Dəri dili (Darice) Əfqanıstanda (Afganistan) danışılan fars dili variantıdır. Ona Şərq farscası və ya Əfqanıstan farscası da deyilir. İran farscası və tacik dili ilə ortaq tarixi köklərə malikdir. Dəri adı isə daha qədim dövrlərdən saray danışığı və yeni fars ədəbi dili ilə əlaqələndirilir.
Siz bu adın keçmişini izləsəniz, bugünkü Əfqanıstanın hüdudlarını aşan bir saray mühitinə, danışıq dilinə və ədəbi ənənəyə gəlib çıxarsınız. Bu yol Sasanilərdən sonrakı Xorasandan, Samanilər və Qəznəvilər dövrünün fars ədəbiyyatından keçir. Sonra Əfqanıstanın 1964-cü ildə bu adı rəsmiləşdirmək qərarına çatır.
Erkən mənbələr hansı dili Dəri adlandırırdı?
Dəri adının ilkin mənaları onun Əfqanıstandakı bugünkü rəsmi istifadəsindən daha geniş idi. İbn əl-Müqəffəyə (İbnü’l-Mukaffa) aid edilən bir məlumatda bu dil Mədain (Medain) şəhərlərinin və hökmdar sarayının danışığı kimi təsvir olunur. Burada əlaqə müasir Əfqanıstanın sərhədləri ilə deyil, saray mühiti ilə qurulur.
Gilbert Lazard bu adı fars dilindəki dar sözündən çıxarır. Söz «qapı» deməkdir və sarayı da bildirə bilər. Bu izah dilin adını İbn əl-Müqəffəyə aid edilən məlumatdakı saray mühiti ilə əlaqələndirir.
Dəri həm də danışıq dilinin adı olub. Əl-Cahiz (Cahiz) IX əsrin ortalarında bu termini həmin mənada işlədib. Onun sözə verdiyi məna əhəmiyyətlidir. Çünki sonralar bu ad ədəbi fars dili haqqında müzakirələrdə ön plana çıxır. Deməli, adın tarixində həm danışıq, həm də yazı var.
X əsrdən başlayaraq ərəb və fars mətnlərində yeni fars ədəbi dili Dəri adlandırılıb. Siz belə bir mətndə Dəri sözünə rast gəldikdə onun tarixi kontekstini nəzərə almalısınız. Söz bu adın bugünkü Əfqanıstandakı istifadəsindən daha geniş coğrafiyaya yayılmış ədəbi dili bildirə bilər.
Həkim Meysərinin (Meyseri) əsəri buna xüsusilə konkret nümunədir. O, 978–981-ci illərə aid Danişnamə (Danişname) əsərində yazdığı dili Dəri adlandırıb. Burada termin müəllifin öz dilinə verdiyi ad kimi qarşımıza çıxır.
Sasanilərdən sonrakı Xorasanda yeni fars dili necə yarandı?
Ludwig Paul erkən yeni fars dili dövrünü təxminən VIII–XII əsrlərə aid edir.
Paul orta fars dilindən yeni fars dilinə keçidi 200 ildən çox çəkən tədrici inkişaf kimi təsvir edir. Bu müddət əhəmiyyətlidir. Sasanilər (Sasaniler) dövlətinin süqutu ilə yeni fars dilinin inkişafı bir-biri ilə bağlı tarixi proseslərdir. Ancaq onları dilin bir anda dəyişməsi kimi təqdim etmək olmaz.
Paulun izahına görə, Xorasanın (Horasan) islamlaşması son Sasani dövrünün danışıq Dərisinin ərəb hərfləri ilə yazılan yeni fars dilinə çevrildiyi şəraiti yaradıb. Bu izah danışıqdan gələn irsi, bölgədəki dəyişiklikləri və yazılı formanı bir araya gətirir.
Dərinin Xorasana necə çatması barədə alimlərin fikirləri fərqlənib. Pərviz Xanləri (Perviz Hanleri) onun Sasani sarayının rəsmi idarəçilik dili olduğunu irəli sürüb. Onun fikrincə, məmurlar bu dili şərqə, Xorasana aparıblar.
Lazard bu izaha etiraz edib. O, Sasanilərin rəsmi yazı dilinin pəhləvi dili olduğunu göstərib. Dərinin isə şərqə danışıq dili kimi yayıldığını bildirib. Fikir ayrılığı dilin necə yayılması və Sasani idarəçiliyində hansı rolu oynaması ilə bağlıdır.
Sonralar saray himayəsi fars dilində ədəbi yaradıcılığa təkan verib. IX və X əsrlərdə Buxaradakı (Buhara) Samanilər (Samaniler) sarayı fars poeziyasını təşviq edib. Tarix və elmə dair ərəb əsərlərinin fars dilinə tərcüməsini də dəstəkləyib. Beləliklə, yeni fars dili müxtəlif növ yazılı əsərlərdə işlənib.
977–1186-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş Qəznəvilər (Gazneliler) Əfqanıstan və Şimali Hindistandakı (Kuzey Hindistan) ərazilərində bu ədəbi himayəni davam etdiriblər. Onların dəstəyi Samanilər dövründə formalaşan ənənəni genişləndirib. Buna görə də Əfqanıstan farscasının tarixi bir neçə bölgəni əhatə edən ədəbi dünya ilə bağlıdır.
Dəri, İran farscası və tacik dili arasında hansı tarixi əlaqələr var?
Dəri, İran farscası və tacik dili Sasanilər dövrünün orta fars dilindən inkişaf etmiş ortaq tarixi dil xəttini davam etdirir. Onların əlaqəsi həm rəsmi yazıda, həm də bölgələrin danışığında görünür. Müqayisənin nəticəsi bunlardan hansını araşdırmağınızdan asılıdır.
Əfqanıstanla İranın rəsmi yazılı farscası arasında çox az fərq var. İstisnalara bəzi sözlər və xəttatlıqda üstün tutulan üslublar daxildir. Buna görə rəsmi yazı iki ölkə arasında güclü davamlılıq göstərir.
Kabul (Kabil) farscasının danışıq forması isə başqa mənzərə yaradır. Tələffüz və bəzi sintaktik xüsusiyyətlər baxımından o, İranın danışıq farscasından daha çox Mərkəzi Asiyadakı (Orta Asya) tacik dilinə yaxındır. Siz yalnız rəsmi yazılı mətnləri müqayisə etsəniz, bu əlaqəni görə bilməzsiniz.
Bölgələr arasındakı əlaqələr dövlət sərhədlərini də aşır. Herat farscasının şivələri İran Xorasanındakı qonşu şivələrlə ortaq xüsusiyyətlər daşıyır. Bədəxşanın (Bedahşan) şivələri isə Tacikistanın cənubundakı qonşu şivələrlə ortaq cəhətlərə malikdir. Bu nümunələr ortaq tarixin yerli coğrafiyasını göstərir.
İndiana Universiteti (Indiana Üniversitesi) tacik dilinin İran farscasından fərqlənməsini siyasi sərhədlər, coğrafi ayrılıq, standartlaşdırma, rus və türk dillərinin təsiri ilə izah edir. Beləliklə, müasir fərqlər daha geniş fars dili xətti daxilində baş vermiş bir neçə tarixi prosesi əks etdirir.
Adlar və əlifbalar məsələyə daha bir qat əlavə edir. Taciklər tarixən öz dillərini zaboni forsi adlandırıblar. Sovet hakimiyyət orqanları XX əsrdə zaboni tojiki adını geniş yayıblar. Tacikistanda tacik dili kiril əlifbası ilə yazılır. Əfqanıstandakı taciklərin istifadə etdiyi Dəri isə fars-ərəb əlifbası ilə yazılır.
Əfqanıstanda Dəri adı 1964-cü ildə niyə rəsmi dil adı kimi qəbul edildi?
Əfqanıstanın 1964-cü il konstitusiyasının 3-cü maddəsi puştu (Peştuca) və Dəri dillərini rəsmi dil elan etdi. Beləcə, uzun tarixə malik bir ad konstitusiyada qəbul olundu. Dəri adı bundan əsrlər əvvəl həm danışıq dili haqqında məlumatlarda, həm də ədəbi fars dilinin təsvirlərində işlənmişdi.
Saloumeh Gholami bu adın rəsmən qəbulunu Əfqanıstan farscasını İran və Tacikistanla əlaqəli variantlardan fərqləndirmək cəhdi kimi şərh edir. Bu yanaşmaya görə, seçim ortaq dil irsinə məhz Əfqanıstana aid rəsmi ad verirdi.
Rawan Farhadi bununla bağlı başqa bir tarixi iddianı vurğulayır. O, köhnə adın yenidən işlədilməsini Əfqanıstanı bu dilin beşiyi kimi təqdim etmək cəhdi ilə izah edir. Bu, ad seçiminin arxasındakı məqsədə dair bir şərhdir.
Law and History Review jurnalında dərc edilmiş araşdırma məsələnin siyasi tərəfini önə çəkir. Araşdırmaya görə, Dəri adının seçilməsi Əfqanıstan farscasını müasir İranın milli kimliyi ilə eyniləşdirməkdən uzaqlaşdırmağa kömək edib. Bu şərhlər birlikdə qədim dil adının müasir dövlət üçün niyə əhəmiyyət daşıdığını izah edir.
Konstitusiya rəsmi statusla milli dilin inkişafı arasında da fərq qoyurdu. 3-cü maddə iki rəsmi dil müəyyən etsə də, 35-ci maddə inkişafı təşviq edilməli olan milli dil kimi yalnız puştunu göstərirdi. Bu ifadə iki dilə fərqli konstitusion rollar verirdi.
Xronologiya
- VIII–XII əsrlər: Erkən yeni fars dili Ludwig Paulun müəyyən etdiyi bu dövrdə inkişaf edib.
- IX əsrin ortaları: Əl-Cahiz Dəri sözünü danışıq dilinin adı kimi işlədib.
- IX–X əsrlər: Buxaradakı Samanilər sarayı fars poeziyasını və tərcümələri dəstəkləyib.
- 977–1186: Qəznəvilər Əfqanıstan və Şimali Hindistanda fars ədəbiyyatına himayəni davam etdiriblər.
- 978–981: Meysəri Danişnamə əsərinin dilini Dəri adlandırıb.
- XX əsr: Sovet hakimiyyət orqanları Mərkəzi Asiya farscası üçün tacik adını geniş yayıblar.
- 1964: Əfqanıstan konstitusiyası Dəri və puştu dillərini rəsmi dil elan edib.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Gündəlik bir söz səslər arasındakı fərqi aydın göstərir. Kabul farscasında saiti î ilə yazılan shir «süd», saiti ê ilə yazılan sher isə «şir» deməkdir: shîr və shêr. Kabul farscası standart İran farscasında birləşmiş saitlər arasındakı fərqi qoruyur. Siz bu tarixi fərqi süd kimi adi bir şeylə əlaqələndirə bilərsiniz.
Ədəbi zövqlər də bölgələrə görə fərqli istiqamətlərdə inkişaf edib. Hindistanın farsdilli şairi Bidil (Bîdil) 1644–1720-ci illərdə yaşayıb. Onun əsərləri Əfqanıstanda örnəyə çevrilib. İranda isə o, az tanınıb. Ortaq ədəbi dil sevilən müəlliflər baxımından fərqli seçimlərə imkan verirdi.
Dəri Əfqanıstanda gündəlik ictimai həyatda da rol oynayır. Müxtəlif etnik qruplar arasında ortaq ünsiyyət dili və farsdilli medianın dili kimi işlənir. Buna görə onun tarixi saray danışığı və ədəbi himayə ilə gündəlik ünsiyyəti birləşdirir.
Tez-tez verilən suallar
Dəri fars dilidirmi?
Bəli. Dəri Əfqanıstan farscasıdır. Ona Şərq farscası və ya Əfqanıstan farscası da deyilir. Sasanilər dövrünün orta fars dilindən inkişaf etmiş İran farscası və tacik dili ilə ortaq tarixi köklərə malikdir.
Dəri saray dili deməkdirmi?
Lazard bu adı «qapı» mənasını verən və sarayı da bildirən dar sözü ilə əlaqələndirir. İbn əl-Müqəffəyə aid edilən bir məlumatda isə Dəri Mədain şəhərləri və hökmdarın sarayı ilə bağlanır.
Dəri İran farscasına, yoxsa tacik dilinə daha yaxındır?
Cavab nəyin müqayisə edilməsindən asılıdır. Əfqanıstanla İranın rəsmi yazılı farscası arasında çox az fərq var. Kabul farscası isə tələffüz və bəzi sintaktik xüsusiyyətlər baxımından Mərkəzi Asiyadakı tacik dilinə daha yaxındır.
Dəri dili 1964-cü ildəmi yaranıb?
Xeyr. Konstitusiya 1964-cü ildə bu adı rəsmiləşdirib. Dəri IX əsrin ortalarında artıq danışıq dilinin adı idi. X əsrdən etibarən mətnlərdə yeni fars ədəbi dilini də bu adla adlandırırdılar.
Mənbələr
- Vikipediya — Dəri dili tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Dəri en.wikipedia.org
- Gilbert Lazard, Encyclopaedia Iranica — DARĪ iranicaonline.org
- Ludwig Paul, Encyclopaedia Iranica — Fars dili i. Erkən yeni fars dili iranicaonline.org
- John R. Perry və Rawan Farhadi, Encyclopaedia Iranica — KĀBOLI iranicaonline.org
- İndiana Universiteti, CeLCAR — Tacik dili celcar.indiana.edu
- Constitute layihəsi — Əfqanıstanın 1964-cü il konstitusiyası constituteproject.org
- Saloumeh Gholami, Abstracta Iranica — Dari-Persisch əsərinə resenziya journals.openedition.org
- Rawan Farhadi, Encyclopaedia Iranica — Əfqanıstan xii. Ədəbiyyat iranicaonline.org
- Law and History Review — Müstəmləkəçilikdən sonrakı Əfqanıstanda konstitusiyalar və müasirlik: etnolinqvistik millətçilik və Əfqanıstan milli dövlətinin qurulması cambridge.org
FAQ
Dəri fars dilinin bir növüdürmü?
Bəli. Dəri Əfqanıstanda danışılan fars dili variantıdır. Ona Şərq farscası və ya Əfqanıstan farscası da deyilir. İran farscası və tacik dili ilə ortaq tarixi köklərə malikdir.
Dəri adı nə deməkdir?
Gilbert Lazard Dəri adını fars dilində «qapı» mənasını verən və sarayı da bildirən dar sözü ilə əlaqələndirir. İbn əl-Müqəffəyə aid edilən bir məlumatda isə bu ad Mədain şəhərləri və hökmdarın sarayı ilə bağlanır.
Dəri və tacik dilləri necə əlaqəlidir?
Hər ikisi fars dilinin tarixi ənənəsini davam etdirir. Kabul farscası tələffüz və bəzi sintaktik xüsusiyyətlər baxımından İranın danışıq farscasından daha çox Mərkəzi Asiyadakı tacik dilinə yaxındır.
Əfqanıstan 1964-cü ildə niyə Dəri adını qəbul etdi?
1964-cü il konstitusiyası Dəri və puştu dillərini rəsmi dil elan etdi. Tədqiqatçılar Dəri adının seçilməsini Əfqanıstan farscasını fərqləndirmək və ortaq fars dili irsi daxilində ayrıca dövlət kimliyini ifadə etmək cəhdi kimi şərh edirlər.
Image: Dari 08 07 2012 aosta.jpg — F Ceragioli, CC BY-SA 3.0
