kəndin indiki adının mənşəyini qəti müəyyənləşdirmir.

Xudavəndigar məscidi (Hudâvendigâr Camii) akropolun şimalında, qayalıq üzərində yerləşir. Bu erkən Osmanlı tikilisi XIV əsrin ikinci yarısına aid edilir. Tarixi şəraitə əsasən, 1365-ci ildən sonrakı tarix təklif olunub. Məscid qədim müqəddəs məkanın ətrafındakı tikililərə daha sonrakı dövrün dini abidəsini əlavə edir.

Məscidin nə vaxtsa minarəsinin olub-olmaması da müxtəlif şərhlərə səbəb olub. Minarənin uçduğu iddiasına qarşı Əli Boran (Ali Boran) tikilinin əvvəldən minarəsiz olmasını daha ehtimallı sayır. Bu fərq məscidin ilkin görünüşünün necə başa düşülməsinə təsir edir.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Francis H. Baconun 1881-ci il gündəliyində məbəd relyeflərinin orta əsr divarında təkrar istifadə edilmiş parçaları qeydə alınıb. Bu parçalar memarlıqda ikinci dəfə istifadə olunmuşdu. Onların aşkarlanması Afina məbədinin yonma bəzəklərini Assosdakı sonrakı tikinti fəaliyyəti ilə əlaqələndirir.

Baconun 21 aprel 1881-ci il tarixli qeydində başqa bir praktik təfərrüat var. Ekspedisiyanın geodeziya ölçmə cihazının — tranzitin — nişangah sapları qırıldıqda, o, həmin sapları hörümçək toru ilə əvəz edib. Siz də gündəlik bir aləti işlək saxlamaq üçün əldəki materialla təmir etmisinizsə, bu hadisə arxeoloji sahə işləri ilə tanış bir əlaqə qurmağınıza kömək edər.

Xudavəndigar məscidinin qərb divarında kök boyası ilə çəkilmiş gəmi təsvirləri qorunub saxlanılır. Bu təsvirlər Osmanlı tikilisinin özünəməxsus xüsusiyyətidir. Onlar məscidin tarixi və akropolun şimalındakı qayalıq mövqeyi ilə yanaşı diqqətə layiqdir.

Limanın sonrakı dövrlərdə ticarət rolu da olub. XVIII əsrdə o, valoniya palıdının qabığı ticarəti üçün mühüm liman idi. Beləliklə, Assos sahilinin tarixi qədim dəniz səfərlərindən daha sonrakı dövrə uzanır. Bu tarixə konkret bir materialla bağlı sənədləşdirilmiş ticarət də daxildir.

Xronologiya

• E.ə. 3000–2000-ci illər: Erkən Tunc dövrü məskunlaşması.
• E.ə. VII əsr: Lesbosdakı Metimnadan gələn köçkünlər yunan məskəni salırlar.
• E.ə. 560-cı il: Lidiya hakimiyyəti başlayır.
• E.ə. VI əsr: Afina məbədi tikilir.
• E.ə. 365-ci il: Mavsol və Avtofradat Assosu ələ keçirə bilmirlər.
• E.ə. 347–345-ci illər: Aristotel şəhərdə yaşayır və dərs deyir.
• E.ə. 334-cü il: İsgəndərin qələbəsi fars hakimiyyətinə son qoyur.
• E.ə. 133-cü il: Assos Roma hakimiyyətinə keçir.
• XIV əsrin ikinci yarısı: Xudavəndigar məscidinin aid edildiyi dövr.
• XVIII əsr: Liman palıd qabığı ticarətində mühüm rol oynayır.
• 1881–1883-cü illər: Amerika Arxeologiya İnstitutu üçün qazıntılar aparılır.
• 1981-ci il: Ümit Serdaroğlunun rəhbərliyi ilə qazıntılar bərpa olunur.
• 15 aprel 2017-ci il: Assos UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilir.

Assosda qazıntıları kim aparıb?

İlk elmi qazıntıları 1881–1883-cü illərdə Joseph Thacher Clarke və Francis H. Bacon aparıblar. Onlar Amerika Arxeologiya İnstitutu adından işləyirdilər. Baconun gündəlikləri həmin işlərin təfərrüatlarını qoruyub saxlayır. Təkrar istifadə edilmiş relyeflər və geodeziya cihazının təmiri də bu qeydlər arasındadır.

Qazıntılar 1981-ci ildə İstanbul Universitetindən Ümit Serdaroğlunun rəhbərliyi ilə bərpa olunub. Arxeoloji ərazi daha sonra, 15 aprel 2017-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilib. Qeydə alınmış statusu İlkin Siyahıya təqdimatdır.

Tez-tez verilən suallar

Assos Türkiyənin harasında yerləşir?

Assos Çanaqqalanın Ayvacıq rayonundakı Behramqalada yerləşir. Rayon mərkəzindən təxminən 17 kilometr cənubda, Lesbos adasının qarşısındadır.

Afina məbədi nə vaxt tikilib?

Məbəd e.ə. VI əsrə aiddir. Assosun himayədar ilahəsi Afinaya həsr olunub.

Aristotel Assosda dərs deyibmi?

Bəli. Aristotel Hermiasın dəvəti ilə gəldikdən sonra e.ə. 347–345-ci illərdə Assosda yaşayıb və dərs deyib.

Assos UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadırmı?

Assos 15 aprel 2017-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilib. Arxeoloji ərazi üçün qeydə alınmış status budur.

Mənbələr

1. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Assos arxeoloji ərazisi dosim.ktb.gov.tr
2. UNESCO — Assos arxeoloji ərazisi whc.unesco.org
3. Çanaqqala Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Assos arxeoloji ərazisi canakkale.ktb.gov.tr
4. Arxeologiya — Francis H. Baconun Assos gündəlikləri archive.archaeology.org
5. TDV İslam Ensiklopediyası — Xudavəndigar məscidi, Behramqala islamansiklopedisi.org.tr

FAQ

Image: Assos theater from N (1991).jpg — Mark Landon, CC BY 4.0