Babil sürgünü e.ə. VI əsrdə Yəhuda krallığından (Yahuda Krallığı) insanların bir neçə dalğa ilə Babilistana (Babilonya) məcburi köçürülməsi idi. Qədim gil lövhələr sürgün edilənlərin müxtəlif şəraitdə yaşadığını göstərir. Burada sürgündəki krala verilən ərzaq paylarından tutmuş məskunlaşmış yəhudalı icmalarının əkinçilik öhdəliklərinə, əmlak əməliyyatlarına və ticarətinə qədər məlumat var.
Dağıdılmış paytaxtla taxıl alqı-satqısı arasında necə əlaqə qurmaq olar? Günümüzə çatan dəlillər bunu mümkün edir. Babil salnaməsi Yerusəlimin (Kudüs) tutulmasını qeydə alır. Ərzaq payı siyahıları və Al-Yahudu müqavilələri isə ayrı-ayrı ailələrin həyatını göstərir. Siz bu qeydləri izləyərək hərbi hadisələrlə onlardan sonra davam edən həyatı bir-birindən ayıra bilərsiniz.
E.ə. 597 və 587/586-cı illərin hadisələri nə ilə fərqlənirdi?
Babilin Yəhuda üzərində hökmranlığı II Navuxodonosorun (II. Nebukadnezar) e.ə. 605-ci ildə Karxemişdə (Karkamış) Misir (Mısır) ordusunu məğlub etməsindən sonra formalaşdı. Sonralar Yəhuda Babilə (Babil) xərac ödəməyi dayandırdı. E.ə. 598-ci ildə mühasirə başlandı. Mühasirə e.ə. 597-ci il martın 15/16-da Yerusəlimin tutulması ilə başa çatdı.
E.ə. 597-ci ildə Navuxodonosor kral Yehoyaxini (Yehoyakin) və onun saray əyanlarını sürgün etdi. Yehoyaxinin yerinə Sidqiyanı (Sidkiya) kral təyin etdi. Yerusəlim talan edildi və hökmdarı dəyişdi. Lakin Məbədin, sarayın və şəhər divarlarının dağıdılması sonrakı fəlakət zamanı baş verdi.
Sidqiya daha sonra Misirlə ittifaq quraraq Babilə qarşı üsyan etdi. Bunun ardınca yeni mühasirə başlandı. E.ə. 587/586-cı ildə Yerusəlim, o cümlədən Məbəd, saray və şəhər divarları dağıdıldı.
Siz sürgün haqqında oxuyarkən bu fərqi nəzərə almalısınız. Kralın e.ə. 597-ci ildə sürgün edilməsi ilə Yerusəlimin e.ə. 587/586-cı ildə dağıdılması ayrı hadisələr idi. Onları bir hadisə kimi təqdim etmək həm üsyanların ardıcıllığını, həm də Yəhuda üçün doğurduqları fərqli nəticələri anlamağı çətinləşdirir.
Hadisələrin xronologiyası
- E.ə. 605: II Navuxodonosor Karxemişdə Misiri məğlub etdi. Bu, Babilin Yəhudaya təzyiqini gücləndirdi.
- E.ə. 598–597: Yerusəlim mühasirəyə alındı və e.ə. 597-ci ilin martında tutuldu. Yehoyaxin sürgün edildi, Sidqiya isə kral oldu.
- E.ə. 587/586: Yerusəlim və Birinci Məbəd dağıdıldı.
- E.ə. 572–477: Hamburq Universitetinin təqdim etdiyi Al-Yahudu sənədləri Babilistandakı icmaların iqtisadi həyatını qeydə alır.
- E.ə. 539: II Kir (II. Kiros) Babili fəth etdi və Yeni Babil hakimiyyətinə son qoydu.
- E.ə. 538: Ezra (Ezra) kitabına görə, Kir yəhudalıların geri qayıtmasına və Məbədi yenidən tikməsinə icazə verdi.
- E.ə. 516: Yeremyanın (Yeremya) yetmiş ilinə dair bir şərh Məbədin yenidən tikilməsi üçün bu tarixi götürür. Hesab Məbədin e.ə. 586-cı ildə dağıdılmasından başlanır.
Yəhuda cəmiyyətinin hansı təbəqələri sürgün edildi?
Sürgün edilənlər arasında kral ailəsinin üzvləri, saray əyanları, döyüşçülər və ixtisaslı sənətkarlar vardı. «Padşahların ikinci kitabı»nın (İkinci Krallar) 24-cü fəslində e.ə. 597-ci il sürgünü üçün ümumilikdə 10,000 nəfər göstərilir. Eyni mətndə 7,000 döyüşçü və 1,000 sənətkar və metal ustası da qeyd olunur. Bu rəqəmlər Bibliya mətninə aiddir və məhz belə təqdim edilməlidir.
Yəhudanın bütün əhalisi köçürülməmişdi. «Padşahların ikinci kitabı»nın 25-ci fəslinə görə, Yerusəlim dağıdıldıqdan sonra bəzi yoxsul insanlar üzümlüklərə qulluq etmək və torpağı becərmək üçün qalmışdı. Arxeoloji araşdırmalar da paytaxtın dağıdılmasına baxmayaraq, bəzi yaşayış məntəqələrində məskunlaşmanın davam etdiyini göstərir.
Babilistanda sürgün edilənlərin həyatı da bir-birindən xeyli fərqlənirdi. Tero Alstolanın Akkad dilində yazılmış 289 mixi yazılı gil lövhəyə əsaslanan doktorluq tədqiqatı onların iqtisadi və sosial mövqelərində böyük fərqlər olduğunu müəyyən edib. Sürgündəki kral ailəsinin vəziyyətini bütün əkinçilərə, sənətkarlara və tacirlərə aid etmək olmaz.
Kənd yerlərində məskunlaşdırılan sürgünlərin çoxuna krala məxsus torpaq verilirdi. Bunun qarşılığında onlar vergi ödəməli, əmək mükəlləfiyyətini yerinə yetirməli və hərbi xidmət keçməli idilər. E.ə. VI və V əsrlərə aid sənədlərdə şəhərlərdə yaşayan bəzi yəhudalılar sənətkar, tacir və ya məmur kimi də göstərilir. Beləliklə, məcburi köçürülmədən sonra insanlar müxtəlif işlərlə dolanırdılar.
Babil qeydləri sürgün edilənlər haqqında nə göstərir?
Müxtəlif qeydlər müxtəlif suallara cavab verir. Britaniya Muzeyindəki 1896,0409.51 nömrəli salnamə lövhəsi e.ə. 605–594-cü illərin hadisələrini əhatə edir. Burada e.ə. 597-ci il Yerusəlim yürüşü qeydə alınıb. Lövhənin əhatə etdiyi dövr şəhərin e.ə. 587/586-cı ildə dağıdılmasına qədər uzanmır.
Babildə qazıntılar zamanı tapılan ərzaq payı lövhələrində Yehoyaxinə və oğullarına verilən azuqə qeydə alınıb. Bu inzibati qeydlər sürgün edilmiş kral ailəsinin Babilin paylama sistemində yer aldığını göstərir. Onlar şəhərin tutulmasına yönəlmiş bir hadisə təsvirindən fərqli mənzərə yaradır.
Al-Yahudu lövhələri mənzərəni kral ailəsinin hüdudlarından kənara çıxarır. 2015-ci ildə nəşr edilən və Hamburq Universitetinin təqdim etdiyi təxminən 100 lövhə e.ə. 572–477-ci illərə aiddir. Burada alqı-satqı sənədləri, icarə müqavilələri, taxıl əməliyyatları, vəsiyyətnamələr və bir nikah müqaviləsi qorunub. Bu sənədlər ailələrin iqtisadi və ailə işlərini hansı razılaşmalarla tənzimlədiyini göstərir.
Siz nə vaxtsa icarə müqaviləsi imzalamısınızsa, bu sənədlərdə gündəlik həyatınızla bir bağlılıq görə bilərsiniz. Müqavilə insanlar arasındakı konkret razılaşmanı qeydə alır. Al-Yahudu icarə sənədləri taxıl əməliyyatları və vəsiyyətnamələrlə birlikdə sürgün icmalarının zaman ərzində vəsaitlərini, əmlakını və öhdəliklərini necə idarə etdiyini göstərir.
Helsinki Universitetinin araşdırdığı iqtisadi sənədlər sürgün edilənlərin əmlak əldə edə, ticarət apara və ən azı yaxın ərazilərə səfərə çıxa bildiyini göstərir. Bu fəaliyyətlərlə yanaşı, krala məxsus torpaqdan irəli gələn öhdəliklər də mövcud idi. Buna görə əmlak sahibliyi və ticarət vergi, məcburi əmək və hərbi xidmətlə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Mədəni uyğunlaşma da hamıda eyni getmirdi. Alstola müəyyən edib ki, yerli əhali ilə müntəzəm ünsiyyətdə olan şəhərli yəhudalılar Babil adlarını və mədəniyyətini kənd icmalarından daha sürətlə mənimsəyirdilər. Lövhələr sürgün edilmiş əhalinin daxilindəki fərqləri üzə çıxarır. Bu fərqlərin bir qismi insanların harada yaşaması və işləməsi ilə bağlı idi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Al-Yahudu adı «Yəhudalıların şəhəri» deməkdir. Eyni bölgədə Aşkelon (Aşkelon) və Qəzza (Gazze) adlı yaşayış məntəqələri də vardı. Onlar da sürgün icmaları ilə əlaqəli idi. Bu yer adları Babilistandakı məskənləri köçürülmüş əhalinin gəldiyi yerlərlə bağlayırdı.
Yahû-šar-uṣur şəxs adı yəhudalıların tanrısının adını Babilə xas adqoyma qəlibi ilə birləşdirir. Bu, mədəni qarşılıqlı təsirin kiçik, konkret nümunəsidir. Bir ad yəhudalıların dini kimliyini Babil dilinə xas formada ifadə edə bilirdi.
Bəzi lövhələrin kənarlarında arami və ya qədim ibrani adları yazılıb. Sənədlər dik qoyulanda bu yazıların etiket kimi istifadə edildiyi düşünülür. Onları kitabların belindəki başlıqlara bənzətmək olar. Bu izah insanların sənədləri necə saxlamış və lazım olduqda necə tapmış ola biləcəyi ilə bağlıdır.
Babil salnaməsi hərbi uğursuzluqları da qeydə alır. E.ə. 601-ci il Misir yürüşü haqqında qeyddə hər iki tərəfin ağır itkilər verdiyi bildirilir. Ardınca Babil ordusunun qüvvəsini bərpa etmək üçün növbəti il ölkədə qaldığı qeyd olunur.
Al-Yahudu lövhələrinin arxeoloji baxımdan mühüm məhdudiyyəti var. Onlar nəzarətli qazıntılardan deyil, qədim əşyalar bazarından əldə edilib. Buna görə aid olduqları yaşayış məntəqəsinin dəqiq yerini və arxeoloji kontekstini müəyyən etmək mümkün deyil. Mətnləri əməliyyatlar haqqında dəlil olaraq qalır. Lakin tapılma şəraiti həmin məskən barədə söylənə biləcəkləri məhdudlaşdırır.
Kirin fəthindən sonra geri qayıtmaq necə mümkün oldu və bəziləri niyə qaldı?
II Kir e.ə. 539-cu ildə Babili fəth etdi. Bununla son Yeni Babil kralı Nabonidin (Nabonidus) hakimiyyətinə son qoydu. Ezra kitabına görə, Kir e.ə. 538-ci ildə sürgündəki yəhudalıların Yerusəlimə qayıtmasına və Məbədi yenidən tikməsinə icazə verdi. Fəth və Ezra kitabında təsvir edilən icazə hadisələr ardıcıllığının ayrı hissələridir.
Kir silindri (Kiros Silindiri) fəthi Mardukun (Marduk) dəstəklədiyi bir hadisə kimi təqdim edir. Burada tanrı heykəllərinin Mesopotamiya (Mezopotamya) və qərbi İrandakı (İran) müəyyən məbədlərə qaytarılmasından da danışılır. Silindr Ezra kitabındakı qayıdış icazəsinin təsdiqi kimi şərh edilsə də, orada nə Yəhudanın, nə də Yerusəlimin adı çəkilir. Buna görə o, məhz həmin icazənin verildiyini birbaşa sübut edə bilməz.
Geri qayıdış müxtəlif vaxtlarda baş verdi. Bəzi yəhudalılar Babilistanda həmişəlik qalmağı seçdilər. Metropoliten İncəsənət Muzeyinin izahı bu qərarı qismən təxminən yarım əsr ərzində qurulmuş işlərlə və toplanmış maddi imkanlarla əlaqələndirir. Bunları geridə qoyub Yəhudanın viran qalmış kənd yerlərinə getmək ciddi iqtisadi seçim idi.
Al-Yahudu sənədləri e.ə. 477-ci ilə, yəni Kirin fəthindən xeyli sonrakı dövrə qədər uzanır. Siz bu tarixlərə baxanda qayıdış icazəsinin Babilistandakı yəhudalı icmalarının dərhal yox olması kimi başa düşülməməli olduğunu görə bilərsiniz. Oradakı iqtisadi həyat e.ə. 539-cu ilin siyasi dəyişikliyindən sonra da davam etdi.
Bibliya mətnləri mixi yazılı dəlillərlə necə müqayisə edilməlidir?
İbrani Bibliyası sürgünün səbəblərini və nəticələrini ön plana çəkir. E.ə. VI və V əsrlərin Babil lövhələri isə gündəlik iqtisadi və sosial həyata işıq salır. Onları müqayisə edərkən hər mətnin nəyi qeydə aldığına diqqət yetirmək lazımdır: dini hadisə təsviri, hərbi yürüş, ərzaq payının ayrılması, yoxsa müqavilə.
Mətnin hansı dövrü əhatə etməsi də vacibdir. Britaniya Muzeyindəki salnamə Yerusəlimin e.ə. 597-ci ildə tutulması haqqında müzakirəyə əsas verir. Lakin onun qeydləri e.ə. 594-cü ildə bitir. Burada e.ə. 587/586-cı ildəki dağıntı haqqında məlumat yoxdur. Eyni qaydada, Kir silindrinin məbədlərlə bağlı dediklərini Yerusəlimə birbaşa istinad kimi təqdim etmək olmaz. Çünki Yerusəlimin adı çəkilmir.
Rəqəmlərin və müddətlərin də hansı mənbəyə və hesaba əsaslandığı aydın göstərilməlidir. «Padşahların ikinci kitabı»ndakı sürgün rəqəmləri həmin mətnə aiddir. Yeremyanın yetmiş ilini Məbədin e.ə. 586-cı ildə dağıdılması ilə e.ə. 516-cı ildə yenidən tikilməsi arasındakı müddət kimi şərh etmək olar. E.ə. 597-ci ildən e.ə. 538-ci ilə qədər hesabladıqda isə təxminən altmış il alınır. Bu hesablamalar fərqli başlanğıc və son hadisələrə əsaslanır.
Tez-tez verilən suallar
Yəhudanın bütün əhalisi sürgün edilmişdimi?
Xeyr. «Padşahların ikinci kitabı» yoxsul insanların üzümlüklərdə və əkin sahələrində işləmək üçün qaldığını bildirir. Arxeoloji dəlillər də bəzi yaşayış məntəqələrində məskunlaşmanın davam etdiyini göstərir.
Sürgün edilənlərin hamısı məhbus kimi saxlanılırdımı?
Onların şəraiti fərqli idi. Kəndlərdə məskunlaşdırılanların vergi, əmək və hərbi xidmət öhdəlikləri vardı. Digər sənədlər isə yəhudalıların əmlak sahibi olduğunu, ticarət etdiyini və yaxın ərazilərə səfərə çıxdığını göstərir.
Kir silindri Yerusəlimə qayıtmaq icazəsini qeydə alırmı?
Xeyr. Orada nə Yəhudanın, nə də Yerusəlimin adı çəkilir. Ezra kitabı bu icazəni e.ə. 538-ci ildə Kirin verdiyini bildirir. Lakin silindr həmin icazəni birbaşa sənədləşdirmir.
Sürgünün bəzən yetmiş il davam etdiyi niyə deyilir?
Bir şərh Yeremyanın yetmiş ilini Məbədin e.ə. 586-cı ildə dağıdılması və e.ə. 516-cı ildə yenidən tikilməsi ilə əlaqələndirir. E.ə. 597-ci ildəki sürgündən e.ə. 538-ci ildə verilən icazəyə qədər hesabladıqda isə təxminən altmış il alınır.
Mənbələr
- Vikipediya — Babil sürgünü en.wikipedia.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Kir və yəhudalı diasporu metmuseum.org
- Britaniya Muzeyi / Google Arts & Culture — II Navuxodonosorun həyatı və dövrü artsandculture.google.com
- Hamburq Universiteti — Babilə sürgün edilmiş bəzi yəhudalıların arxivləri csmc.uni-hamburg.de
- Helsinki Universiteti — Babilistanda yəhudalılar, doktorluq dissertasiyasının xülasəsi researchportal.helsinki.fi
- Helsinki Universiteti — Onlar ağlayırdılarmı? Babilistandakı yəhudalılar haqqında yeni kitab helsinki.fi
- Britaniya Muzeyi / Google Arts & Culture — Kir silindri artsandculture.google.com
FAQ
Yəhudanın bütün əhalisi sürgün edilmişdimi?
Xeyr. «Padşahların ikinci kitabı» bəzi yoxsul insanların üzümlüklərə və əkin sahələrinə qulluq etmək üçün qaldığını bildirir. Arxeoloji dəlillər də bəzi yaşayış məntəqələrində həyatın davam etdiyini göstərir.
Sürgün edilmiş bütün yəhudalılar məhbus idimi?
Onların vəziyyəti fərqli idi. Kəndlərdə məskunlaşdırılanların vergi, əmək və hərbi xidmət öhdəlikləri vardı. İqtisadi sənədlər isə bəzi yəhudalıların əmlak sahibi ola, ticarət edə və ən azı yaxın ərazilərə səfərə çıxa bildiyini göstərir.
Kir silindri yəhudalıların geri qayıtmasına icazə verirdimi?
Silindrdə nə Yəhudanın, nə də Yerusəlimin adı çəkilir. Ezra kitabı geri qayıtmaq və Məbədi yenidən tikmək icazəsini e.ə. 538-ci ildə Kirin verdiyini bildirir. Lakin silindr məhz bu icazənin verildiyini birbaşa təsdiqləyə bilməz.
Babil sürgünü yetmiş il davam edibmi?
Cavab hansı hadisələrin başlanğıc və son nöqtə götürülməsindən asılıdır. Bir şərh Yeremyanın yetmiş ilini Məbədin e.ə. 586-cı ildə dağıdılması və e.ə. 516-cı ildə yenidən tikilməsi ilə əlaqələndirir. E.ə. 597-ci ildəki sürgündən e.ə. 538-ci ildə verilən icazəyə qədər hesabladıqda isə təxminən altmış il alınır.
Image: Tissot The Flight of the Prisoners.jpg — James Tissot, Public domain
