اورارتو و قلعه وان؛ پادشاهی عصر آهن در شرق آناتولی

اورارتو (Urartu) پادشاهی عصر آهن بود که پیرامون دریاچه وان (Van Gölü) رشد کرد. این پادشاهی در میانه سده 9 پیش از میلاد پدید آمد. در سده‌های 8 و 7 پیش از میلاد نیز قدرتی نیرومند در آناتولی شرقی بود. اگر امروز شما روی صخره قلعه وان (Van Kalesi) بایستید، در پایتخت کهن این پادشاهی ایستاده‌اید.

در این مقاله می‌خوانید که اورارتو کجا بود، چه کسانی بر آن حکومت می‌کردند و شما امروز چه آثاری از آن را می‌توانید ببینید. همچنین می‌بینید چرا تاریخ‌پژوهان هنوز بر سر مردمان این پادشاهی و چگونگی پایان آن اختلاف دارند.

پادشاهی اورارتو؛ کجا و چه زمانی؟

مرکز پادشاهی در حوضه دریاچه وان بود. قلمرو آن بخش‌هایی از ترکیه، ارمنستان (Ermenistan)، ایران و عراق (Irak) امروزی را در بر می‌گرفت.

این دولت یک‌باره شکل نگرفت. اتحادهای قبیله‌ای پیرامون دریاچه وان و در دره زاب علیا، در میانه سده 9 پیش از میلاد، به یکپارچگی سیاسی آن انجامیدند.

نام این سرزمین به توضیح نیاز دارد. منابع آشوری کشور را اورارتو می‌نامند. در کتیبه‌های خود پادشاهی، نام بیاینیلی (Biainili) آمده است. پس اگر دقیق باشیم، «اورارتو» نامی است که همسایگان بر آن گذاشته بودند.

تاریخ اورارتو در یک نگاه

تاریخ اورارتو را بیشتر از روی سنگ‌ها می‌خوانیم. شاهان دستور می‌دادند کتیبه‌ها را بر دیواره‌های صخره‌ای و سنگ‌نوشته‌های ایستاده بتراشند. همین نوشته‌ها ستون اصلی روایت تاریخی این پادشاهی‌اند.

نخستین کتیبه‌های شاهی به زبان و خط آشوری نو نوشته شدند. حدود یک نسل بعد، بیشتر کتیبه‌ها به‌جای آشوری به زبان اورارتویی نوشته می‌شدند. شاهان نوشتن به زبان خود را آغاز کرده بودند.

اداره پادشاهی بر مراکز مستحکم و دژدار تکیه داشت. از این مراکز برای گردآوری مالیات و نظارت بر مناطق پیرامون استفاده می‌شد. فرمانداران منصوب، همراه با مقام‌های نظامی و اداری، در آن‌ها زندگی می‌کردند.

ارتباط با زندگی روزمره. شما اداره مالیات یا ساختمان فرمانداری یک شهر امروزی را در نظر بگیرید. 2,800 سال پیش، دژی با فرماندار، کاتبان و سربازان همین کار را انجام می‌داد.

توشپا و قلعه وان

پایتخت اورارتو توشپا (Tuşpa) بود. این شهر بر برون‌زد صخره‌ای محل امروزی قلعه وان و زمین‌های پیرامون آن قرار داشت؛ در ساحل شرقی دریاچه وان.

طبق فهرست آثار وزارت فرهنگ و گردشگری (Kültür ve Turizm Bakanlığı)، شاه ساردوری یکم (I. Sarduri) قلعه وان را بین سال‌های 840 و 825 پیش از میلاد بنا کرد.

درست در شمال قلعه، تپه‌ای باستانی به طول حدود 750 متر در امتداد شرق به غرب کشیده شده است. پژوهشگران در آنجا خانه‌های اورارتویی و لایه‌های سکونتی قدیمی‌تر زیر آن‌ها را بررسی کرده‌اند. صخره فقط بخشی از این محوطه است.

در 13 آوریل 2016، توشپا/قلعه وان، تپه باستانی آن و شهر قدیم وان (Eski Van Şehri) به فهرست موقت میراث جهانی یونسکو (UNESCO) افزوده شدند.

روی صخره چه می‌بینید؟

در جبهه جنوبی قلعه، هشت آرامگاه صخره‌ای وجود دارد. پرونده نامزدی یونسکو چهار مورد از آن‌ها را آرامگاه‌های چنداتاقه دوره اورارتو معرفی می‌کند.

در دامنه جنوب شرقی، نیایشگاه آنالی کیز (Analı Kız) با ابعاد 40 در 15 متر قرار دارد. این نیایشگاه دو طاقچه صخره‌ای دارد که سنگ‌نوشته‌های ایستاده بازالتی در آن‌ها برپا شده بودند. این سنگ‌نوشته‌ها لشکرکشی‌های ساردوری دوم (II. Sarduri) را ثبت می‌کردند.

سالنامه‌های آرگیشتی یکم بر نمای یکی از آرامگاه‌های قلعه کنده شده‌اند. پرونده یونسکو آن‌ها را بلندترین کتیبه اورارتویی می‌نامد.

زبان اورارتویی

زبان اورارتویی (Urartuca) از اواخر سده 9 تا سده 7 پیش از میلاد در اسناد مکتوب به کار می‌رفت. تنها خویشاوند شناخته‌شده آن، زبان هوری (Hurrice) است.

گرنوت ویلهلم (Gernot Wilhelm)، پژوهشگر این حوزه، می‌گوید خاستگاه جغرافیایی این زبان را نمی‌توان با قطعیت تعیین کرد. گمان می‌رود این زبان پیرامون دریاچه وان و در کوهستان‌های زاب علیا رواج داشته است.

اورارتو، ارمنستان و ایروان

بسیاری از مردم اورارتو را همراه با ارمنستان و ایروان (Erivan) جست‌وجو می‌کنند. یک پیوند تاریخی واقعی وجود دارد و پیوند دیگری محل اختلاف است.

پیوند تاریخی واقعی، اربونی (Erebuni) است. آرگیشتی یکم آن را در سال 782 پیش از میلاد بنا کرد. این رویداد به‌عنوان آغاز تاریخ ایروان امروزی پذیرفته شده است.

در سالنامه‌های آرگیشتی یکم آمده که 6,600 اسیر جنگی از سرزمین‌های هاته (Hate) و تسوپانی (Tsupani) در اربونی اسکان داده شدند. این دژ با به‌کارگیری مردمانی ساخته شد که به‌زور به آنجا کوچانده شده بودند.

پیوند مورد اختلاف به زبان و هویت مربوط است. طبق یک دیدگاه، مردم اورارتو و دودمان حاکم به زبان نیاارمنی (Proto-Ermenice) سخن می‌گفتند. این یک نظریه است. دیدگاه مخالف می‌گوید اورارتویی صرفاً زبان رایج پیرامون وان بود. بنابراین، تعریف کل جمعیت با یک زبان و یک هویت محل مناقشه است.

ادعاهای مربوط به ترک‌ها و کردها

دو ادعای دیگر هم در اینترنت دست‌به‌دست می‌شوند. شواهد، هیچ‌یک را به صورتی که مطرح می‌شوند تأیید نمی‌کنند.

مقاله کمال بالکان (Kemal Balkan) در سال 1984، شباهت اورارتویی و ترکی را بر ساختار پیوندی آن‌ها استوار می‌کند. این مقاله خویشاوندی نزدیک زبانی را از طریق زبان هوری توضیح می‌دهد. شباهت رده‌شناختی به‌تنهایی هویت ترک را ثابت نمی‌کند.

نمی‌توان زبان اورارتویی را شاهدی زبان‌شناختی برای کرد بودن اورارتویی‌ها دانست. دانشنامه ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica) اورارتویی را خویشاوند هوری طبقه‌بندی می‌کند. این طبقه‌بندی از این تصور که اورارتویی شکل کهنی از کردی بوده است پشتیبانی نمی‌کند.

خدایان، آب و فلز

خدایان اصلی دین اورارتویی خالدی (Haldi)، تیشبا و شیوینی بودند. تیشبا خدای توفان و تندر بود. شیوینی خدای خورشید بود.

اورارتویی‌ها کانال‌های آب، سد، خاکریز، آب‌گذر و آب‌انبار می‌ساختند. طول کانال مینوا/شامیرام (Minua/Şamram Kanalı) در نزدیکی وان، با احتساب محدوده مخزن آن، به حدود 55 کیلومتر می‌رسد.

باز هم ارتباط با زندگی روزمره. وقتی شما شیر آب را باز می‌کنید، به زنجیره‌ای از کانال‌ها و مخازن تکیه دارید که کسانی آن را طراحی کرده‌اند و نگهداری می‌کنند. مهندسان اورارتویی هم شکلی از همین کار را در پیرامون وان انجام می‌دادند.

فلزکاری نیز یکی دیگر از توانمندی‌های آن‌ها بود. آثار باقی‌مانده شامل صدها کمربند مفرغی، سپر، کلاه‌خود، تیردان، زنگ و یراق اسب است.

خط زمانی

• میانه سده 9 پیش از میلاد: اتحاد سیاسی جوامع حوضه دریاچه وان به پیدایش پادشاهی اورارتو می‌انجامد.
• 840–825 پیش از میلاد: طبق فهرست آثار وزارت فرهنگ، ساردوری یکم قلعه وان را بنا می‌کند.
• اواخر سده 9 پیش از میلاد: کاربرد زبان اورارتویی در کتیبه‌های شاهی گسترش می‌یابد.
• 782 پیش از میلاد: آرگیشتی یکم اربونی را در محل ایروان امروزی بنا می‌کند.
• سده‌های 8–7 پیش از میلاد: اورارتو همچنان پادشاهی نیرومندی در آناتولی شرقی و نواحی پیرامون آن است.
• نیمه دوم سده 7 پیش از میلاد: چندین مرکز اورارتویی ویران می‌شوند. عاملان و تاریخ دقیق این ویرانی‌ها محل بحث‌اند.
• سده 6 پیش از میلاد: موجودیت سیاسی اورارتو پایان می‌یابد. پژوهشگران میان فتح به دست مادها و فتح به دست پارسیان در سال 547 پیش از میلاد اختلاف دارند.
• 13 آوریل 2016: توشپا/قلعه وان، تپه باستانی آن و شهر قدیم وان وارد فهرست موقت یونسکو می‌شوند.
• 2023: کاوش‌های نجات‌بخشی در قلعه کورزوت (Körzüt Kalesi) سه کتیبه میخی مرتبط با دوره مینوا را آشکار می‌کنند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• بر برج ساردور (Sardur Burcu)، در غرب قلعه وان، متنی که ساردوری یکم به زبان و خط آشوری نوشته بود، شش بار تکرار شده است.
• ارتفاع برخی اتاق‌های آرامگاه‌های صخره‌ای قلعه وان به 9 متر و مساحت آن‌ها به 200 متر مربع می‌رسد.
• اتاقی صخره‌ای در دامنه شمالی، بر پایه کتیبه ورودی‌اش، اصطبل منوآ (Menua Ahırı) نامیده می‌شود.
• کتیبه دروازه مهر (Meher Kapı) در وان، نام 79 خدا و قربانی‌های حیوانی مقرر برای آن‌ها را فهرست می‌کند.
• کاوش‌های نجات‌بخشی قلعه کورزوت در سال 2023 سه کتیبه میخی تازه به دست داد. این کتیبه‌ها ساخت دژ را به دوران فرمانروایی شاه مینوا (Minua)، در سال‌های 810–786 پیش از میلاد، پیوند می‌دهند.

اورارتو چگونه به پایان رسید؟

پاسخ واحد و پذیرفته‌شده‌ای وجود ندارد. برخی دیدگاه‌ها سکاها یا مادها (Medler) را عامل ویرانی مراکز اورارتویی می‌دانند. موزه هنر متروپولیتن این دیدگاه‌ها را توضیح‌هایی پیشنهادی معرفی می‌کند. به گفته این موزه، تاریخ‌گذاری دقیق و شناسایی عاملان ویرانی‌های نیمه دوم سده 7 پیش از میلاد همچنان در دست پژوهش است.

درباره پایان خود پادشاهی، یک دیدگاه به فتح آن به دست مادها در اوایل سده 6 پیش از میلاد اشاره می‌کند. دیدگاه دیگری می‌گوید پادشاهی تا لشکرکشی کوروش دوم (II. Kiros) در سال 547 پیش از میلاد دوام آورد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — اورارتویی‌ها tr.wikipedia.org
2. دانشنامه ایرانیکا — اورارتو در ایران iranicaonline.org
3. دانشنامه ایرانیکا — زبان اورارتویی iranicaonline.org
4. موزه تاریخ ارمنستان — اورارتو: پادشاهی وان historymuseum.am
5. انتشارات دانشگاه کمبریج — زبان اورارتویی cambridge.org
6. بلتن — خاستگاه و زبان‌های اورارتویی‌ها belleten.gov.tr
7. ویکی‌پدیا — اورارتو en.wikipedia.org
8. موزه هنر متروپولیتن — اورارتو metmuseum.org
9. درگاه فرهنگ — قلعه وان kulturportali.gov.tr
10. وزارت فرهنگ و گردشگری — قلعه وان turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
11. مرکز میراث جهانی یونسکو — توشپا/دژ وان whc.unesco.org
12. نشریه موزه تروآ — وضعیت کنونی کتیبه‌های کانال مینوا/شامیرام و بازنگری در بررسی کانال dergipark.org.tr
13. دانشگاه یوزونجوییل وان — کتیبه‌های میخی اورارتویی تازه کشف‌شده در معبد دژ کورزوت avesis.yyu.edu.tr
14. کولوکیوم آناتولیکوم — کاوش‌ها در تپه دژ وان – 2011 dergipark.org.tr

Image: An Urartu Hieroglyph from Mezopotamia.jpg — Knslmn, CC BY 4.0