Trafalqar döyüşü nə idi? Nelsonun dəniz qələbəsi

Trafalqar döyüşü nə idi?

Trafalqar döyüşü (Trafalgar Muharebesi) 21 oktyabr 1805-ci ildə Britaniya donanmasının birləşmiş Fransa–İspaniya donanması üzərində qazandığı dəniz qələbəsi idi. Döyüş İspaniyanın cənub-qərb sahilləri yaxınlığında, Atlantik okeanında (Atlas Okyanusu) baş verdi. Bu qələbə Britaniyanın (Britanya) dənizlərdə hökmranlığını möhkəmləndirdi. Lakin Britaniya komandanını itirdi: Horatsio Nelson (Horatio Nelson) döyüş zamanı HMS Victory gəmisində vəfat etdi.

Britaniyanın 27 xətt gəmisi vardı. Qarşı tərəfin isə 33 belə gəmisi vardı. Nelson bu say fərqini aradan qaldırmaq üçün düşmənin döyüş xəttini iki kolonla yarmağı planlaşdırdı. Trafalqarı anlamaq istəyirsinizsə, bu iki faktdan başlayın: Britaniya donanması sayca kiçik idi və hücumun məqsədi qarşı tərəfin xəttini yarmaq idi.

Trafalqar döyüşünün tarixi: 1805-ci il niyə əhəmiyyətlidir?

Trafalqar döyüşü Üçüncü koalisiya müharibəsi (Üçüncü Koalisyon Savaşı) zamanı baş verdi. Döyüşə aparan hadisələr arasında dənizdə uzun sürən təqib də vardı. 1805-ci ilin yayında Nelson Pyer-Şarl Vilnövün (Pierre-Charles Villeneuve) donanmasını Vest-Hind adalarınadək (Batı Hint Adaları) izlədi, sonra Avropa sularına qayıtdı.

Napoleon Kadisdə (Cádiz) olan Vilnövə Aralıq dənizinə (Akdeniz) çıxmağı əmr etdi. Donanma onun Avropa qitəsindəki əməliyyatlarını dəstəkləməli idi. Buna görə də Trafalqar, həlledici qarşılaşma dənizdə baş versə də, daha geniş müharibənin bir hissəsi idi.

Napoleon Britaniyaya hücum planından hələ Trafalqar döyüşündən əvvəl əl çəkmişdi. Döyüşdən sonra da bu plana qayıtmadı. Hadisələrin bu ardıcıllığı əhəmiyyətlidir: qələbə Britaniyanın dəniz üstünlüyünü möhkəmləndirdi, lakin icrası davam edən bir hücum planını dayandırmadı.

Trafalqar döyüşü harada baş verib?

Döyüş İspaniyanın (İspanya) cənub-qərbindəki Trafalqar burnu (Trafalgar Burnu) yaxınlığında, Atlantik okeanında baş verdi. Burun Kadis əyalətində, Cəbəllütariq boğazının (Cebelitarık Boğazı) şimal-qərbində yerləşir. Döyüş sahəsi dənizdə idi. Döyüş adını burundan aldı.

Trafalqar döyüşünün xəritədəki təxmini mövqeyi 36.25° şimal enliyi, 6.20° qərb uzunluğudur. Bu koordinatları tapsanız, döyüşün Trafalqar burnuna və Cəbəllütariq boğazına nəzərən harada baş verdiyini görə bilərsiniz. Koordinatlar döyüş sahəsinin təxmini yerini göstərir, hər gəminin dəqiq mövqeyini deyil.

Kadisi də coğrafi mənzərəyə daxil etmək lazımdır. Vilnöv Napoleonun Aralıq dənizinə çıxmaq əmrini orada almışdı. Hərbi yürüşü izləyərkən donanmanın yola çıxdığı yerlə dənizdəki döyüş sahəsini birlikdə nəzərə alın: həm Kadis, həm də Trafalqar burnu qarşılaşmaya aparan hadisələrdə yer tutur.

Trafalqar döyüşünün gəmiləri: donanmalara kim komandanlıq edirdi?

Britaniyanın əsas komandanları Nelson və Katbert Kollinqvud (Cuthbert Collingwood) idi. Qarşı tərəfə Vilnöv və Federiko Qravina (Federico Gravina) komandanlıq edirdi. Onların birləşmiş donanmasında 18 Fransa və 15 İspaniya xətt gəmisi vardı. Beləliklə, bu donanma Britaniyanın 27 gəmisindən altı gəmi çox idi.

Nelsonun kolonunun başında HMS Victory gedirdi. Kollinqvudun kolonuna isə HMS Royal Sovereign başçılıq edirdi. Hər iki gəmidə 100 top vardı. Bu iki gəmi Britaniya hücumunun ayrı-ayrı hissələrinin önündə gedirdi. Onların hərəkətlərini izləsəniz, Nelsonun planında donanmanın vəzifələrinin necə bölündüyünü anlaya bilərsiniz.

Vilnövün flaqman gəmisi Bucentaure idi. Nelson şimaldakı kolonunu düşmənin flaqmanına yönəltdi. Kollinqvudun kolonu isə qarşı tərəfin döyüş xəttinin arxa hissəsinə hücum etməli idi. Beləcə, iki Britaniya komandanının eyni düzülüş daxilində ayrı hədəfləri vardı.

Nelsonun iki kolonla hücum planı necə işləyirdi?

Nelson donanmasını iki kolona bölməyi, düşmənin xəttini yarmağı və onu yaxın məsafədən döyüşə məcbur etməyi planlaşdırırdı. Öz kolonu düşmənin flaqmanına doğru irəliləyəcəkdi. Kollinqvud isə xəttin daha arxa hissəsinə zərbə endirəcəkdi. Məqsəd Fransa–İspaniya donanmasının düzülüşünü yarmaq və gəmiləri yaxın döyüşə cəlb etmək idi.

Donanmanın böyüklüyü ilə hücum düzülüşü arasındakı fərq döyüşü anlamaq üçün əsas məqamlardandır. Britaniyanın xətt gəmiləri daha az idi. Bununla belə, Nelson qarşı tərəfin xəttini eninə kəsən hücumu seçdi. Plan Britaniya gəmilərinin düşmən düzülüşünə haradan daxil olacağına və nə qədər yaxın məsafədən döyüşəcəyinə əsaslanırdı.

Nelson bu yanaşmanı Kadis sahilləri yaxınlığında təşkil etdiyi şam yeməklərində kapitanlarına izah etdi. O, bunu «Nelsonun toxunuşu» (‘The Nelson Touch’; türkcə ‘Nelson Dokunuşu’) adlandırırdı. Burada gündəlik həyatla bir bağlılıq var: ortaq işi yemək masası arxasında müzakirə etmək. Kadis yaxınlığındakı bu yeməklər Nelsona kapitanlarının döyüşdə həyata keçirəcəyi planı izah etmək imkanı verdi.

Trafalqar döyüşündə bayraq siqnalları: Nelson hansı mesajı verdi?

Döyüşdən əvvəl Nelson HMS Victory gəmisindən siqnal bayraqları ilə belə bir mesaj göndərdi: «İngiltərə hər kəsin öz vəzifəsini yerinə yetirəcəyini gözləyir». Mesaj hücum ərəfəsində donanmanın döyüş ruhuna və məsuliyyət hissinə ünvanlanmışdı.

Daha sonra verilən siqnal gəmilərə düşmənlə daha yaxın məsafədən döyüşməyi əmr edirdi. Mesajları birlikdə oxusanız, Nelsonun rəhbərliyində iki cəhəti görərsiniz: vəzifə borcuna çağırış və döyüş məsafəsinə dair göstəriş. İkinci mesaj onun yaxın məsafəli döyüşə məcbur etmək planına uyğun idi.

Nelsonun məşhur mesajında istifadə olunan bayraq kodlaşdırma sistemini kapitan Houm Riqqs Pofem (Home Riggs Popham) Trafalqar döyüşündən cəmi iki il əvvəl hazırlamışdı. Deməli, bu məşhur sözlər nəsillər boyu dəyişmədən qalan üsulla deyil, yaxın vaxtlarda hazırlanmış sistemlə ötürülmüşdü.

Nelson Trafalqar döyüşündə necə öldü?

Fransanın (Fransa) Redoutable gəmisinin arxa dor ağacındakı bir atıcı Nelsonu vurdu. Onu HMS Victory gəmisində aşağıya, yaralıların toplandığı yerə apardılar. Nelson 21 oktyabr 1805-ci il saat 16:30-da orada vəfat etdi.

Britaniyanın itkiləri 458 ölü və 1,208 yaralı təşkil etdi. Bu rəqəmlər Nelsonun ölümünün daha geniş insan itkisinin bir hissəsi olduğunu göstərir. Britaniya heç bir gəmi itirməsə də, qələbə böyük canlı qüvvə itkisi ilə qazanıldı.

Nelsonun cəsədi Britaniyaya aparılarkən spirtdə saxlanıldı. 9 yanvar 1806-cı ildə Londondakı (Londra) Müqəddəs Pavel kilsəsində (St Paul Katedrali) onun dövlət dəfn mərasimi keçirildi.

Kim qalib gəldi və döyüşdən sonra nə baş verdi?

Döyüşdə Britaniya qalib gəldi. Qrinviç Kral Muzeylərinin (Royal Museums Greenwich) məlumatında qarşı tərəfin 17 gəmisinin təslim olduğu, bir gəmisinin isə partladığı qeyd edilir. Britaniya heç bir gəmi itirmədi. Bu gəmi itkiləri və təslimolmalar Fransa–İspaniya donanmasının başlanğıcda sayca üstün olmasına baxmayaraq, nə qədər ağır məğlubiyyətə uğradığını göstərir.

Ələ keçirilmiş gəmilər döyüşdən sonra başqa təhlükə ilə üzləşdi: 27 oktyabradək davam edən fırtına ilə. Fırtına bitəndə ələ keçirilmiş düşmən gəmilərindən yalnız dördü Britaniyanın əlində qalmışdı. Buna görə də döyüş zamanı təslim olan gəmilərin sayı ilə Britaniyanın fırtınadan sonra əlində saxladığı gəmilərin sayı arasında kəskin fərq var.

Trafalqardan sonra Fransa donanması böyük donanmaların döyüşündə Britaniya Kral Hərbi Dəniz Donanmasına (Kraliyet Donanması) bir daha ciddi meydan oxumadı. Bununla belə, Napoleonun gəmiqayırma proqramı nəticəsində 1814-cü ilədək 80 xətt gəmisindən ibarət donanma yaradıldı. Hətta bu proqram da müharibə dövründə Britaniyanın dəniz üstünlüyünü sarsıda bilmədi.

Napoleon müharibələri (Napolyon Savaşları) Trafalqardan sonra daha təxminən on il davam etdi. Dəniz üstünlüyü və daha geniş müharibənin müddəti bu nəticənin ayrı-ayrı tərəfləridir: Britaniya dənizdə həlledici üstünlük qazandı, döyüşlər isə bu qələbədən sonra da davam etdi.

Hadisələrin xronologiyası

• 1805-ci ilin yayı: Nelson Vilnövün donanmasını Vest-Hind adalarınadək və oradan yenidən Avropa sularınadək təqib etdi.
• 21 oktyabr 1805: Britaniya Trafalqar burnu yaxınlığında Fransa–İspaniya donanmasını məğlub etdi.
• 21 oktyabr 1805, 16:30: Nelson HMS Victory gəmisində vəfat etdi.
• Döyüşdən sonra, 27 oktyabr 1805-dək: Fırtına baş verdi. Fırtına bitəndə ələ keçirilmiş düşmən gəmilərindən yalnız dördü Britaniyanın əlində qalmışdı.
• 9 yanvar 1806: Müqəddəs Pavel kilsəsində Nelsonun dövlət dəfn mərasimi keçirildi.
• May 1824: Törnerin Trafalqar döyüşünü təsvir edən rəsm əsəri Müqəddəs Ceyms sarayında yerləşdirildi.
• 1847: Aşağı rütbəli dənizçilərə medal verilməsi kral tərəfindən təsdiqləndi. Sağ qalan Trafalqar veteranları üzərində ‘TRAFALGAR’ yazılan toqası olan Ümumi Dəniz Xidməti Medalını ala bilərdilər.

Trafalqar döyüşü haqqında rəsm: Törner nəyi göstərir?

C. M. U. Törner (J. M. W. Turner) «Trafalqar döyüşü» (Trafalgar Muharebesi) əsərini eni təxminən üç metr olan kətan üzərində çəkdi. Əsəri kral IV Corc (IV. George) sifariş etmişdi. Rəsm 1824-cü ilin mayında, təsvir etdiyi döyüşdən xeyli sonra Müqəddəs Ceyms sarayında (St James Sarayı) yerləşdirildi.

Əsərdə hadisələrin təqdimatı fikir ayrılığına səbəb oldu. Uilyam Ceyms (William James) Törneri döyüşün müxtəlif mərhələlərini birləşdirdiyinə görə tənqid etdi. Muzey kuratoru Ketrin Qazzard (Katherine Gazzard) isə əsərin məqsədini insan faciəsinin təqdimatı ilə izah edir. Mübahisə həm hadisələrin tarixi ardıcıllığına, həm də rəsmin nəyi çatdırmaq istədiyinə aiddir.

Törnerin Trafalqar rəsminə baxarkən unutmayın ki, əsər döyüşün müxtəlif anlarını birləşdirir. Ceymsin tənqidi və Qazzardın izahı rəsmə yanaşmağın iki yolunu göstərir: hadisələrin ardıcıllığını araşdırın və Törnerin kompozisiyaya daxil etdiyi insan yaşantılarını nəzərdən keçirin.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Nelsonun Kadis sahilləri yaxınlığında verdiyi şam yeməklərində ünsiyyətlə əməliyyat planlaşdırması bir araya gəlirdi. Kapitanlar donanma döyüşə girməzdən əvvəl «Nelsonun toxunuşu»nun izahını dinləmişdilər. Deməli, iki kolonla hücum planı ilk dəfə döyüş zamanı çatdırılan düzülüş deyildi. Plan qarşılaşmadan əvvəl müzakirə olunmuşdu.

Aşağı rütbəli dənizçilərin xidmətinin təltiflə qiymətləndirilməsi xeyli gec baş verdi. Onlara medal verilməsi yalnız 1847-ci ildə kral tərəfindən təsdiqləndi. Sağ qalan Trafalqar veteranları üzərində ‘TRAFALGAR’ yazılan toqası olan Ümumi Dəniz Xidməti Medalını (Naval General Service Medal) ala bilərdilər.

Fırtına da qələbənin maddi nəticələrini necə qiymətləndirməli olduğumuza təsir edir. Döyüş zamanı on yeddi gəmi təslim oldu, lakin fırtınadan sonra ələ keçirilmiş gəmilərdən yalnız dördü Britaniyanın əlində qaldı. Hər iki rəqəm Trafalqarın nəticəsinə aiddir. Onlar bu nəticənin müxtəlif mərhələlərini təsvir edir.

Tez-tez verilən suallar

Trafalqar döyüşü nə vaxt baş verib?

Döyüş 21 oktyabr 1805-ci ildə, Üçüncü koalisiya müharibəsi zamanı baş verib.

Trafalqar döyüşü harada baş verib?

İspaniyanın cənub-qərbində, Trafalqar burnu yaxınlığında Atlantik okeanında. Burun Kadis əyalətində, Cəbəllütariq boğazının şimal-qərbində yerləşir.

Trafalqar döyüşündə neçə gəmi iştirak edib?

Britaniyanın 27 xətt gəmisi vardı. Fransa–İspaniya donanmasının isə 18 Fransa və 15 İspaniya gəmisindən ibarət 33 xətt gəmisi vardı.

Nelson döyüşdən sağ çıxıbmı?

Xeyr. Redoutable gəmisindəki bir atıcı onu vurdu. O, həmin gün saat 16:30-da HMS Victory gəmisində vəfat etdi.

Trafalqar döyüşü Napoleon müharibələrinə son qoyubmu?

Xeyr. Trafalqar Britaniyanın dəniz üstünlüyünü möhkəmləndirsə də, müharibələr daha təxminən on il davam etdi.

Mənbələr

1. Vikipedi — Trafalqar döyüşü tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Trafalqar döyüşü en.wikipedia.org
3. Wikipedia — Trafalqar burnu en.wikipedia.org
4. Old Royal Naval College — Trafalqar döyüşü ornc.org
5. Royal Museums Greenwich — Trafalqar döyüşünün tarixi zəmini rmg.co.uk
6. U.S. Naval Institute — Yelkənli gəmilər dövründə komandanlıq və idarəetmə usni.org
7. Royal Museums Greenwich — Tədqiqat bələdçisi N1: Horatsio Nelson rmg.co.uk
8. Royal Museums Greenwich — Törnerin «Trafalqar döyüşü»: haqsız tənqidə məruz qalmış şah əsər? rmg.co.uk

FAQ

Image: Turner, The Battle of Trafalgar (1822).jpg — J. M. W. Turner, Public domain