1940-cı il noyabrın 11-dən 12-nə keçən gecə HMS Illustrious aviadaşıyıcısından qalxan təyyarələr Tarantoda lövbər salmış İtaliya (İtalya) hərbi gəmilərinə hücum etdi. Əməliyyat üçün 21 Fairey Swordfish biplanı havaya qalxdı. Basqının sonunda İtaliyanın üç linkoru sıradan çıxmışdı. Britaniya (Britanya) iki təyyarə itirmişdi.
Britaniyalılar hücumu Judgement əməliyyatı (Yargı Harekâtı) adlandırırdılar. Onun əhəmiyyəti hücum edən vasitələrlə hədəflər arasındakı münasibətdə idi: dənizdəki aviadaşıyıcıdan qalxan təyyarələr böyük donanmaya öz limanında ağır itkilər vermişdi. Siz Taranto döyüşünün (Taranto Muharebesi) niyə əhəmiyyətli olduğunu anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə bu nəticəyə baxın. Təyyarələrin linkorlarla suüstü döyüşdə üzləşməsinə ehtiyac yox idi.
1940-cı il Taranto döyüşü: İkinci Dünya müharibəsində nə baş verdi?
Basqının hədəfi İkinci Dünya müharibəsi zamanı Tarantodakı İtaliya hərbi dəniz bazası idi. Britaniyanın Aralıq dənizindəki (Akdeniz) hərbi dəniz qüvvələrinə admiral Andrew Cunningham komandanlıq edirdi. İtaliya qüvvələrinin komandanı admiral Inigo Campioni idi. Hücumu HMS Illustrious gəmisindən qalxan donanma aviasiyasının — Fleet Air Arm-ın təyyarələri həyata keçirdi.
Tarantodakı İtaliya donanması Britaniyanın Cəbəllütariq (Cebelitarık), Malta və İsgəndəriyyəni (İskenderiye) birləşdirən konvoy marşrutunu təhdid edirdi. Buna görə limandakı gəmilərin əhəmiyyəti lövbər saldıqları ərazi ilə məhdudlaşmırdı. Judgement əməliyyatı bu təhdidin əsasını təşkil edən linkorları hədəfə alırdı. Hücumda torpedo, bomba və işıqlandırıcı fişənglər daşıyan təyyarələrdən istifadə olunurdu.
Hədəf donanmanın əsasını altı İtaliya linkoru təşkil edirdi: Littorio, Vittorio Veneto, Giulio Cesare, Caio Duilio, Andrea Doria və Conte di Cavour. Onlardan üçü torpedo zərbələri ilə sıradan çıxarılacaqdı. Siz nəticəni qiymətləndirərkən bu fərqi nəzərə alın: hücum istifadəyə hazır linkor qüvvəsini ciddi şəkildə azaltdı, lakin tam aradan qaldırmadı.
Taranto döyüşünün xəritəsi: hücum İtaliyanın harasında oldu?
Taranto İtaliyanın cənubunda, Apuliya (Puglia) bölgəsində yerləşir. Basqın onun limanında lövbər salmış İtaliya hərbi gəmilərinə yönəlmişdi. Hadisəni xəritədə anlamaq üçün Tarantonu Cəbəllütariq–Malta–İsgəndəriyyə konvoy marşrutu ilə əlaqələndirin. Donanmanın bu marşrutu təhdid etmək imkanı Britaniyanın ona niyə zərbə vurmaq istədiyini izah edir.
Malta hazırlıq mərhələsində də rol oynayırdı. Hücumdan əvvəl kəşfiyyat uçuşları oradan həyata keçirilirdi. Noyabrın 11-i gecə Kral Hərbi Hava Qüvvələrinə — RAF-a məxsus Short Sunderland uçan qayığı İtaliya donanmasının Tarantoda olduğunu bir daha təsdiqlədi. Beləliklə, Swordfish təyyarələri çatmazdan əvvəl nəzərdə tutulan hədəflərin limanda olduğu təsdiqlənmişdi.
Təyyarələr müxtəlif istiqamətlərdən yaxınlaşdı. Britaniya Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, birinci dalğa saat 22:58-də cənub-qərbdən gəldi. İkinci dalğa gecə yarısına yaxın şimal-qərbdən yaxınlaşdı. Siz hücumun sxemini çəkirsinizsə, bu iki istiqamət hadisələrin ardıcıllığını izləməyə kömək edər. Beləcə, basqını bütün təyyarələrin eyni anda çatdığı tək hücum kimi təsəvvür etməzsiniz.
Swordfish təyyarələri İtaliya donanmasına necə hücum etdi?
HMS Illustrious Swordfish təyyarələrini iki dalğada havaya qaldırdı. Birinci dalğada 12, ikinci dalğada doqquz təyyarə vardı. On bir təyyarə torpedo daşıyırdı. Qalanlarında bomba və işıqlandırıcı fişənglər vardı. Beləliklə, hücum qüvvəsi eyni əməliyyat daxilində bir neçə vəzifə yerinə yetirirdi.
Havaya qalxan təyyarələrin sayı onların hamısının Tarantoya çatdığı demək deyil. İkinci dalğadakı bir Swordfish uçuş zamanı əlavə yanacaq çəni yerindən qopduğu üçün geri döndü. Onun hücumdan ayrılması havaya qalxan təyyarələrlə hədəfə çatan təyyarələr arasında kiçik, lakin nəzərə alınmalı fərqdir.
Torpedo zərbələri Conte di Cavour, Littorio və Caio Duilio linkorlarını sıradan çıxardı. Littorio üç torpedo zərbəsi aldı. Batmasının qarşısını almaq üçün gəmi dayazlıqda dibə oturduldu. Bunlar Judgement əməliyyatının hədəfə aldığı linkorlara birbaşa zərbələr idi.
Britaniya iki Swordfish itirdi. Bu təyyarələrin dörd ekipaj üzvündən ikisi həlak oldu, ikisi əsir düşdü. Əməliyyatı qiymətləndirərkən İtaliya donanmasına vurulan zərərlə yanaşı bu itkilər də nəzərə alınmalıdır. Hücum uğurlu oldu, lakin onun nəticələri arasında hücum edən ekipajların ölümü və əsir düşməsi də vardı.
Taranto döyüşündə kim qalib gəldi?
Basqında Britaniya qalib gəldi. İtaliyanın altı linkorundan üçü xidmətdən çıxarıldı. Britaniya isə iki təyyarə itirdi. Britaniya Müdafiə Nazirliyi bunu İtaliyanın linkor donanmasını yarıya endirən və Britaniyaya Aralıq dənizində üstünlük qazandıran uğur kimi təqdim edir.
Hücumdan sonra İtaliya donanması zədələnməmiş hərbi gəmilərini Tarantodan Neapola (Napoli) köçürdü. Buna görə nəticələr vurulmuş gəmilərin təmiri ilə məhdudlaşmadı. Basqından sonra salamat qalan qüvvələr də bazasını dəyişdi.
Sıradan çıxarılan linkorların sonrakı taleyi fərqli oldu. Littorio təxminən dörd aylıq təmirdən sonra xidmətə qayıtdı. Caio Duilio təxminən yeddi aydan sonra geri döndü. Conte di Cavour yenidən su üzərinə qaldırılaraq Triestə (Trieste) aparıldı, lakin bir daha fəal xidmətə qayıtmadı. Üç gəminin sıradan çıxarıldığını demək ilkin nəticəni göstərir. Onların təmirini izləmək isə bu nəticənin nə qədər davam etdiyini üzə çıxarır.
Taranto döyüşü niyə əhəmiyyətli idi?
Taranto dənizdəki aviadaşıyıcıdan qalxan təyyarələrin limandakı böyük düşmən donanmasına ağır itkilər verdiyi ilk hücum kimi xatırlanır. Onun əhəmiyyəti nümayiş etdirdiyi bu imkana əsaslanır. Aviadaşıyıcının təyyarələri lövbərdəki linkorlara zərbə vurub bir gecədə onlardan bir neçəsini xidmətdən çıxara bilərdi.
Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyinin məlumatına görə, ABŞ (ABD) və Yaponiya (Japonya) donanmalarının planlaşdırma mütəxəssisləri basqını araşdırdılar. Onlar hadisənin limandakı donanmalar və bu donanmaların havadan atılan torpedolar qarşısındakı həssaslığı barədə nə göstərdiyini öyrəndilər. Beləliklə, Taranto yalnız birbaşa iştirak edən Britaniya və İtaliya qüvvələrinin diqqətində deyildi.
Əməliyyatın daha geniş strateji uğuru barədə fərqli şərhlər var. Angelo N. Caravaggio 2006-cı ildəki elmi qiymətləndirməsində əməliyyata İtaliyanın linkor qüvvəsini tamamilə aradan qaldırmaq üçün əldən verilmiş fürsət kimi yanaşırdı. Bu fikir Britaniyanın vurduğu zərərdən daha böyük nəticə əldə edə bilib-bilməyəcəyi məsələsini qaldırır.
Müdafiə Nazirliyi isə sıradan çıxarılan üç linkora və bunun Britaniyaya qazandırdığı üstünlüyə daha çox əhəmiyyət verir. Siz bu qiymətləndirmələri onların suallarını ayırmaqla fərqləndirə bilərsiniz: həyata keçirilmiş hücum nə qədər uğurlu idi və əməliyyat daha nə qədər nəticə verə bilərdi? Hər iki qiymətləndirmə eyni basqına və onun nəticələrinə aiddir.
Xronologiya
- 21 oktyabr 1940: HMS Illustrious gəmisindəki yanğın səbəbindən hücumu ilkin tarixdə həyata keçirmək mümkün olmadı.
- 11 noyabr 1940: RAF kəşfiyyatı İtaliya donanmasının Tarantoda olduğunu təsdiqlədi.
- 11–12 noyabr 1940: HMS Illustrious gəmisindən qalxan Swordfish təyyarələri iki dalğada hücum etdi. Əvvəl cənub-qərbdən, sonra şimal-qərbdən yaxınlaşdılar.
- 12 noyabr 1940: Üç İtaliya linkoru sıradan çıxarıldı. Basqından sonra İtaliya donanması zədələnməmiş hərbi gəmilərini Neapola köçürdü.
- Təxminən dörd və yeddi aylıq təmirdən sonra: Müvafiq olaraq Littorio və Caio Duilio xidmətə qayıtdı.
- 1943: İtaliya təslim olanda Conte di Cavour gəmisinin təmiri hələ tamamlanmamışdı.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Basqın əvvəlcə 21 oktyabr 1940-cı ilə, Trafalqar gününə (Trafalgar Günü) planlaşdırılmışdı. HMS Illustrious gəmisinin anqarında baş verən yanğın onu təxirə salmağa məcbur etdi. Beləliklə, noyabr hücumu ilkin cədvələ uyğun deyil, pozulmuş planın ardınca həyata keçirildi.
HMS Eagle də hazırlıqlara təsir göstərdi. Onun aviasiya yanacağı sistemindəki nasazlıq iştirakına mane oldu. Gəminin beş Swordfish təyyarəsi HMS Illustrious gəmisinə verildi. Beləcə, əməliyyatda istifadə olunan qüvvəyə başqa aviadaşıyıcıdan təyyarələr də qatıldı.
Torpedo daşıyan Swordfish təyyarələrində müşahidəçilərin yerlərinə əlavə yanacaq çənləri qoyuldu. Müşahidəçilər radio operatoru və atıcı üçün nəzərdə tutulmuş arxa oturacaqlara keçdilər. Siz vacib bir əşyaya yer açmaq üçün gündəlik baqajınızı yenidən yerləşdirdiyinizi təsəvvür edin. Burada isə əlavə yanacaq ekipaj üzvünün oturduğu yeri dəyişməyi tələb edirdi.
Hava şəraiti Tarantonun müdafiəsinin bir hissəsini artıq zəiflətmişdi. Güclü küləklər limanı qoruyan 87 maneə aerostatından 60-nı aparmışdı. Hava basqından sonrakı Britaniya planlarına da təsir etdi. Növbəti gecə daha bir hücum nəzərdən keçirilirdi, lakin pis hava şəraiti buna imkan vermədi.
Taranto döyüşü və 1943-cü il: bu tarix hadisə ilə necə bağlıdır?
Hücum 1940-cı ilin noyabrında baş verdi. 1943-cü illə əlaqə Conte di Cavour və ona dəyən zərərin uzunmüddətli nəticələri ilə bağlıdır. Linkor yenidən su üzərinə qaldırılıb Triestə aparılmışdı. Bununla belə, İtaliya 1943-cü ildə təslim olanda onun təmiri hələ bitməmişdi.
Bu təmir tarixçəsi Conte di Cavour gəmisini Littorio və Caio Duilio gəmilərindən fərqləndirir. Həmin iki gəmi təmirdən sonra xidmətə qayıtdı. Conte di Cavour isə fəal xidmətə qayıtmadı. Buna görə burada təsvir olunan üç linkor arasında döyüşə hazır qüvvədən ən uzunmüddətli çıxan gəmi o oldu.
Taranto döyüşü: muzey, rəsm və film
Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyinin “Unudulmuş döyüşlər: Tarantoya zərbə” materialı hücumu və onun əhəmiyyətini araşdırır. Burada ABŞ və Yaponiya donanmalarının planlaşdırma mütəxəssislərinin göstərdiyi maraq da müzakirə olunur. Hadisə haqqında muzey materialı oxumaq istəyənlər üçün bu mətn limandakı zərəri İtaliyadan kənarda yaranan suallarla əlaqələndirir.
Charles David Cobb hücumu kətan üzərində yağlı boya ilə çəkilmiş “Taranto limanı” rəsmində təsvir edib. Rəsmin mövzusu HMS Illustrious gəmisindən qalxan Swordfish təyyarələrinin 11 noyabr 1940-cı il zərbəsidir. Əsər əməliyyat hesabatlarında təsvir olunan həmin aviadaşıyıcı təyyarələrini və limana hücumu vizual şəkildə göstərir.
İmperiya Müharibə Muzeylərinin arxivində ADM 1505 qeydiyyat nömrəli, 1954-cü il istehsalı olan “HMS Illustrious gəmisində Taranto ildönümü şam yeməyi” filmi saxlanılır. Film aviadaşıyıcıda keçirilən on dördüncü ildönümü şam yeməyini qeydə alır. İştirakçılar arasında hücumda iştirak etmiş uçuş heyətlərinin üzvləri də var.
Tez-tez verilən suallar
Taranto döyüşü nə vaxt olub?
Basqın İkinci Dünya müharibəsi zamanı, 1940-cı il noyabrın 11-dən 12-nə keçən gecə baş verdi.
Hücumu hansı aviadaşıyıcı həyata keçirdi?
HMS Illustrious Judgement əməliyyatı üçün iki dalğada 21 Fairey Swordfish təyyarəsini havaya qaldırdı.
İtaliyanın altı linkorunun hamısı sıradan çıxarıldı?
Üçü sıradan çıxarıldı: Conte di Cavour, Littorio və Caio Duilio. Tarantodakı digər linkorlar Vittorio Veneto, Giulio Cesare və Andrea Doria idi.
Taranto aviadaşıyıcıların tarixində niyə əhəmiyyətlidir?
Bu basqın aviadaşıyıcıdan qalxan təyyarələrin limandakı böyük donanmaya ağır itkilər verə bildiyini göstərdi. ABŞ və Yaponiya donanmalarının planlaşdırma mütəxəssisləri basqının havadan atılan torpedolarla üzləşən gəmilər üçün nə ifadə etdiyini araşdırdılar.
Mənbələr
- Birləşmiş Krallığın Müdafiə Nazirliyi — Donanma Taranto döyüşünün 70-ci ildönümünü qeyd edir gov.uk
- Wikipedia — Taranto döyüşü en.wikipedia.org
- Vikipedi — Taranto döyüşü tr.wikipedia.org
- Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyi — Unudulmuş döyüşlər: Tarantoya zərbə nationalww2museum.org
- Dənizçilik Fondu — Judgement əməliyyatı: Taranto döyüşü maritimefoundation.uk
- Naval War College Review — Angelo N. Caravaggio, Tarantoya hücum digital-commons.usnwc.edu
- Bridgeman Images — Charles David Cobb, Taranto limanı bridgemanimages.com
- İmperiya Müharibə Muzeyləri — HMS Illustrious gəmisində Taranto ildönümü şam yeməyi film.iwmcollections.org.uk
Image: The Italian battleship CONTE DI CAVOUR after the attack. Only her funnels and super-structure remain above the water.jpg — Photographer not identified., Public domain
