Amaziqlar (Amazigler) Şimali Afrikanın (Kuzey Afrika) yerli xalqlarıdır. Onların kökləri ərəb fəthlərindən əvvələ gedib çıxır. Çox vaxt berberlər (Berberiler) adlandırılan bu xalqlar bir neçə etnik icmadan ibarətdir. Mərakeş (Fas) və Əlcəzair (Cezayir) amaziq həyatının əsas mərkəzləridir. Bununla belə, icmaları Şimali Afrika boyunca, Böyük Səhra (Sahra) və Saxelə (Sahel) qədər yayılıb.
Siz amaziqlarla ərəblər arasındakı fərqi anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə kimliyə və dilə baxın. Amaziq icmalarının öz etnik adları var. Onların danışdığı dillər Afroasiya dil ailəsinin ərəb dilindən ayrı bir qoluna aiddir. Əksəriyyəti müsəlmandır. Lakin İslamı tədricən qəbul etmələri berber dillərindən imtina etmələrini tələb etməyib.
Berber nə deməkdir və berberlər kimdir?
Berber Şimali Afrikanın yerli amaziq xalqları üçün işlədilən oturuşmuş addır. Bu ad romalıların latınca danışmayan xalqlar üçün işlətdiyi barbarus sözü ilə bağlıdır. Buna görə də sözün dil tarixi həmin icmaların özlərinə verdiyi adların tarixindən fərqlənir.
Amaziq (Amazigh) tək, imaziqen (Imazighen) isə cəm formasıdır. Bu gün icmaların bir çox üzvü berber adı əvəzinə özünü bu adlarla və ya bölgəsinə uyğun adla təqdim etməyə üstünlük verir.
Amaziq sözünün “azad insan” mənasına gəldiyi barədə geniş yayılmış izah mübahisəlidir. Stefan Qsellin (Stéphane Gsell) şərhi sözü zadəganlıq və ya azadlıqla əlaqələndirirdi. Digər tədqiqatçılar isə bu izahı sözün mənasının həddindən artıq genişləndirilməsi sayırlar. Onu mübahisəsiz lüğət mənası kimi təqdim etmək bu fikir ayrılığını gizlədir.
Berberlərin mənşəyi haradan gəlir?
Amaziqların mənşəyi ərəb fəthlərindən əvvəl Şimali Afrikada yaşamış yerli əhali ilə bağlıdır. Buna görə də tarixləri bölgədə tədricən islamlaşmanın başlanmasına səbəb olan VII əsr genişlənməsindən daha qədimdir. Bu ad həmin fəthlərlə gətirilmiş əhalini deyil, bölgədə çoxdan kök salmış icmaları ifadə edir.
Numidiya çarlığı (Numidya Krallığı) bu daha qədim tarixin bir hissəsidir. TDV İslam Ensiklopediyasına (TDV İslâm Ansiklopedisi) görə, çarlıq indiki Əlcəzair və Tunis (Tunus) ərazilərində berberləri birləşdirirdi. O, e.ə. 46-cı ildə süqut edib.
Ortaq yerli köklər amaziq icmalarını genetik baxımdan eynicinsli əhaliyə çevirmir. 2017-ci ildə aparılmış genom tədqiqatında beş berber və altı ərəb əhali qrupu müqayisə edilib. Nəticələr berber qruplarını tam təcrid olunmuş və ya genetik baxımdan eynicinsli saymağı dəstəkləmir. Tarixi kimliklə bioloji eynicinslilik ayrı iddialardır.
Şimali Afrika berberləri bu gün harada yaşayır?
Amaziq icmaları əsasən Mərakeş və Əlcəzairdə yaşayır. Onlara Tunis, Liviya (Libya), Misir (Mısır), Mavritaniya (Moritanya), Mali, Niger (Nijer) və Burkina-Fasoda (Burkina Faso) da rast gəlinir. Yaşadıqları coğrafiyaya dağlıq bölgələr, səhra vahələri və Böyük Səhra–Saxel qurşağı daxildir. İcmalar həm şəhərlərdə, həm də kəndlərdə yaşayır. Avropada (Avrupa) və Şimali Amerikada (Kuzey Amerika) da diasporları var.
Əlcəzairdə kabil icmaları Əlcəzair şəhəri (Cezayir) ilə Konstantina (Konstantin) arasındakı dağlıq Kabiliyada (Kabîliye) cəmləşib. Şaviyə (Şaviye) icmaları isə ölkənin şərqindəki Aures dağları (Evrâs Dağları) ilə bağlıdır. Bu regional adlar vahid ümumi adın yerli kimliklər arasındakı mühüm fərqləri necə gizlədə bildiyini anlamağa kömək edir.
Misirin qərb səhrasındakı Siva vahəsi (Sîve Vahası) amaziq məskunlaşmasının şərq mərkəzlərindən biridir. Tuareq (Tuareg) icmaları Böyük Səhra və Saxelin amaziq dünyasına daxildir. Onlar xüsusilə Mali və Nigerdə yaşayırlar. Beləliklə, amaziqların yayıldığı coğrafiya Mərakeş və Əlcəzairin dağlıq bölgələrindən xeyli kənara çıxır.
Berberlər Mərakeşin harasında yaşayır?
Mərakeşdə amaziqların əsas məskunlaşma ərazilərinə şimaldakı Rif dağları (Rif Dağları), Orta Atlas (Orta Atlas), Yüksək Atlas (Yüksek Atlas), Anti-Atlas (Anti Atlas) və Sus vadisi (Sus Vadisi) daxildir. Bu yerləri ayrıca nəzərə almaq daha dəqiq coğrafi təsəvvür yaradır. Mərakeşdəki bütün amaziq icmalarını vahid dağ əhalisi kimi təqdim etmək həmin mənzərəni vermir.
Siz Mərakeşə səfər zamanı amaziq mədəniyyəti ilə tanış olursunuzsa, muzeylər onun konkret bölgələrlə əlaqəsini görməyə kömək edir. Ayt Buqmez Ekomuzeyi (Aït Bougmez Ekomüzesi) Yüksək Atlasdakı gündəlik həyatı təqdim edir. Mərrakeşdəki (Marakeş) Pyer Berje Berber İncəsənəti Muzeyində (Pierre Bergé Berberi Sanatları Müzesi) Rifdən Böyük Səhraya qədər uzanan bölgələrdən toplanmış əşyalar nümayiş olunur.
Mərakeş 2011-ci il konstitusiya islahatı ilə amaziq dilini rəsmi dil kimi tanıyıb. Bu müasir hüquqi status dilin amaziq icmalarındakı çoxəsrlik yeri ilə yanaşı mövcuddur. Əlcəzair isə daha sonra, 2016-cı ildə tamaziqtin statusunu milli dildən rəsmi dilə yüksəldib.
Amaziqlar hansı dillərdə danışır?
Tamaziqt (Tamazight) də adlandırılan berber dilləri Afroasiya dil ailəsinin bir qolunu təşkil edir. Oksfordun (Oxford) dilçilik üzrə məlumat mənbəyi bu qolu təxminən qırx dil kimi təsnif edir. Buna görə də tamaziqt adını geniş berber dilləri qrupunun daxilindəki müxtəlifliklə birlikdə anlamaq lazımdır.
Ərəb dili və berber dilləri Afroasiya ailəsinin ayrı qollarına aiddir. Eyni dil ailəsinə daxil olmaları berber dillərini ərəb dilinin bir formasına çevirmir. Şimali Afrikada amaziqların dil kimliyinin ərəblərin dil kimliyindən necə fərqləndiyini anlamaq üçün bu ayrım əsasdır.
Berber dilləri üçün birdən çox yazı sistemi də işlədilir. Tifinaq (Tifinag) yazısını tuareq icmaları qoruyub və inkişaf etdirib. Latın və ərəb hərflərindən də istifadə olunur. Siz berber dilində ərəb hərfləri ilə yazılmış mətn görsəniz, təkcə yazıya əsasən onun ərəb dilində olduğunu deyə bilməzsiniz.
Berberlərlə ərəblər arasında hansı fərqlər var?
Amaziq və ərəb fərqli etnik adlardır. Dil də başqa bir fərq yaradır: berber dilləri və ərəb dili Afroasiya ailəsinin ayrı qollarını təmsil edir. Ərəb fəthlərindən sonra İslam amaziq icmalarında əksəriyyətin dininə çevrilsə də, bu fərqlər əhəmiyyətini saxlayır.
İslamlaşma VII əsrdə başlayan fəthlərdən sonra tədricən gedib. İslamı qəbul etmək hər amaziq icmasının öz dilindən imtina etməsini tələb etməyib. Buna görə də dini mənsubiyyət təkbaşına Şimali Afrikadakı bir icmanın özünü amaziq, yoxsa ərəb saydığını sizə göstərmir.
Amaziqların əksəriyyəti sünni müsəlmandır. Əlcəzairdə Qardaya (Gardaya) ətrafındakı Mzab vadisinin (Mzab Vadisi) mozabit (Mozabit) amaziqları isə ibadi ənənəsinə mənsubdur. Bu dini fərq bütün amaziq icmalarını inanc və təcrübələri baxımından eyni göstərməmək üçün daha bir səbəbdir.
Türkiyə (Türkiye) tarixi ilə tanış olan oxucular üçün başqa bir fərq də əhəmiyyətlidir: berber adı kürdləri deyil, Şimali Afrikanın yerli amaziq xalqlarını bildirir. Bu coğrafi və etnik ad Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Liviya və Misir kimi ölkələrə yayılan icmalara aiddir.
Berber və mavr adları bir-birini əvəz edə bilərmi?
Berberlərlə mavrları (Mağribîler) eyniləşdirərkən diqqətli olmaq lazımdır. Bəzi tədqiqatçılar Son Antik dövrün maurilərini (Mauri) berberlərlə eyniləşdirirlər. Tarixçi Rəmzi Ruigi (Ramzi Rouighi) isə müxtəlif tarixi dövrlərdə mavr və berber kimi kateqoriyaların birbaşa eyniləşdirilməsini mübahisələndirir.
Fikir ayrılığı tarixi adların necə tətbiq olunması ilə bağlıdır. Mauri və ya mavr adının çəkilməsi avtomatik olaraq amaziq kimliyi barədə dəqiq fikir sayılmamalıdır. Ruiginin arqumentinə görə, adın işlədildiyi dövr və istifadə forması da tarixi sualın bir hissəsidir.
Xronologiya
- E.ə. 46: Numidiya çarlığı süqut edir.
- VII əsr: Ərəb fəthləri amaziq icmaları arasında tədricən islamlaşma dövrünü başladır.
- 702: TDV xronologiyasına görə, Aures berberlərinin müqavimətinə rəhbərlik edən Kahinə (Kâhine) Həssan ibn Numanın (Hassân b. Nu‘mân) qüvvələri ilə döyüşdə ölür.
- 1056–1147: Berber mənşəli Əlmürabilər (Murâbıtlar) Mərrakeşdən Şimali Afrikanın və Əndəlüsün (Endülüs) böyük hissəsini idarə edirlər.
- 1130–1269: Berber mənşəli Əlmüvəhhidlər (Muvahhidler) sülaləsi hakimiyyətdə olur. Sülalə məsmudə (Masmûde) berberlərindən olan İbn Tumərtin (İbn Tûmert) başlatdığı hərəkatdan yaranır.
- 2011: Mərakeş amaziq dilini rəsmi dil kimi tanıyır. Mərrakeşdə Pyer Berje Berber İncəsənəti Muzeyi açılır.
- 2016: Əlcəzair tamaziqti rəsmi dil edir.
- 2017: UNESCO Taskivini (Taskiwin) Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Harvardın (Harvard) Pibodi Muzeyindəki (Peabody Müzesi) Əlcəzair səhrasına aid tuareq takuba qılıncının polad tiyəsi XVI əsrdə Avropada hazırlanıb. Əşya tuareq qılıncı ilə Avropa istehsalı olan bir hissəni birləşdirir. Bu, maddi mədəniyyət nümunələrini həmişə tək bir istehsal yerinə aid etməyin mümkün olmadığını göstərən konkret misaldır.
Gündəlik həyat da başqa bir faydalı əlaqə göstərir. Ayt Buqmez Ekomuzeyində amaziqların gündəlik həyatı barədə məlumat nanə çayı içə-içə paylaşılır. Sənədləşdirilmiş bu təcrübə berberlərin nanə çayı içmədiyi barədə ümumiləşdirilmiş iddianın birbaşa əksini göstərir.
Pyer Berje Berber İncəsənəti Muzeyi Mərrakeşdə Jak Majorelin (Jacques Majorelle) keçmiş rəssamlıq emalatxanasında yerləşir. 2011-ci ildə açılmış muzeydə Riflə Böyük Səhra arasındakı bölgələrdən gətirilmiş 600-dən çox əşya nümayiş olunur. Kolleksiya geniş məna daşıyan berber anlayışını müxtəlif maddi nümunələrlə göstərir.
Taskivin Mərakeşin qərbi Yüksək Atlas bölgəsi ilə bağlı rəqsdir. Adı rəqqasların daşıdığı bəzəkli Tiskt buynuzundan gəlir. UNESCO onu 2017-ci ildə təcili qorunma siyahısına daxil edib. Beləliklə, konkret bir regional ənənənin qorunmasına ehtiyac olduğu müəyyənləşdirilib.
Tez-tez verilən suallar
Berberlər kimdir?
Onlar Şimali Afrikanın yerli amaziq icmalarıdır. Amaziq tək, imaziqen isə cəm formasıdır. Bir çox üzv bu adlara və ya bölgəsinə uyğun ada üstünlük verir.
Amaziqlar haralıdır?
Onların kökləri ərəb fəthlərindən əvvəlki Şimali Afrikaya gedib çıxır. Bu gün böyük əhali qrupları Mərakeş və Əlcəzairdə yaşayır. Şimali Afrikanın digər yerlərində və Böyük Səhra–Saxel bölgəsində də icmaları var.
Berberlər və ərəblər eynidirmi?
Onların etnik adları fərqlidir. Berber dilləri və ərəb dili də Afroasiya ailəsinin ayrı qollarını təşkil edir. Ortaq müsəlman inancı bu fərqləri aradan qaldırmır.
Amaziqlar hansı dildə danışır?
Onlar tamaziqt də adlandırılan berber dillərində danışırlar. Oksfordun məlumat mənbəyi bu qolu təxminən qırx dil kimi təsnif edir. Bu dillər tifinaq, latın və ya ərəb hərfləri ilə yazılır.
Amaziqlar müsəlmandır?
Əksəriyyəti sünni müsəlmandır. Əlcəzairin Mzab vadisindəki mozabitlər ibadi İslamına mənsubdur. İslamlaşma VII əsrdəki ərəb fəthlərindən sonra tədricən gedib.
Mənbələr
- Vikipediya — Berberlər en.wikipedia.org
- Bruce Maddy-Weitzman — Berberlər (Amaziqlar) dayan.org
- Oxford Biblioqrafiyaları — Berber dilləri və dilçilik academic.oup.com
- Arauna və həmkarları — Yaxın tarixi dövrlərdə miqrasiyalar pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Vikipedi — Berberlər tr.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Berberlər islamansiklopedisi.org.tr
- Ramzi Rouighi — Ərəblərin berberləri brill.com
- Harvard Pibodi Muzeyi — Tuareqlər: Böyük Səhranın köçəriləri peabody.harvard.edu
- Ayt Buqmez Vadisi Ekomuzeyi — Muzeyin təqdimatı touda.fr
- Jardin Majorelle — Pyer Berje Berber İncəsənəti Muzeyi jardinmajorelle.com
- UNESCO — Taskivin, qərbi Yüksək Atlasın döyüş rəqsi ich.unesco.org
Image: The Radiant Smile of Amazigh Heritage.jpg — Muhammed amine benloulou, CC BY-SA 4.0
