Þingvellir (türkcə: Þingvellir) İslandiyanın (İzlanda) cənub-qərbində, Bláskógabyggð bələdiyyəsinin ərazisində yerləşir. Reykyavikdən (Reykjavik) təxminən 40 kilometr şimal-şərqdədir. İslandiyanın ümumi məclisi Alþing təxminən 930-cu ildə burada yaradılıb. Məclis hər yay açıq havada toplanırdı. Beləcə, müvəqqəti sığınacaqlarla dolan vadidə qanunlar qəbul edilir, məhkəmə işlərinə baxılırdı.
Siz bu məclisin necə işlədiyini anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə onun yay toplantılarına nəzər salın. Toplantılar təxminən iki həftə davam edirdi. Yerli başçılar qanunvericilik və məhkəmə işləri üçün bir araya gəlirdilər. Əraziyə fermerlər, ailələr, sənətkarlar, nağılçılar və səyyahlar da gəlirdilər.
Þingvellir Milli Parkı İslandiyanın harasındadır?
Þingvellir Orta Atlantik silsiləsindəki rift vadisində yerləşir. Buradan Şimali Amerika (Kuzey Amerika) və Avrasiya (Avrasya) plitələrinin sərhədi keçir. Buna görə də tarixi məclis ərazisi iki tektonik plitənin hərəkəti ilə formalaşmış landşaftın içindədir.
Tarixi toplantı yerinin cənubunda Þingvallavatn gölü yerləşir. Öxará çayı Almannagjá yarığında Öxarárfoss şəlaləsini yaradır. Bu adlar sizə məclis ərazisinin ətrafını təsəvvür etməyə kömək edir: cənubda göl, Almannagjá ilə bağlı çay və şəlalə var.
İlk məclisin toplandığı vaxtdan bəri vadi dəyişib. Alþing yaradılandan bəri vadinin dibi təxminən üç-dörd metr çöküb. Deməli, məclisdən qalan tikili qalıqlarının altındakı torpaq da bu məkanın uzun tarixi boyunca hərəkət edib.
Þingvellir nə deməkdir və necə tələffüz olunur?
Þingvellir “məclis düzənlikləri” deməkdir. Ad qədim skandinav dilində “məclis” mənasını verən þing və “düzənlik” mənasını verən vǫllr sözlərini birləşdirir. Məkanın adı insanları buraya gətirən fəaliyyətlə bağlıdır.
İsland dilində tələffüzü [ˈθiŋkˌvɛtlɪr̥] şəklindədir. Əvvəldəki Þ hərfi ingiliscə “thirst” sözünün başlanğıc səsi kimi səslənir.
İslandiyanın tarixi məclisi burada necə toplanırdı?
Alþing təxminən 930-cu ildə Þingvellirdə toplanmağa başlayıb. Buradakı son toplantısını 1798-ci ildə keçirib. Yay iclasları açıq havada baş tuturdu. Təxminən iki həftə ərzində iştirakçılar qanunlar qəbul edir və mübahisələrə baxırdılar.
Goðar adlanan nüfuzlu yerli başçılar qanunvericilik və məhkəmə işləri üçün bir araya gəlirdilər. Bütün azad kişilər məclisə qatıla bilərdilər. Buna görə də toplantıda yalnız onun rəsmi işlərini idarə edənlər iştirak etmirdilər. Fermerlər və başqa ziyarətçilər də həmin müvəqqəti toplantıya gəlirdilər.
Qadınlar da iştirak edirdilər. Natascha Mehler 2015-ci il tədqiqatında onların orada olmasını siyasi səlahiyyətə malik olmalarından fərqləndirir: qadınlar qərar qəbul edən qurumlardan əsasən kənarda saxlanılırdılar. Məclis ərazisinin izdihamlı olması oraya gələn hər kəsə qərarlarda eyni rol vermirdi.
Siz bunu gündəlik həyatda bir toplantıya qatılmaqla səsvermə hüququna malik olmaq arasındakı fərq kimi düşünə bilərsiniz. Þingvellirdə bu fərq əhəmiyyətli idi. Ailələr, sənətkarlar, nağılçılar və səyyahlar məclisin ətrafında ola bilərdilər. Lakin rəsmi işlər müəyyən vəzifə sahiblərinin və qurumların səlahiyyətində idi.
Lögbergdə — Qanun qayasında nə baş verirdi?
Lögberg, yəni Qanun qayası İslandiya Birliyi dövründə, təxminən 930–1262/1264-cü illərdə məclis işlərinin mərkəzi idi. Məclis burada açılır və bağlanırdı. Qanunverici qurum olan Lögréttanın qərarları və daha geniş icmaya aid elanlar da burada səsləndirilirdi.
Lögsögumaður adlanan qanun söyləyicisinin çıxışlarda əsas rolu vardı. Lögrétta bu vəzifəli şəxsi üç il müddətinə seçirdi. Qanun söyləyicisi hər yay qüvvədə olan qanunların üçdə birini Lögbergdə əzbərdən söyləyirdi.
Bu qayda üçillik vəzifə müddətini qanunların camaat qarşısında səsləndirilməsi ilə əlaqələndirirdi. Siz buradan qanun söyləyicisinin niyə vacib olduğunu anlaya bilərsiniz: hüquqi bilik toplantıda ucadan çatdırılmalı idi. Bu vəzifə müəyyən xidmət müddətini qanunları müntəzəm olaraq ucadan söyləmək öhdəliyi ilə birləşdirirdi.
Lögbergin dəqiq yeri hələ də mübahisəlidir. Ehtimallardan biri Hallurinn yamacının yuxarısında, indiki bayraq dirəyinin dayandığı qaya çıxıntısıdır. Digər ehtimala görə, o, Almannagjánın hündür qaya divarının dibində yerləşirdi. Bu ehtimalların heç biri onun dəqiq yerini qəti müəyyənləşdirmir.
Alþing qanunları necə qəbul edir, məhkəmə işlərinə necə baxırdı?
Lögrétta Alþingin qanunverici qurumu idi. Yeni qanunlar qəbul edir, hüquqi mübahisələrə baxır və mövcud qanunlardan istisnalara icazə verə bilirdi. Lögberg ictimai elanların səsləndirildiyi yer idi. Lögrétta isə bu qanunvericilik funksiyalarını yerinə yetirirdi.
İslandiya təxminən 965-ci ildə dörd bölgəyə bölündükdən sonra Alþingdə hər bölgənin öz məhkəməsi vardı. Hər məhkəmə 36 hakimdən ibarət idi. Bu regional məhkəmələr məhkəmə icraatını ölkənin dörd bölgüsünə uyğun qururdu.
XI əsrin əvvəllərində daha bir məhkəmə yarandı. Beşinci məhkəmə kimi tanınan bu qurumun 48 hakimi vardı. O, digər məhkəmələrin həll edə bilmədiyi işlərə baxırdı. Beləliklə, məclisin məhkəmə sisteminə daha bir qurum əlavə olundu.
Məclisə gələnlər harada qalırdılar?
Alþingə qatılanlar búðir adlanan müvəqqəti sığınacaqlarda qalırdılar. Onların divarları daşdan və çim kəsəklərindən tikilirdi. Üstlərinə parça dam örtükləri çəkilirdi. Yay məclisi zamanı iştirakçılar bu sığınacaqlarda yerləşirdilər.
Þingvellirdə təxminən 50 məclis sığınacağının qalıqları qorunub. Görünən qalıqların əksəriyyəti XVII və XVIII əsrlərə aiddir. Onlar, ehtimal ki, daha qədim tikililərin üstündə inşa olunub. Buna görə də günümüzə çatan divarların hamısı məclisin ilk əsrlərinə aid deyil.
Bu toplantı ticarətlə bağlı tarixi bir sual da doğurur. Tarixçi Björn Þorsteinsson 1953-cü ildə Þingvelliri İslandiyanın ən böyük ticarət yeri kimi təsvir etmişdi. Mehler 2015-ci il tədqiqatında bu fikri dəstəkləyən dəlilləri zəif hesab edib. O, ticarətin əsasən məclis iştirakçılarının ehtiyaclarını ödədiyini irəli sürüb.
Þingvellirin tarixini anlamaq üçün haralara getməlisiniz?
Siz səfərdə tarixi öyrənmək istəyirsinizsə, məclis sığınacaqlarının qalıqlarını Lögbergin ehtimal olunan yerləri ilə birlikdə nəzərdən keçirin. Sığınacaqlar iştirakçıların harada qaldığını göstərir. Qanun qayasının rolu isə məclisin harada açılıb-bağlandığını və ictimai elanların harada səsləndirildiyini izah edir. Onun dəqiq yeri isə mübahisəli olaraq qalır.
Almannagjá və Öxará çayı da bu məkanın tarixinin bir hissəsidir. Sturlunga toplusundakı Haukdælaþáttur mətninə görə, məclisə gələnlərin suya daha asan çatması üçün çayın məcrası Almannagjáya yönəldilib. Bu məlumat toplantının gündəlik ehtiyacları ilə ətraf landşaft arasında əlaqə yaradır.
Məclis ərazisinin cənubundakı Þingvallavatn gölü başqa bir coğrafi istinaddır. Almannagjá, Öxará və sığınacaq qalıqları ilə birlikdə göl sizə tarixi toplantı yerini vadinin adı məlum olan obyektləri ilə əlaqələndirməyə kömək edir.
Səyahət bələdçilərində tapmayacağınız təfərrüatlar
Qanun söyləyicisi İslandiya Birliyinin yeganə maaşlı vəzifəli şəxsi idi. Bu ödənişli vəzifə qanunları əzbərdən söyləmək məsuliyyətini daşıyırdı. Lögbergdəki işlərdə də mərkəzi yer tuturdu.
Pis hava qanunların səsləndirildiyi yeri dəyişə bilərdi. Grágás qanunlar toplusu hava şəraiti pis olanda qanunların Þingvellirdəki kilsənin içində söylənməsinə icazə verirdi. Beləliklə, açıq havada keçirilən məclisdə bu vəzifə üçün qapalı məkandan istifadəyə dair ayrıca qayda vardı.
1154-cü ildə Lögrétta ərazisində silah qadağan edildi. Yepiskop Magnús Gizurarson 1234-cü ildə qadağanı yenilədi. Məhdudiyyət məclis ərazisinin qanunvericilik işlərinin aparıldığı müəyyən hissəsinə aid idi.
Þingvellirdə hansı mühüm qərarlar qəbul edilib və dəyişikliklər baş verib?
Milli parkın tarixi məlumatına görə, Þorgeir Ljósvetningagoði 1000-ci ilin yayında Alþingdə islandların xristianlığı qəbul etməsi barədə qərar verib. Qərar bütpərəst ayinlərin şəxsi mühitdə davam etdirilməsinə də icazə verirdi.
İslandiya 1262–1264-cü illərdə Norveç (Norveç) kralının hakimiyyətini qəbul etdikdən sonra Lögbergin əvvəlki ictimai funksiyası sona çatdı. Bununla belə, Þingvellirdə məclislər davam etdi. Alþingin buradakı son toplantısı 1798-ci ildə keçirildi.
1928-ci ildə qəbul edilmiş mühafizə qanunu qorunan ərazinin Alþingin nəzarəti altında əbədi olaraq İslandiya xalqının mülkiyyətində qalmasını nəzərdə tuturdu. Milli park 1930-cu ildə yaradıldı. Bu, məclisin əsasının qoyulmasının minilliyinə təsadüf edirdi.
17 iyun 1944-cü ildə Þingvellirdə İslandiya Respublikası quruldu. Sveinn Björnsson burada prezident seçildi. 2004-cü ildə Þingvellir Milli Parkı üçüncü və altıncı mədəni meyarlar üzrə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edildi.
Xronologiya
- Təxminən 930-cu il: Alþing Þingvellirdə yaradıldı.
- Təxminən 965-ci il: İslandiyanın dörd bölgəsi üçün regional məhkəmələr yaradıldı.
- 1000-ci ilin yayı: Parkın tarixi məlumatına görə, Þorgeir Ljósvetningagoði Alþingdə islandların xristianlığı qəbul etməsi barədə qərar verdi.
- XI əsrin əvvəlləri: Həll olunmamış işlər üçün Beşinci məhkəmə yaradıldı.
- 1154-cü il: Lögrétta ərazisində silah qadağan edildi.
- 1262–1264-cü illər: Norveç hakimiyyətinin qəbul edilməsi Lögbergin əvvəlki ictimai funksiyasına son qoydu.
- 1798-ci il: Alþing Þingvellirdə son dəfə toplandı.
- 1928-ci il: Þingvellir qanunla mühafizə altına alındı.
- 1930-cu il: Milli park yaradıldı.
- 17 iyun 1944-cü il: Þingvellirdə İslandiya Respublikası quruldu.
- 2004-cü il: Þingvellir UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edildi.
Tez-tez verilən suallar
Þingvellir Milli Parkı haradadır?
İslandiyanın cənub-qərbində, Bláskógabyggð ərazisindədir. Reykyavikdən təxminən 40 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Tarixi məclis ərazisi Şimali Amerika və Avrasiya plitələri arasındakı rift vadisindədir.
Þingvellir nə deməkdir?
“Məclis düzənlikləri” deməkdir. Adın qədim skandinav dilindəki hissələri “məclis” mənalı þing və “düzənlik” mənalı vǫllr sözləridir.
Yay məclisi nə qədər davam edirdi?
Alþing hər yay açıq havada təxminən iki həftə toplanırdı. Qanunların qəbul edildiyi və mübahisələrə baxıldığı bu müddətdə iştirakçılar müvəqqəti sığınacaqlarda qalırdılar.
Əsl Qanun qayasının yerini dəqiq müəyyən edə bilərsinizmi?
Onun dəqiq yeri hələ də mübahisəlidir. Ehtimallar arasında Hallurinnin yuxarısında, indiki bayraq dirəyinin yaxınlığındakı qaya çıxıntısı və Almannagjánın hündür qaya divarının dibi var.
Mənbələr
- Vikipediya — Þingvellir tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Þingvellir: adı və tələffüzü en.wikipedia.org
- Þingvellir Milli Parkı — Tarix thingvellir.is
- UNESCO — Þingvellir Milli Parkı whc.unesco.org
- İslandiya Parlamenti — Althingi althingi.is
- Natascha Mehler — Þingvellir: Məclis yeri və bazar? eaglehill.us
- UNESCO — Þingvellirin namizədlik dosyesi və ICOMOS qiymətləndirməsi whc.unesco.org
- Þingvellir Milli Parkı — Þinghelgin thingvellir.is
- Þingvellir Milli Parkı — Lögberg thingvellir.is
- Þingvellir Milli Parkı — Kristnitaka thingvellir.is
- Þingvellir Milli Parkı — Stórhátíðir thingvellir.is
FAQ
Þingvellir Milli Parkı İslandiyanın harasındadır?
Þingvellir İslandiyanın cənub-qərbində, Bláskógabyggð bələdiyyəsinin ərazisində yerləşir. Reykyavikdən təxminən 40 kilometr şimal-şərqdədir. Şimali Amerika və Avrasiya plitələrinin sərhədindəki rift vadisini əhatə edir.
Þingvellir nə deməkdir və necə tələffüz olunur?
Adı “məclis düzənlikləri” deməkdir. Qədim skandinav dilində “məclis” mənasını verən þing və “düzənlik” mənasını verən vǫllr sözlərindən yaranıb. İsland dilində tələffüzü [ˈθiŋkˌvɛtlɪr̥] şəklindədir. Þ hərfi ingiliscə “thirst” sözünün əvvəlindəki səs kimi səslənir.
İslandiyanın tarixi məclisi Þingvellirdə necə toplanırdı?
Alþing hər yay açıq havada təxminən iki həftəlik toplantı keçirirdi. Məclis qanunlar qəbul edir, mübahisələrə baxır və qərarları elan edirdi. İştirakçılar bu müddətdə müvəqqəti sığınacaqlarda qalırdılar.
Þingvellirdə Qanun qayası harada idi?
Onun dəqiq yeri hələ də mübahisəlidir. Ehtimal olunan yerlərdən biri Hallurinn yamacının yuxarısında, indiki bayraq dirəyinin dayandığı qaya çıxıntısıdır. Digər ehtimal Almannagjánın hündür qaya divarının dibidir.
Image: Roca de la Ley, Parque Nacional de Þingvellir, Suðurland, Islandia, 2014-08-16, DD 022.JPG — Diego Delso, CC BY-SA 4.0
