Qədim Yunanıstanda (Antik Yunanistan) bulaqlar və bəzi mağaralar müqəddəs sayılırdı. Çünki onlar müəyyən təbiət məkanları ilə bağlı qadın ilahi varlıqlarla — nimfalarla (Nimfler) əlaqələndirilirdi. Şirin su icmaların həyatını təmin edirdi. Nimfalara isə şəfa vermək və qorumaq gücü aid olunurdu. İnsanlar mağara ziyarətgahlarında onlara nəzirlər və ithaf yazıları ilə üz tuturdular. Pan və nimfalara birgə ibadətdə musiqi də yer alırdı.
Oturaq vəziyyətdə təsvir edilmiş gil qadın fiquru, həkk olunmuş ithaf yazısı və yağ çırağı bu ibadətin ayrı-ayrı tərəflərini göstərir. Leybetrionda (Leibethrion) heykəlciklər ibadəti evlilik və doğuşla bağlayır. Varidə (Vari) isə kitabələr ayrı-ayrı ibadət edənlərin kimliyini açıqlayır. Siz bu əşyaların izini izlədikcə təbiət məkanının ilahi varlıqlara şəxsi diləklərlə üz tutulan yerə necə çevrildiyini görə bilərsiniz.
Hansı təbiət məkanları nimfalarla əlaqələndirilirdi?
Nimfalar təbiətin şəxsləndirilmiş obrazları idi. Onlar adətən gənc qadın görkəmində təsvir edilirdilər. Çox vaxt müəyyən yerə, relyef formasına və ya ağaca bağlı olurdular. Şirin su bulaqları, dağlar, ağaclıqlar və dəniz onların əlaqələndirildiyi məkanlar arasında idi. Deməli, bu əlaqə sadəcə ümumi təbiət bağlılığından ibarət deyildi. O, yerli və konkret ola bilərdi.
Şirin su bu münasibətin gündəlik tərəfini göstərir. Siz hər gün ehtiyac duyduğunuz suyu düşünün. Şirin suya çıxış qədim yunan icmaları üçün həlledici idi. Yerli bulaqlar və çaylar icma kimliyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Su mənbəyi həyatı təmin edir, eyni zamanda icmanın ətraf mühitlə münasibətinin formalaşmasına kömək edirdi.
Yunan və Roma (Roma) miflərində su mənbələri çox vaxt nimfa görkəmində canlı qadın varlıqlar kimi şəxsləndirilirdi. Çaylar isə adətən kişi ilahi varlıqlar kimi təqdim olunurdu. Bu şəxsləndirmələr su mənzərəsinin müxtəlif hissələrinə ilahi kimlik verirdi. Su ilə bağlı şəfa gücü ilə yanaşı, nimfalara gələcəkdən xəbər vermək və cildini dəyişmək qabiliyyəti də aid edilirdi.
Mağaralar bu mənzərəyə həm geologiya, həm də ibadət baxımından daxil idi. Jennifer Larson izah edir ki, Yunanıstan və Egey (Ege) bölgəsində suyun əhəngdaşını və mərməri həll etməsi mağaralar və çökmə çuxurları olan karst relyefi yaradır. Beləliklə, su sonradan nimfa ziyarətgahına çevrilə bilən fiziki məkanların yaranmasında da rol oynayırdı.
Miezanın (Mieza) qərbindəki İs voriya deyil, İsvoriya (Isvoria) ərazisində, Arapitsa (Arapitsa) çayının yaxınlığında üç təbii mağara yerləşir. Onların ətrafında bulaqlar və sıx bitki örtüyü var. Bu mağaralar nimfalara ibadətlə əlaqələndirilir. E.ə. IV əsrin ikinci yarısında mağaraların girişləri qarşısında sahəsi təxminən 80 kvadratmetr olan L formalı sütunlu eyvan tikilmişdi. Ziyarətgah təbii formaları tikilmiş məkanla birləşdirirdi.
Nayada, nereida və driada adları nə deməkdir?
Qədim yunan dilində nýmphē sözü gənc qadın, gəlin və ya gənc arvad deməkdir. Sözün daha dərin etimoloji mənşəyi qeyri-müəyyəndir. Təbiətin ilahi varlıqlarını bildirən termin kimi bu söz gənc qadın görkəmini müəyyən mühitə bağlılıqla birləşdirən obrazları ifadə edir.
Nayada (Naiad), bulaqlar və digər şirin su məkanları ilə bağlı nimfadır. Nereida (Nereid) isə dəniz nimfasıdır. O, dəniz tanrısı Nereyin (Nereus) və Doridanın (Doris) qızlarından biridir. Siz yunan mifologiyası haqqında mətnlərdə bu adlarla qarşılaşanda onların müxtəlif su mühitlərini göstərdiyini nəzərə ala bilərsiniz.
Driadalar (Dryad) xüsusilə palıd ağacları ilə bağlı nimfalardır. Başqa qrupların fərqli bağlılıqları vardı: oreadalar (Oread) dağlarla, alseidalar (Alseid) ağaclıqlarla, meliyalar (Meliae) isə göyrüş ağacları ilə əlaqələndirilirdi. Bu adlar rəngarəng təbiət dünyasını göstərir. Nimfaların bağlı olduğu məkanlar burada müzakirə olunan bulaq və mağaralarla məhdudlaşmırdı.
Mağaralardakı nəzirlər və kitabələr nimfalara ibadət haqqında nə deyir?
Beotiyada (Boiotia), Helikon (Helikon) dağındakı Leybetrion mağarasında tapılmış terrakota heykəlciklər taxtda oturan qadınları təsvir edir. Nümunələr e.ə. VI əsrin sonlarından IV əsrin ortalarınadək olan dövrə aiddir. Onların materialı və forması mağaraya qoyulmuş nəzirlərin maddi sübutudur.
Tədqiqatçılar bu heykəlcikləri Leybetrid nimfalarına (Leibethrid nimfleri) və Koroneyaya (Koroneia) təqdim edilmiş nəzirlər kimi şərh edirlər. İbadət edənlər evlilik və doğuş kimi hadisələr zamanı qorunma diləmiş və ya minnətdarlıq bildirmiş ola bilərlər. Bu şərh əşyaları insanların həyatındakı konkret məqamlarla bağlayır. Hər heykəlciyi eyni diləyin ifadəsi saymır.
Attikada (Attika), Himett (Hymettos) dağındakı Vari mağarası Apollonun (Apollon), Panın (Pan) və nimfaların ziyarətgahı idi. Səkkiz kitabədə özünü nympholept adlandıran Arxedamın (Archedamos) adı çəkilir. Bu termin nimfaların təsiri altına aldığı və ya hakim olduğu insan deməkdir. Onun kitabələri bu ilahi varlıqlarla açıq şəkildə şəxsi münasibətini qeydə alır.
Varidəki başqa ithaf kitabələri arasında bir keçi çobanının və bir neçə qadının təqdim etdiyi nəzirlərə aid yazılar da var. Bu mətnlər birlikdə ziyarətgaha gələn müxtəlif insanların izlərini qoruyur. Siz kitabələrə Leybetrion heykəlcikləri ilə yanaşı baxsanız, ibadəti həm adı məlum şəxslər, həm də həyat hadisələri ilə bağlı əşyalar vasitəsilə görə bilərsiniz.
İthaf qayanın özünün bir hissəsinə də çevrilə bilərdi. Paros (Paros) adasındakı Nimfalar daş karxanası (Nimfler Taş Ocağı) adını yazılı qaya relyefindən alır. Frakiyalı (Trakyalı) Adamas (Adamas) e.ə. IV əsrdə bu relyefi nimfalara ithaf etmişdi. Burada bir insanın təqdim etdiyi nəzir daş karxanasının tanındığı ada çevrilib.
Əşyalar mağara ziyarətgahlarını muzey kolleksiyaları ilə də bağlayır. E.ə. 490–465-ci illərə aid terrakota boşqab Parnas (Parnassos) dağındakı Korikion (Korykion) mağarasından gətirilib. Bu mağara Pan və nimfaların ziyarətgahı idi. Boşqab indi Delfi Arxeologiya Muzeyində (Delfi Arkeoloji Müzesi) A.M.D. 8656 nömrəsi ilə qeydiyyatdadır.
Pan və nimfalara birgə ibadətdə musiqi hansı rolu oynayırdı?
Pan fleytasının musiqisi Attikada Pan və nimfalara ibadətin mühüm ünsürü idi. Carolyn M. Laferrière-in 2019-cu il tədqiqatı bu əlaqəni araşdırmaq üçün yazılı və təsviri mənbələrə əsaslanır. İnsanların onlara birgə ibadəti necə yaşadığını anlamaq üçün nəzirlər və müqəddəs məkanlarla yanaşı musiqini də nəzərə almaq lazımdır.
Laferrière belə bir fikir irəli sürür: Vari mağarasının duyğulara təsir edən mühiti və oradakı mərmər nəzir relyefləri görmə ilə eşitmə qavrayışını birləşdirirdi. Bu şərhə görə, relyefləri görmək və səsləri eşitmək ilahi varlıqla qarşılaşma hissini gücləndirirdi. Bu, dəlillərin elmi izahıdır. O, ayin hərəkətlərinin ətraflı ardıcıllığını müəyyən etmir.
Mərmər relyeflər vacibdir, çünki Laferrière-in arqumenti təsvirləri səslə əlaqələndirir. Buna görə Varidəki ibadəti araşdırarkən həm insanların təqdim etdiyi əşyaları, həm də onların ətrafındakı duyğulara təsir edən mühiti nəzərə almaq olar. Pan fleytasının musiqisi təsviri dəlillərlə Pan və nimfalara birgə ibadət arasında konkret əlaqə yaradır.
Xronologiya
- E.ə. VI əsrin sonları–IV əsrin ortaları: Leybetrion mağarasından tapılmış, taxtda oturan qadınları təsvir edən heykəlcik nümunələri bu dövrə aiddir.
- E.ə. 490–465-ci illər: Korikion mağarasından tapılmış terrakota boşqab hazırlanıb.
- E.ə. IV əsr: Adamas Parosdakı daş karxanasında yazılı qaya relyefini nimfalara ithaf edib.
- E.ə. IV əsrin ikinci yarısı: Miezadakı mağara girişlərinin qarşısında sahəsi təxminən 80 kvadratmetr olan sütunlu eyvan tikilib.
- E.ə. III əsrin sonları: Oinoedəki (Oinoe) Pan mağarasından tapılmış, üzərində Hieros sözü olan çıraq bu dövrə aiddir.
- Eramızın IV–VI və ya VII əsrləri: Varidən tapılmış, Son Antik dövrə aid təxminən 2.000 çıraq bu tarix aralığına daxildir.
- 1901: Vari mağarasında arxeoloji qazıntı aparılıb.
- 2019: Laferrière-in Varidə səs və Panla nimfalara ibadət haqqında tədqiqatı nəşr olunub.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Varidə Klassik dövrə aid kitabələr mağaranın təbii işıq alan hissəsində cəmləşir. Onları çıraqsız oxumaq mümkün idi. Bu paylanma məkan haqqında dəqiq məlumat verir: günümüzə çatan mətnlər gün işığının sözləri oxumağa imkan verdiyi yerdə toplanmışdı.
Oinoedəki Pan mağarasından tapılmış bir çırağın üzərində müqəddəs mənasını verən Hieros sözü var. E.ə. III əsrin sonlarına aid bu çıraq işıqlandırma vasitəsinin nəzir kimi də təqdim oluna bildiyini göstərir. Yazı praktik funksiyası olan əşyaya dini məna əlavə edir.
Varidəki çıraqların çoxunda zeytun çəyirdəkləri vardı. Bu, işıqlandırma üçün zeytun yağından istifadə edildiyinə işarə edir. Bir çıraqda fitil parçası da qorunub. Bu kiçik qalıqlar işıqlandırma materialları haqqında dəlillər verir. Onlar eramızın IV əsrindən VI, hətta VII əsrinədək tarixləndirilən təxminən 2.000 çıraqdan ibarət daha böyük kolleksiyanı tamamlayır.
Sonrakı dövrlərə aid çıraqların bir-biri ilə rəqabət aparan izahları var. Onları xristianların istifadəsi ilə bağlayan nəzəriyyəyə qarşı Alaya Palamidis gizli çoxallahlı ibadəti mümkün sayır. Hətta bu şərh də nəzirlərin Pan və nimfalara təqdim olunduğunu etibarlı şəkildə müəyyənləşdirmir. Bu fərq əhəmiyyətlidir: çıraqlar dini fəaliyyət haqqında müzakirəyə əsas verə bilər, amma nəzirlərin kimə ünvanlandığını qəti həll etmir.
Tez-tez verilən suallar
Bulaqlar niyə nimfalarla əlaqələndirilirdi?
Bulaqlar icmaların həyatı üçün vacib olan şirin suyu təmin edirdi. Yunanlar su mənbələrini qadın ilahi varlıqlar kimi şəxsləndirir, nimfalara şəfa vermək gücü aid edirdilər. Yerli bulaqlar icma kimliyinin də bir hissəsi idi. Beləcə, gündəlik ehtiyacdan doğan asılılıq və ilahi bağlılıq eyni məkanda birləşirdi.
Nimfalar yalnız su ilə əlaqələndirilirdi?
Xeyr. Nayadalar şirin su məkanları, nereidalar dənizlə əlaqələndirilirdi. Digər qruplar isə dağlar, ağaclıqlar, palıd və göyrüş ağacları ilə bağlı idi. Nimfanın kimliyi müəyyən təbiət ünsürünə sıx bağlı ola bilərdi.
İbadət edənlər mağaralarda nə təqdim edirdilər?
Tapıntılar arasında terrakota heykəlciklər, ithaf yazıları, mərmər relyeflər və çıraqlar var. Leybetrionda oturaq vəziyyətdə təsvir edilmiş qadın heykəlcikləri evlilik və doğuşla bağlı qorunma diləkləri və ya minnətdarlıq ifadələri kimi şərh olunur. Varidə isə kitabələr ayrı-ayrı insanların ithaflarını qoruyur.
Varidəki sonrakı çıraqlar nimfalara ibadətin davam etdiyini sübut edirmi?
Xeyr. Palamidis Son Antik dövr çıraqlarının mümkün izahlarından biri kimi gizli çoxallahlı ibadəti nəzərdən keçirir. Onların məhz Pan və nimfalarla əlaqəsi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Daha əvvəlki kitabələr adı məlum ibadət edənlər və onların nimfalarla münasibəti haqqında daha birbaşa dəlil verir.
Mənbələr
- İngiliscə Vikipediya — Nimfa en.wikipedia.org
- Britaniya Muzeyi — Nereidaların dünyasına baş vurun britishmuseum.org
- Oxford Academic — Yunan-Roma miflərində çevrilmə, mənzərə və travma: Su academic.oup.com
- Jennifer Larson, Oxford Academic — Yunan nimfaları: Mif, kult, xalq rəvayətləri: Nimfaların mağaraları və nəzir ikonoqrafiyası academic.oup.com
- Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyi — Mieza culturalegnatia.culture.gov.gr
- Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyi — Şimali Yunanıstanda heykəlciklər: Leybetrion mağarası haqqında konfrans tezisi culture.gov.gr
- Alaya Palamidis, Harvard CHS Tədqiqat Bülleteni — Attika mağaralarında Son Antik dövr çıraqları: İbadət təcrübəsinin sübutu? research-bulletin.chs.harvard.edu
- Carolyn M. Laferrière, Kaliforniya Universiteti Nəşriyyatı — Müqəddəs səslər: Vari mağarasında Pan və nimfalara ibadət online.ucpress.edu
- Kiklad Adaları Qədim Əsərlər İdarəsi — Parosun qədim daş karxanaları cyclades.culture.gov.gr
- Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyi — Korikion mağarasından qara fiqurlu boşqab olympicgames.culture.gov.gr
- İngiliscə Vikipediya — Vari mağarası en.wikipedia.org
FAQ
Bulaqlar niyə nimfalarla əlaqələndirilirdi?
Bulaqlar icmaların həyatı üçün vacib olan şirin suyu təmin edirdi. Yunanlar bu su mənbələrini qadın ilahi varlıqlar kimi şəxsləndirir, nimfalara şəfa vermək gücü aid edirdilər.
Nimfalar yalnız su ilə əlaqələndirilirdi?
Xeyr. Nayadalar şirin su məkanları, nereidalar dənizlə əlaqələndirilirdi. Digər qruplar isə dağlar, ağaclıqlar, palıd və göyrüş ağacları ilə bağlı idi.
İbadət edənlər mağaralarda nə təqdim edirdilər?
Tapıntılar arasında terrakota heykəlciklər, ithaf yazıları, mərmər relyeflər və çıraqlar var. Leybetrion mağarasının heykəlcikləri evlilik və doğuşla bağlı qorunma diləkləri və ya minnətdarlıq ifadələri kimi şərh olunur.
Varidəki sonrakı çıraqlar nimfalara ibadətin davam etdiyini sübut edirmi?
Xeyr. Alaya Palamidis gizli çoxallahlı ibadəti mümkün izahlardan biri sayır. Lakin çıraqları məhz Pan və nimfalara inamla etibarlı şəkildə əlaqələndirmək mümkün deyil.
Image: Kalidasa lanata-Kadavoor-2017-05-31-003.jpg — Jeevan Jose, Kerala, India, CC BY-SA 4.0
