Van Kalesi’nin batısındaki Sardur Burcu’nda aynı metin altı kez tekrarlanır. Metni Kral I. Sarduri, Asur dili ve yazısıyla yazdırmıştır.
Bu yazıda Urartuların kim olduğunu, nerede ve ne zaman yaşadığını, başkentlerini ve kökenleri hakkındaki tartışmaları öğreneceksiniz. Van’a yolunuz düşerse Kale’de neye bakmanız gerektiğini de bulacaksınız.
Urartular kimdir, nerede ve ne zaman yaşadı?
Urartular, MÖ 9. yüzyılın ortalarında ortaya çıkan Demir Çağı topluluklarıydı. MÖ 8–7. yüzyıllarda Doğu Anadolu’da güçlü bir krallık kurdular.
Siyasi birlik, Van Gölü çevresindeki ve Yukarı Zap Vadisi’ndeki kabile birliklerinin bir araya gelmesiyle oluştu. Krallığın merkezi Van Gölü havzasındaydı. Toprakları bugünkü Türkiye, Ermenistan, İran ve Irak sınırlarına yayılıyordu.
Adlandırmada da bir ayrıntı var. Asur kaynakları ülkeye Urartu der. Ülkenin kendi yazıtlarında kullandığı ad ise Biainili’dir.
Krallığın sonu net değildir. MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısında çeşitli Urartu merkezleri yıkıma uğradı. Metropolitan Müzesi, bu yıkımların kesin tarihinin ve faillerinin hâlâ araştırıldığını belirtir. İskitleri ya da Medleri suçlayan görüşler birer açıklama önerisidir. Siyasi varlığın bitişi için de iki kuram vardır: MÖ 6. yüzyıl başlarında Med fethi ya da krallığın II. Kyros’un MÖ 547 seferine kadar sürmesi.
Urartuların başkenti neresiydi?
Başkent Tuşpa’ydı. Şehir, bugünkü Van Kalesi’nin bulunduğu kayalık ve çevresinde, Van Gölü’nün doğu kıyısında yer alıyordu.
Kalenin hemen kuzeyinde doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 750 metre uzanan bir höyük vardır. Burada Urartu konutları ve daha eski yerleşim tabakaları araştırılmıştır. Yani bölge Urartulardan önce de iskân görmüştür.
Krallığın yönetimi tek merkezden yürümüyordu. Kaleli merkezler vergi toplamak ve çevre bölgeleri denetlemek için kullanılıyordu. Buralarda atanmış valiler ile askerî ve sivil görevliler bulunurdu.
Urartular Kürt mü, Türk mü, Ermeni mi? Hangi millet?
Bu sorunun tek cümlelik, kesin bir cevabı yoktur. Kaynaklar üç ayrı iddiaya şöyle bakar.
Türk kökeni iddiası. Kemal Balkan’ın 1984 tarihli makalesinde Urartucanın Türkçeyle benzerliği eklemeli yapı üzerinden kurulur. Aynı makale, yakın dil akrabalığını Hurriceyle açıklar. Bu tipolojik benzerlik tek başına Türk kimliğinin kanıtı değildir.
Kürt kökeni iddiası. Dilbilimsel kanıt olarak Urartuca gösterilemez. Encyclopaedia Iranica, Urartucayı Hurriceyle akraba sayar. Bu sınıflandırma, Urartucanın Kürtçenin eski biçimi olduğu sonucunu desteklemez.
Ermeni kökeni iddiası. Halkın ve hanedanın Ana Ermenice konuştuğu görüşü bir kuramdır. Buna karşı, Urartucanın Van çevresinde konuşulan dil olduğu görüşü de vardır.
Dil konusunda elimizde sağlam bir bilgi var. Urartuca, bilinen tek akrabası Hurrice olan bir dildir. MÖ 9. yüzyılın sonlarından 7. yüzyıla kadar yazılı belgelerde kullanılmıştır. Gernot Wilhelm’e göre dilin coğrafi kökeni kesin belirlenememiştir. Yine de Van Gölü çevresinde ve Yukarı Zap’ın dağlık kesimlerinde yaygın olduğu düşünülür.
İlk Urartu krallarının yazıtları Yeni Asur dili ve yazısıyla hazırlandı. Yaklaşık bir kuşak sonra yazıtların çoğunda Asurcanın yerini Urartuca aldı. Sardur Burcu’ndaki Asurca metin bu ilk dönemin örneğidir.
Sonuç olarak krallığın bütün nüfusunu tek bir dil ve kimlikle tanımlamak tartışmalıdır. Bugünün bir milletini doğrudan Urartulara bağlayan cümleler, kaynakların söylediğinden fazlasını söyler.
Van Kalesi’nde neler var?
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın envanterine göre Van Kalesi, Kral I. Sarduri tarafından MÖ 840–825 arasında kurulmuştur. Kale bugün açık bir arkeoloji kitabı gibidir.
- Kaya mezarları: Güney cephesinde sekiz kaya mezarı bulunur. UNESCO adaylık dosyası bunların dördünü Urartu dönemine ait çok odalı mezarlar olarak tanımlar.
- Uzun yazıt: I. Argişti’nin mezar cephesindeki yıllıkları, dosyada en uzun Urartuca yazıt olarak geçer.
- Analı Kız: Güneydoğu yamacındaki 40 × 15 metrelik bu kutsal alanda iki kaya nişi vardır. Nişlere, II. Sarduri’nin seferlerini kaydeden bazalt steller yerleştirilmişti.
- Sardur Burcu: Batıdaki bu burçta I. Sarduri’nin Asurca yazıtı yer alır.
Van’a yolunuz düşerse önce güney cephesine bakın. Mezar girişlerini ve yazıtlı yüzeyleri orada görebilirsiniz.
Kale, 13 Nisan 2016’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı. Listeye giren varlık Tuşpa/Van Kalesi, höyüğü ve Eski Van Şehri’dir.
Urartular ne yaptı? Su, metal ve kale
Evinizdeki musluktan su akması size sıradan gelir. Urartular suyu kanallar, barajlar, setler, su köprüleri ve sarnıçlarla yönetti. Van çevresindeki Minua/Şamram Kanalı, rezervuar alanıyla birlikte yaklaşık 55 kilometreye ulaşır.
Metal işçiliği de öne çıkar. Ürünler arasında yüzlerce bronz kemer, kalkan, miğfer, sadak, çan ve at koşum takımı vardır.
İnşaat işi sürüyordu. 2023’teki Körzüt Kalesi kurtarma kazılarında üç yeni çivi yazılı yazıt bulundu. Yazıtlar kalenin yapımını, MÖ 810–786 arasında hüküm süren Kral Minua ile ilişkilendirir.
Krallığın inançları da belgelenmiştir. Başlıca tanrılar Haldi, fırtına ve gök gürültüsü tanrısı Teişeba ve güneş tanrısı Şivini’ydi.
Başkentin dışında da kurulan şehirler oldu. I. Argişti’nin MÖ 782’de kurduğu Erebuni, günümüz Erivan’ının tarihinin başlangıcı sayılır.
Kısa kronoloji
- MÖ 9. yüzyıl ortaları Van Gölü havzasındaki toplulukların siyasi birliğiyle Urartu Krallığı ortaya çıktı.
- MÖ 840–825 Kültür Bakanlığı envanterine göre I. Sarduri Van Kalesi’ni kurdu.
- MÖ 9. yüzyıl sonları Urartuca yazılı belgelerde görülmeye başladı.
- MÖ 810–786 Minua’nın hükümdarlık dönemi; Körzüt Kalesi’nin yapımı bu döneme bağlanır.
- MÖ 782 I. Argişti Erebuni’yi kurdu.
- MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısı Çeşitli merkezler, failleri ve tarihi tartışmalı yıkımlar yaşadı.
- MÖ 6. yüzyıl Siyasi varlık sona erdi; Med fethi ile MÖ 547 Pers fethi arasında görüş ayrılığı var.
- 13 Nisan 2016 Tuşpa/Van Kalesi UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı.
- 2023 Körzüt Kalesi’nde üç yeni çivi yazılı yazıt bulundu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Sardur Burcu’nda I. Sarduri’nin Asurca yazdırdığı aynı metin altı kez tekrarlanır.
- Van Kalesi’ndeki bazı kaya mezarlarının odaları 9 metre yüksekliğe ve 200 metrekare alana ulaşır.
- Kalenin kuzey yamacındaki bir kaya odası, girişindeki yazıta dayanılarak Menua’nın Ahırı diye anılır.
- Van’daki Meher Kapısı yazıtında 79 tanrı ve onlara sunulacak hayvan kurbanları sıralanır.
- I. Argişti’nin yıllıkları, Erebuni’ye Hate ve Tsupani ülkelerinden getirilen 6.600 savaş esirinin yerleştirildiğini bildirir.
Bu ayrıntıların hepsi tek bir noktayı gösterir. Krallık, yaptığı işleri taşa yazıyordu ve bu yazılar bugün hâlâ okunabiliyor.
Sık sorulan sorular
Urartuların başkenti neresiydi?
Başkent Tuşpa’ydı. Şehir, bugünkü Van Kalesi’nin bulunduğu kayalık ve çevresinde, Van Gölü’nün doğu kıyısında yer alıyordu.
Urartular Kürt, Türk ya da Ermeni miydi?
Kaynaklar bu üç adlandırmadan hiçbirini kesin olarak doğrulamaz. Urartuca Hurriceyle akrabadır; krallığın bütün nüfusunu tek bir dil ve kimlikle tanımlamak tartışmalıdır.
Van Kalesi’ni kim kurdu?
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın envanterine göre Van Kalesi’ni Kral I. Sarduri MÖ 840–825 arasında kurdu.
Van Kalesi UNESCO listesinde mi?
Tuşpa/Van Kalesi, höyüğü ve Eski Van Şehri 13 Nisan 2016’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı. Yani adaylık dosyası var, ama kalıcı listede yer almıyor.
Kaynaklar
- Vikipedi — Urartular tr.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Urartu in Iran iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Urartian iranicaonline.org
- History Museum of Armenia — Urartu: The Kingdom of Van historymuseum.am
- Cambridge University Press — Urartian cambridge.org
- Belleten — Urartuluların Kökeni ve Dilleri belleten.gov.tr
- Wikipedia — Urartu en.wikipedia.org
- The Metropolitan Museum of Art — Urartu metmuseum.org
- Kültür Portalı — Van Kalesi kulturportali.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Van Kalesi turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Tushpa/Van Fortress whc.unesco.org
- Troy Museum Journal — Minua/Şamram Kanalı Yazıtlarının Güncel Durumu ve Kanalın Yeniden Değerlendirilmesi dergipark.org.tr
- Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi — Recently Discovered Urartian Cuneiform Inscriptions in the Temple of the Körzüt Fortress avesis.yyu.edu.tr
- Colloquium Anatolicum — Excavations at the Mound of Van Fortress – 2011 dergipark.org.tr
Görsel: An Urartu Hieroglyph from Mezopotamia.jpg — Knslmn, CC BY 4.0
