Qədim Yunanıstanda (Antik Yunanistan) pederastiya yaşlı kişi ilə daha gənc, adətən yeniyetmə oğlan arasında bəzi icmaların ictimai baxımdan tanıdığı erotik münasibəti ifadə edirdi. Yaş, status və vətəndaşlıq bu münasibətlərdə güc bərabərsizliyini formalaşdırırdı. Adətlər isə icmadan icmaya dəyişirdi. Tərbiyə və ya ictimai qəbul haqqında iddialar gənc tərəfin azad iradəsi ilə razılıq verdiyini təsdiqləmir.
Afinadakı (Atina) bir məhkəmə nitqi, Spartadakı (Sparta) bir tərbiyə idealı və Kritdəki (Girit) bir oğlan qaçırma adəti fərqli qaydalar göstərir. Bunlar başqa bir sual da doğurur: kimin seçimi əhəmiyyət daşıyırdı? Siz bu mühitlərə aid dəlilləri izlədikcə münasibətlərin necə müzakirə edildiyini, tənzimləndiyini və təsvir olunduğunu görə bilərsiniz. Bunun üçün hər təsvirin gündəlik təcrübəni əks etdirdiyini fərz etmək lazım deyil.
Qədim Yunanıstanda pederastiya hansı münasibətləri ifadə edirdi?
Yunanca paiderastia sözü pais və erastes sözlərindən yaranıb. Pais hər iki cinsdən olan uşağa aid edilə bilsə də, bu termin oğlanlara yönələn sevgini ifadə edirdi. Bu kontekstdə pederastiya kişilər arasındakı bütün erotik münasibətləri deyil, yaş fərqi üzərində qurulan münasibəti bildirir.
Erastes və eromenos sevən və sevilən deməkdir. Qədim mətnlərdə bu sözlər başqa münasibətlər üçün də işlədilirdi. Buna görə onları ehtiyatla şərh etmək lazımdır. Bu sözlərdən hər hansı birinə rast gəlmək avtomatik olaraq pederastik münasibəti müəyyən etmir.
James Robsonun e.ə. V və IV əsrlərdəki Afina haqqında araşdırmasında yetkin kişilərin yetkinlik dövrünə qədəm qoyan oğlanlarla münasibət qurmağa çalışması təsvir olunur. Müəllif pederastiyanı ənənəvi olaraq elita ilə əlaqələndirilən bir fəaliyyət kimi təqdim edir. Günümüzə çatan təsvirlərin əhalinin daha geniş təbəqələrini nə dərəcədə təmsil etdiyini qiymətləndirərkən bu əlaqə əhəmiyyət daşıyır.
Belə münasibətdə iştirak qadınla evlənməyi də istisna etmirdi. Uolters İncəsənət Muzeyinin (Walters Sanat Müzesi) araşdırmasına görə, kişi pederastik münasibət zamanı və ya ondan sonra evlənə bilərdi. Buna görə siz bu münasibətləri iştirakçıların mütləq yalnız kişilərlə münasibət qurduğunun sübutu saymamalısınız.
Yaş, sosial status və vətəndaşlıq münasibətlərdə güc bölgüsünü necə formalaşdırırdı?
Paul Cartledge Afinada kişilərin 18 yaşında yetkin sayılmasını müasir hüquqdakı cinsi razılıq yaşı anlayışından fərqləndirir. Bu fərq hüquqi müstəqilliyin başlandığı yaşın cinsi münasibətə icazə məsələsinə sadə cavab kimi işlədilməsinin qarşısını alır.
Yaş fərqi gənc tərəfin müqavimət göstərmək imkanına da təsir edirdi. Cartledge hesab edir ki, 12 yaşlı oğlanın yetkin tərəfə qarşı çıxmaq və ya şərt qoymaq imkanı 17 yaşlı gəncdən daha az idi. Bununla belə, 17 yaşlı gənc də hələ hüquqi baxımdan müstəqil yetkin sayılmırdı. Heç bir halda tərəflərin şərtləri bərabər güclə müzakirə etdiyini fərz etmək olmaz.
Vətəndaşlıq cinsi davranışla bağlı ittihamlara siyasi nəticələr verirdi. Esxin (Aiskhines) Timarxa qarşı əsərində bədənini pul müqabilində təqdim etmiş afinalı kişilərin dövlət vəzifəsi tutmasını və xalq yığıncağında çıxış etməsini qadağan edən qaydanı göstərir. Beləliklə, cinsi davranış ictimai həyatda iştirak hüququna dair mübahisənin dəlilinə çevrilə bilərdi.
Həmin nitqdə ata və ya qəyyumun oğlanı pul qarşılığında cinsi istifadə üçün təqdim etdiyi hallarda məsuliyyətin başqa cür bölüşdürüldüyü bildirilir. Sövdələşməni təşkil edən yetkin şəxs və oğlanı bu məqsədlə kirayələyən şəxs məhkəmə təqibinə məruz qalmalı idi. Oğlanın özü isə həmin sövdələşməyə görə təqib edilməməli idi.
Bu müddəalar oğlanın vəziyyətini yetkin vətəndaşın siyasi məsuliyyətindən fərqləndirir. Onlar həm də «ictimai qəbul» ifadəsinin niyə dəqiqləşdirilməli olduğunu göstərir. Qaydalar bəzi münasibətləri tanıya, eyni zamanda müəyyən sövdələşmələri cəzalandıra və ya hüquqi statusa görə iştirakı məhdudlaşdıra bilərdi.
Afina, Sparta və Kritə aid dəlilləri niyə vahid modelə sığışdırmaq olmaz?
Afinaya aid dəlillərə vətəndaşlıq və ictimai çıxış hüququ ilə bağlı ittihamlar daxildir. Ksenofontun (Ksenophon) Sparta haqqında yazdıqları isə tərbiyə idealını təqdim edir. O, Lakedemonluların dövlət quruluşu əsərinin 2.13-cü hissəsində Likurqun (Lykurgos) oğlanın xarakterini yaxşılaşdırmağa yönələn dostluğu bəyəndiyini, lakin bədənə yönələn ehtirasa əsaslanan münasibətləri qadağan etdiyini iddia edir.
Bu təsvir mübahisəli olaraq qalır. Cartledge yetkin spartalı döyüşçü ilə gəncin birliyini həm tərbiyəvi, həm də cinsi tərəfləri olan yetkinliyə keçid kimi şərh edir. Onun şərhi Ksenofontun bədən istəklərini cilovlamaq idealı ilə ziddiyyət təşkil edir. Ksenofont özü də 2.14-cü hissədə insanların spartalıların cinsi münasibətdən çəkinməsi haqqında iddiasına inanmadığını etiraf edir.
Kritdə başqa bir çərçivə görünür. Strabon (Strabon) yazır ki, yetkin kişi bir oğlanı qaçırmaq niyyətini üç və ya dörd gün əvvəl oğlanın dostlarına bildirirdi. Dostları həmin kişinin ictimai mövqeyini qiymətləndirirdilər. Onu statusca bərabər və ya üstün saysaydılar, formal müqavimət göstərib oğlanı təhvil verirdilər. Uyğun hesab etməsəydilər, oğlanı geri alırdılar.
Bu təsvirdə qaçırılmaya verilən reaksiyanı ictimai mövqe müəyyənləşdirirdi. Strabon həmçinin bildirir ki, oğlan geri qayıdış ziyafətində narazılığını ifadə edə və zor tətbiq olunmuşdusa, həmin kişidən ayrıla bilərdi. Onun təsviri bu adətin daxilində məcburetmə ehtimalını açıq şəkildə nəzərdə tutur.
Ksenofont da bütün yunan dünyası üçün vahid təcrübə təsvir etmirdi. O, 2.12-ci hissədə Beotiya (Boiotia), Elida (Elis) və başqa şəhərlərdə fərqli münasibət və qadağalardan bəhs edir. Deməli, regional fərqlər qədim mənbələrin özündə də görünür.
Tərbiyə və ictimai qəbul iddiaları istismar və məcburetmə ilə yanaşı necə qiymətləndirilməlidir?
Ksenofontun Sparta təsvirində bəyənilən yoldaşlıq xarakterin inkişafı ilə əlaqələndirilir. Bu, onun münasibətin məqsədini necə təqdim etdiyini göstərir. Lakin onun bədənə yönələn ehtirası rədd etməsi ilə Cartledge-in cinsi tərəf haqqında şərhi arasındakı ziddiyyəti həll etmir.
Strabonun Krit təsviri də belə bir fərqləndirməni zəruri edir. Dostlar yetkin kişinin statusunu qiymətləndirirdilər. Geri qayıdış ziyafəti isə oğlana narazılığını bildirmək imkanı verirdi. Bu prosedurlar hər mərhələdə könüllü iştirakın olduğunu təsdiqləyə bilməz. Zor tətbiqindən sonra ayrılmaq imkanının nəzərdə tutulması məcburetmənin təsvir edilən mümkün hallar arasında olduğunu təsdiqləyir.
Afinada qoruyucu müddəalar da dəqiq oxunmalıdır. Esxinin bildirdiyi qayda oğlanın cinsi istifadəsini təşkil edən və ya bunun üçün pul ödəyən yetkinləri günahlandırır. Bu, başqa növ münasibətdə olan hər bir gənc iştirakçının şərtləri sərbəst müzakirə edə bildiyini göstərmir.
Müasir tədqiqatlarda qəbulun nə dərəcədə geniş olduğu mübahisəlidir. Andrew Lear David Cohenin tənqidini çatdırır: Dover və Foucault Afinada ictimai razılığın miqyasını şişirdiblər. Buna görə pederastiyanı ictimai baxımdan tanınan münasibət kimi təsvir etmək heç vaxt bütün afinalıların onu bəyəndiyi iddiasına çevrilməməlidir.
Mənşə haqqında nəzəriyyələrdə də eyni ehtiyatlılıq lazımdır. Bernard Sergent pederastiyanın mənşəyini yetkinliyə qəbul mərasimlərində axtarırdı. Lear qeyd edir ki, Dover və Foucault ilə əlaqələndirilən modellər daha erkən dövrlərə və Afinadan kənara aid dəlillərə klassik Afina materiallarından daha az uyğun gəlir. Afina əsasında hazırlanmış izah hər icma ilə bağlı sualları birbaşa həll edə bilməz.
Xronologiya
- E.ə. VI–V əsrlər: Qara fiqurlu və qırmızı fiqurlu yunan qablarında yetkin kişilərlə daha gənc oğlanlar arasında yaxınlaşma səhnələri təsvir olunur.
- E.ə. V–IV əsrlər: Robsonun yaş və elita ilə əlaqə haqqında müzakirəsinin çərçivəsini klassik Afina pederastiyası təşkil edir.
- E.ə. 346/345-ci illər: Timarxa (Timarkhos) qarşı iş cinsi davranışla bağlı iddiaları vətəndaşlıq və siyasi hüquqlarla əlaqələndirir.
Ədəbiyyat və vaza rəsmləri real həyatı nə dərəcədə etibarlı əks etdirir?
Nick Fisherin tarixləndirməsinə görə, Esxinin nitqi e.ə. 346/345-ci illərin məhkəmə işinə aid, nəşr olunmuş ittiham mətnidir. Mətnin məqsədi əhəmiyyət daşıyır. Hüquqi mübahisə üçün hazırlanmış ittihamı Afina münasibətlərinin bitərəf icmalı kimi oxumaq olmaz.
Hətta qanunların təqdimatı da diqqətlə araşdırılmalıdır. Fisher ehtimal edir ki, Esxinin Solona (Solon) aid etdiyi uşaqları qoruyan müddəalar müxtəlif tarixlərə aid qanunları birləşdirə bilər. Onların nitqdə yanaşı verilməsi vahid, əlaqələndirilmiş proqram kimi yarandığını sübut etmir.
Vaza rəsmləri başqa növ dəlil verir. Uolters araşdırması e.ə. VI və V əsrlərə aid qablarda yetkin kişilərlə daha gənc oğlanların iştirak etdiyi çoxsaylı yaxınlaşma təsvirlərini müəyyənləşdirir. Bunlar yaxınlaşmanın vizual təsvir repertuarını göstərir. Lakin konkret görüşlərin nə qədər tez-tez baş verdiyini birbaşa üzə çıxarmır.
Bədii nisbətlər də real yaşı müəyyən edə bilməz. E.ə. VI əsrlə V əsr arasında Afina vaza rəssamlığında gənc fiqurlar daha kiçik və daha zərif çəkilməyə başladı. Təkcə bu dəyişiklik münasibətdəki tərəflərin yaşının azaldığını sübut etmir. Siz rəsmə baxarkən rəssamın təsviri ilə iştirakçının real yaşının ayrı məsələlər olduğunu nəzərə almalısınız.
Lear vurğulayır ki, dəlillər zaman və məkan baxımından səpələnib. Onlar çox vaxt fraqmentar, kontekstdən qoparılmış və qərəzlidir. Bu şərait mənşə, iştirakçılar və qəbulun sərhədləri haqqında nəticələri məhdudlaşdırır. Qədim təsvirlər və rəsmlər dəlil verir. Lakin heç biri gənc iştirakçıların təcrübəsinə məhdudiyyətsiz çıxış yaratmır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Esxinin bildirdiyi ataya maddi dəstək qaydasında diqqətçəkən fərq var. Atası tərəfindən pul qarşılığında cinsi istifadə üçün təqdim edilmiş oğul yetkinlikdə həmin atanın dolanışığını təmin etməyə artıq borclu deyildi. Bununla belə, atasının dəfnini təşkil etməli idi. Müddəa davamlı maddi dəstəyi dəfn öhdəliyindən ayırırdı.
Başqa bir qayda status bərabərsizliyini açıq göstərirdi. Esxin bildirir ki, azad oğlanı sevən və onunla münasibət qurmağa çalışan kölə kişiyə camaat qarşısında 50 şallaq vurulurdu. Eyni qadağa azad kişiyə şamil edilmirdi. Beləliklə, münasibət qurmağa çalışmağa icazə azadlıq və köləlik statusuna görə bölünürdü.
Strabonun təsvir etdiyi Krit adətində ov və ziyafət dövrü iki aydan çox çəkə bilməzdi. Geri qayıdanda oğlana hərbi geyim, bir öküz və bir içki qabı verilirdi. Bu müəyyən edilmiş hədiyyələr onun təsvir etdiyi adətin tərkib hissəsi idi.
Yaxınlaşma təsvirlərində heyvan hədiyyələri də görünür. Uolters araşdırmasında xoruzlar birinci, dovşanlar ikinci yerdədir. Araşdırma ovçu və ov təsvirlərinin sevənlə sevilən arasındakı təqibi ifadə edə bildiyini izah edir. Siz gündəlik həyatda bir hədiyyənin mənası üzərində düşünmüsünüzsə, bu səhnələr münasibətlər və gözləntilər haqqında oxşar sual doğurur. Lakin təkcə hədiyyə münasibətin növünü müəyyən edə bilməz: Afinadakı Kerameykos Muzeyində (Kerameikos Müzesi) saxlanılan 27.13 nömrəli alabastronda kişinin qadına dovşan təklif etdiyi göstərilir.
Tez-tez verilən suallar
Bütün yunan icmalarında eyni qaydalar qüvvədə idi?
Xeyr. Afinada vətəndaşlıqla bağlı məhdudiyyətlər, Ksenofontun Spartadakı tərbiyə idealı və Strabonun Kritdəki oğlan qaçırma təsviri fərqli çərçivələr göstərir. Ksenofont başqa yerlərdəki fərqləri də qeyd edir.
Afinada 18 yaşında yetkin sayılmaq cinsi razılıq yaşını müəyyən edirdi?
Xeyr. Cartledge kişilərin 18 yaşında yetkin sayılmasını müasir hüquqdakı cinsi razılıq yaşı anlayışından fərqləndirir.
Bu münasibətlər qadınlarla evlənməyə mane olurdu?
Xeyr. Uolters araşdırmasına görə, belə münasibətdə iştirak qadınla nikahla eyni vaxtda və ya sonradan yanaşı mövcud ola bilərdi.
Vaza rəsmlərindən real tərəflərin yaşını müəyyən etmək mümkündür?
Bu rəsmlər dəqiq yaşı müəyyən etməyə imkan vermir. Daha kiçik və daha zərif fiqurlar özlüyündə real münasibətlərdə iştirak edənlərin yaşının azaldığını sübut etmir.
Mənbələr
- James Robson, Cambridge Universiteti Nəşriyyatı, E.ə. V və IV əsrlərdə Afinada seks cambridge.org
- Paul Cartledge, HistoryExtra, Qədim Yunanıstanda pederastiya nə idi? historyextra.com
- Uolters İncəsənət Muzeyinin jurnalı, Antaios Meilesiosun qəbir daşında yaxınlaşma səhnəsi journal.thewalters.org
- Nick Fisher, Oxford Universiteti Nəşriyyatı, Esxin: Timarxa qarşı eclass.uoa.gr
- Fordham Universiteti, Esxin: Timarxa qarşı sourcebooks.web.fordham.edu
- Tufts Universiteti, Perseus, Strabon, Coğrafiya 10.4.21 beta.perseus.tufts.edu
- ToposText, Ksenofont, Lakedemonluların dövlət quruluşu topostext.org
- Andrew Lear, Wiley, Qədim dövrdə pederastiya: giriş onlinelibrary.wiley.com
FAQ
Bütün yunan icmalarında eyni qaydalar qüvvədə idi?
Xeyr. Afinada vətəndaşlıqla bağlı məhdudiyyətlər, Ksenofontun Spartadakı tərbiyə idealları haqqında yazdıqları və Strabonun Kritdəki oğlan qaçırma adətini təsviri fərqli çərçivələr göstərir.
Afinada 18 yaşında yetkin sayılmaq cinsi razılıq yaşını müəyyən edirdi?
Xeyr. Paul Cartledge Afinada kişilərin 18 yaşında yetkin sayılmasını müasir hüquqdakı cinsi razılıq yaşı anlayışından fərqləndirir.
Bu münasibətlər qadınlarla evlənməyə mane olurdu?
Xeyr. Uolters İncəsənət Muzeyinin araşdırmasına görə, kişi belə münasibət davam edərkən və ya sonradan qadınla evlənə bilərdi.
Vaza rəsmlərindən real tərəflərin yaşını müəyyən etmək mümkündür?
Bu rəsmlər dəqiq yaşı müəyyən etməyə imkan vermir. Gənc fiqurların təsvirindəki dəyişikliklər özlüyündə real münasibətlərdə iştirak edənlərin yaşının dəyişdiyini göstərmir.
Image: Amth68.jpg — O.Mustafin, CC0
