Historija Göynüka oblikovala se oko džamijskog dvorišta, hamama, tradicionalnih kuća i kule iznad grada. Ovaj grad na jugozapadu pokrajine Bolu ima skladnu cjelinu naselja koja je upisana kao zaštićena urbana cjelina. Akšemseddinovo turbe nalazi se u dvorištu džamije Gazi Sulejman-paše. Kuće svjedoče o drugom razdoblju. Primjeri koje predstavlja Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu potječu s početka 20. vijeka.
Ako vas je u Göynük dovelo Akšemseddinovo ime, obilazak možete započeti njegovim turbetom. Ipak, džamija i hamam podignuti su između 1331. i 1335. godine, mnogo prije njegove smrti u ovom gradu u februaru 1459. godine. Kada ove građevine sagledate zajedno s kućama i kulom Zafer Kulesi iz 1922. godine, pred vama se otvara historija s nekoliko različitih datuma, namjena i arhitektonskih oblika.
Gdje se nalazi Göynük? Položaj u pokrajini Bolu
Göynük je okrug na jugozapadu pokrajine Bolu. Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu navodi da je od centra Bolua udaljen 98 kilometara. Središte okruga nalazi se približno na 40.39972° sjeverne geografske širine i 30.78528° istočne geografske dužine. Ove koordinate označavaju položaj grada povezanog s Akšemseddinom i historijskim građevinama o kojima je ovdje riječ.
Među susjednim okruzima su Mudurnu, Nallıhan, Sarıcakaya, Yenipazar, Taraklı i Akyazı. U samom Göynüku zaštita baštine obuhvata više od pojedinačnih spomenika. Vijeće za zaštitu kulturne baštine u Ankari upisalo je njegovu skladnu cjelinu naselja kao zaštićenu urbanu cjelinu. Time i odnos kuća i javnih građevina postaje dio proučavanja njegove historije.
Kako je Göynük postao Akšemseddinov grad
Nakon što se nastanio u Göynüku, Akšemseddin dao je sagraditi malu džamiju i mlin. Brinuo se i o obrazovanju svoje djece i derviša. Njegova veza s gradom zato obuhvata podučavanje i gradnju, kao i turbe koje danas označava mjesto njegovog ukopa. Mlin u ovoj priči ima svoje mjesto uz vjersku građevinu.
Nakon osvajanja Istanbula 1453. godine, Akšemseddin je preko Galipolja (Gelibolu) prešao u Anadoliju i vratio se u Göynük. Taj povratak važan je za razumijevanje njegove povezanosti s gradom. Göynük je bio mjesto u koje se vratio poslije osvajanja i u kojem je proveo posljednje godine života.
Akšemseddin je umro u Göynüku u februaru 1459. godine. TDV-ova Islamska enciklopedija taj datum zasniva na zapisima iz njegove menakibname, zbirke predaja o njegovom životu, i natpisa na turbetu, koji se međusobno potvrđuju. Poslije njega, njegov sin Fazlullah nastavio je djelovanje šemsijskog ogranka bajramijskog tarikata (Bayramiyye) u Göynüku. Vjerska povezanost porodice s gradom tako se nastavila i nakon Akšemseddinove smrti.
Akšemseddinovo turbe: datumi, kamen i prozori
Akšemseddinovo turbe stoji u dvorištu džamije Gazi Sulejman-paše u centru Göynüka. Arapski natpis o gradnji navodi 868. godinu po Hidžri, što odgovara razdoblju 1463–1464. Ministarstvo kulture i turizma bilježi da je građevinu dao podići Fatih sultan Mehmed (Fatih Sultan Mehmet) 1464. godine. Prema ovim datumima, turbe je izgrađeno nekoliko godina nakon Akšemseddinove smrti.
Turbe ima šestougaonu osnovu i široko je približno 4.80 metara. Izgrađeno je od klesanog kamena i pokriveno kupolom obloženom olovom. Na svakoj strani nalaze se po dva prozora, jedan iznad drugog. Ako pažljivo pogledate vanjštinu, šestougaona osnova i prozori u parovima pomoći će vam da razumijete oblikovanje građevine.
U turbetu se čuva i drugačiji primjer zanatskog umijeća: Akšemseddinov kenotaf od orahovog drveta. Bočne strane ukrašene su reljefnim natpisima. Na čeonoj strani uz uzglavlje nalazi se ornament rumi. Kameni zidovi i rezbareni drveni kenotaf objedinjuju dva materijala u istom memorijalnom prostoru. Svaki od njih nosi vlastite arhitektonske ili ukrasne detalje.
Džamija i hamam Gazi Sulejman-paše
Prema vakufskim zapisima, Gazi Sulejman-paša dao je podići džamiju i pripadajući hamam između 1331. i 1335. godine. Zapisi njega navode kao njihovog osnivača. Ova cjelina džamije i hamama pruža ranije hronološko uporište od Akšemseddinovog turbeta. Kasniji nadgrobni spomenik u dvorištu stoji uz vjersku građevinu čiji počeci sežu u 14. vijek.
Hamam Gazi Sulejman-paše (Gazi Süleyman Paşa Hamamı) dvojni je hamam izgrađen od klesanog kamena. Ima odvojene dijelove za žene i muškarce. Oba dijela sadrže soğukluk, ılıklık i sıcaklık: hladni, topli i vrući prostor. Taj ponovljeni raspored pomoći će vam da razumijete kako je kupanje bilo organizirano u dva odvojena dijela građevine.
Današnji kameni dijelovi hamama nose i tragove obnove. Većina kamena na fasadama i horizontalni vijenci koji označavaju njegove nivoe zamijenjeni su tokom opsežnih radova poslije 1950. godine. Datum osnivanja i datum tog zahvata odgovaraju na različita pitanja. Prvi govori o nastanku hamama, a drugi o velikom dijelu njegove vanjštine vidljive nakon obnove.
Kuće u Göynüku i prostor svakodnevnog života
Tradicionalne kuće koje predstavlja Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu potječu s početka 20. vijeka. Uglavnom imaju prizemlje i jedan ili dva sprata iznad njega. Spratove povezuju unutrašnja stepeništa. Krovovi su obično četverovodni i pokriveni lokalnim crijepom. Ove zajedničke odlike pomažu da se razumije sklad stambene cjeline Göynüka.
Veza sa svakodnevnim životom vidi se u rasporedu kuće: unutrašnje stepenište povezuje njene nivoe, a ispred se nalazi dvorište. U Göynüku se to dvorište naziva hayat. Kada zamislite kretanje između dvorišta i soba na spratu, lakše ćete razumjeti kuću kao životni prostor sastavljen od povezanih dijelova.
Neke dnevne sobe imaju stropove ukrašene različitim motivima. Taj detalj otkriva unutrašnjost kuća u gradu koji se često upoznaje kroz vanjski izgled njegovih građevina. Oblik krova, broj spratova, stepeništa, dvorišta i ukrasi na stropovima pripadaju istoj arhitektonskoj priči. Zaštićena cjelina naselja obuhvata kuće čija vrijednost seže od krovnog pokrivača do unutrašnjih prostorija.
Detalji koje nećete naći u vodičima
Akšemseddinov odgovor na Fatihovu ponudu otkriva mali, ali rječit detalj o gradnji. Prema TDV-ovoj Islamskoj enciklopediji, odbio je Fatihov prijedlog da mu u Göynüku sagradi džamiju i tekiju. Pristao je samo na česmu. Taj podatak stoji uz činjenicu da je sam dao sagraditi malu džamiju i mlin.
Lokalna riječ hayat daje poseban naziv dvorištima ispred kuća u Göynüku. Taj naziv treba imati na umu uz uočljivije odlike kuća, poput krovova pokrivenih crijepom i ukrašenih stropova. Dvorište je sastavni dio rasporeda kuće, a ne usputni prostor izvan nje.
Obnova je promijenila raspored unutar Akšemseddinovog turbeta. Semavi Eyice bilježi da su radovi započeti 1952. godine obuhvatili promjene položaja kenotafa. Navodi i da je jedan kenotaf uklonjen i uništen. Unutrašnji raspored zato ima vlastitu historiju zahvata, uz natpis o gradnji turbeta iz 15. vijeka.
Hamam pruža sličan razlog za pažljivo posmatranje obnovljenih dijelova. Tokom opsežne obnove poslije 1950. godine zamijenjena je većina kamena na fasadama i vijenaca između nivoa. Hamam i turbe zajedno pokazuju zašto nastanak građevine, sačuvani materijali i kasniji raspored zaslužuju zasebnu pažnju kada proučavate arhitektonsku historiju Göynüka.
Zafer Kulesi i noviji sloj sjećanja
Kula pobjede (Zafer Kulesi) stoji na brdu iznad okruga. Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu datira je u 1922. godinu. Prema njenim podacima, gradnju je predvodio upravitelj okruga Huršit-beg, u spomen na pobjedu na Sakariji (Sakarya). Kula ima komemorativnu namjenu i datum nastanka koji se razlikuju od onih vezanih za džamiju, hamam i turbe.
Članstvo Göynüka u mreži Cittaslow objavljeno je na sastanku te mreže za Tursku, održanom u Şavşatu od 3. do 5. 2. 2017. Zajedno s njim objavljeno je i članstvo Eğirdira i Gerzea. To je novija, datirana prekretnica u priči o gradu, dok se status zaštićene urbane cjeline odnosi na samo skladno historijsko naselje.
Hronologija
- 1331–1335: Prema vakufskim zapisima, Gazi Sulejman-paša dao je podići džamiju i hamam u Göynüku.
- Poslije 1453: Akšemseddin se nakon osvajanja Istanbula vratio u Göynük, putujući preko Galipolja u Anadoliju.
- februar 1459: Akšemseddin je umro u Göynüku.
- 1463–1464: Njegovo turbe izgrađeno je 868. godine po Hidžri, kako navodi natpis o gradnji.
- Početak 20. vijeka: Iz ovog razdoblja potječu tradicionalne kuće koje predstavlja Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu.
- 1922: Izgrađena je kula Zafer Kulesi, prema datiranju pokrajinske direkcije za kulturu i turizam.
- Poslije 1950: Hamam Gazi Sulejman-paše opsežno je obnovljen.
- Od 1952: Radovi na Akšemseddinovom turbetu obuhvatili su promjene položaja kenotafa.
- februar 2017: Članstvo Göynüka u mreži Cittaslow objavljeno je na sastanku u Şavşatu.
Često postavljana pitanja
Gdje se nalazi Göynük?
Göynük se nalazi na jugozapadu pokrajine Bolu. Prema podacima pokrajinske direkcije za kulturu i turizam, udaljen je 98 kilometara od centra Bolua.
Šta povezuje Akšemseddina s Göynükom?
Ovdje se nastanio, dao sagraditi malu džamiju i mlin te brinuo o obrazovanju svoje djece i derviša. Vratio se nakon osvajanja Istanbula 1453. godine, a u Göynüku je umro u februaru 1459. godine.
Kada je izgrađeno Akšemseddinovo turbe?
Natpis datira gradnju u 868. godinu po Hidžri, odnosno u razdoblje 1463–1464. Ministarstvo kulture i turizma navodi Fatiha sultana Mehmeda kao naručioca i 1464. kao godinu gradnje.
Koliko su stare tradicionalne kuće?
Kuće koje opisuje pokrajinska direkcija za kulturu i turizam potječu s početka 20. vijeka. Tipične odlike uključuju unutrašnja stepeništa, četverovodne krovove pokrivene crijepom i prednja dvorišta koja se nazivaju hayat.
Izvori
- Vikipedija — Göynük tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Göynük en.wikipedia.org
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu — Göynük bolu.ktb.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu — Kuće u Göynüku bolu.ktb.gov.tr
- TDV-ova Islamska enciklopedija — Akşemseddin islamansiklopedisi.org.tr
- TDV-ova Islamska enciklopedija — Akşemseddinovo turbe islamansiklopedisi.org.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Akşemsettinovo turbe muze.gov.tr
- Portal kulture — Hamam Gazi Süleyman Paşe kulturportali.gov.tr
- Općina Seferihisar — Novi spori gradovi Turske: Egirdir, Goynuk i Gerze seferihisar.bel.tr
FAQ
Gdje se nalazi Göynük?
Göynük je okrug na jugozapadu pokrajine Bolu. Prema podacima Pokrajinske direkcije za kulturu i turizam u Boluu, udaljen je 98 kilometara od centra Bolua.
Šta povezuje Akšemseddina s Göynükom?
Akšemseddin se nastanio u Göynüku, dao sagraditi malu džamiju i mlin te podučavao svoju djecu i derviše. Vratio se nakon osvajanja Istanbula 1453. godine, a u Göynüku je umro u februaru 1459. godine.
Kada je izgrađeno Akšemseddinovo turbe?
Arapski natpis o gradnji navodi 868. godinu po Hidžri, što odgovara razdoblju 1463–1464. Ministarstvo kulture i turizma bilježi da je turbe dao sagraditi Fatih sultan Mehmed 1464. godine.
Koliko su stare tradicionalne kuće u Göynüku?
Tradicionalne kuće koje opisuje Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam u Boluu potječu s početka 20. vijeka. Njihove odlike uključuju četverovodne krovove pokrivene crijepom, unutrašnja stepeništa i dvorišta koja se lokalno nazivaju hayat.
Image: Göynük – panoramio – fatihset.jpg — fatihset, CC BY 3.0
