کیبله که بود؟
کیبله (Kibele) الهه مادری از آناتولی (Anadolu) بود که پیوند نزدیکی با فریگیه (Frigya) داشت. فرهنگ کلاسیک آکسفورد او را الهه‌ای باروری‌بخش توصیف می‌کند. او همچنین نگهبان بهروزی جامعه بود و در جنگ از آن محافظت می‌کرد.
نام او معمایی دارد. در یک پرستشگاه صخره‌ای فریگیایی از نیمه نخست سده 6 پیش از میلاد، عبارت «ماتار کوبیلیا» یا «کوبلیا» (Matar Kubileya یا Kubeleya) دیده می‌شود. پژوهشگران معمولاً آن را «مادر کوه» معنا می‌کنند. این برداشت رایج است، اما ریشه‌شناسی نام هنوز قطعی نیست.
حدود سده 6 پیش از میلاد، آیین او در حال گسترش بود. مستعمره‌های یونانی آناتولی این آیین را به یونان (Yunanistan) و سکونتگاه‌های یونانی دورتر در غرب بردند.
داستان آناتولی از کجا آغاز می‌شود؟
وسوسه‌انگیز است که ریشه او را تا دوران نوسنگی دنبال کنیم. شاید شما هم خوانده باشید که پیکرکهای چاتالهویوک (Çatalhöyük) تصویر یک الهه مادر پیشاتاریخی‌اند. با این ادعا محتاطانه برخورد کنید. پروژه پژوهشی چاتالهویوک میگوید نظریه جیمز ملارت (James Mellaart) پس از آن زیر سؤال رفت که کاوش‌های بعدی پیکرکهای مردان و جانوران را هم آشکار کردند. کیبله‌ای که شواهد مستند و محکم درباره‌اش داریم، به فریگیه و دوره‌های پس از آن تعلق دارد.
چرا روم به سراغ الهه‌ای بیگانه رفت؟
پاسخ، جنگ است. روم (Roma) در 204 پیش از میلاد، هنگام جنگ دوم پونی با کارتاژ (Kartaca)، آیین کیبله را پذیرفت.
بنا بر خلاصه باستانی اثر لیویوس (Livius)، کتاب‌های سیبیلی پیشگویی‌ای داشتند: اگر مادر ایدایی را به روم می‌آوردند، میشد مهاجم بیگانه را از ایتالیا بیرون راند. پس سنا رو به شرق کرد.
الهه در قالب سنگی مقدس سفر کرد. در روایت لیویوس، آتالوس اول (I. Attalos)، شاه پرگامون (Bergama)، آن را به رومیان تحویل داد.
سنگ از کجا آمده بود؟
فرهنگ کلاسیک آکسفورد، پسینوس (Pessinus) در فریگیه را خاستگاه سنگی میداند که در 204 پیش از میلاد به روم برده شد. پسینوس یکی از مراکز مهم پرستش او بود. امروز این محوطه در بالیحصار (Ballıhisar)، حدود 13 کیلومتری سیوریحصار (Sivrihisar) در استان اسکیشهر (Eskişehir) قرار دارد.
همه با این نظر موافق نیستند. هلموت برناِدر (Helmut Berneder) به روایت اووید (Ovidius) از کوه ایدا و نزدیکی آن منطقه به پرگامون اشاره می‌کند. او معتقد است این آیین از منطقه ایدا به روم رسید. بنابراین خاستگاه دقیق سنگ همچنان پرسشی باز است.
در روم چگونه از الهه استقبال شد؟
روایت سنتی رومی پر از جزئیات زنده است. سنا «بهترین مرد» را برای تحویل گرفتن الهه برگزید. خلاصه اثر لیویوس میگوید این فرد اسکیپیو ناسیکا (Scipio Nasica) بود؛ جوانی رومی که هنوز به مقام کوایستور نرسیده بود.
او در اوستیا (Ostia) به استقبال الهه رفت. سپس زنان رومی شیء مقدس را به معبد پیروزی در تپه پالاتین بردند.
برناِدر احتمال می‌دهد بخش‌هایی از این ماجرا روایت‌های سیاسی متأخر باشند. پیوند میان پیشگویی و ورود آیین می‌تواند یکی از آن‌ها باشد. نقش اسکیپیو ناسیکا و کلودیا کوئینتا (Claudia Quinta) در استقبال نیز می‌تواند از همین دست باشد. با این حال، واقعیت اصلی پابرجاست: روم در 204 پیش از میلاد این آیین را وارد کرد.
شما شهری امروزی را تصور کنید که در ایستگاه به استقبال یک جام قهرمانی می‌رود. مراسم به اندازه خود شیء اهمیت دارد. روم همین کار را با یک سنگ کرد.
رومیان او را چه می‌نامیدند؟
او در روم با نام مگنا ماتر (Magna Mater) شناخته میشد. این عبارت در لاتین به معنی «مادر بزرگ» است.
سنگ ابتدا در معبد پیروزی نگهداری میشد. معبد تازه مگنا ماتر در تپه پالاتین در 191 پیش از میلاد وقف شد. پس از سال‌ها نگهداری در معبد پیروزی، شیء مقدس خانه‌ای دائمی یافت.
این بنا بی‌آسیب نماند. در 111 پیش از میلاد سوخت و بعدها بازسازی شد.
در هنر چه چهره‌ای داشت؟
تندیس‌های دوره روم نشان می‌دهند که الهه را چگونه تصور می‌کردند. تندیسی مرمرین در موزه هنر سن‌آنتونیو به سده 1 یا 2 میلادی تعلق دارد. ارتفاع آن 90.4 سانتی‌متر است. هر جزء از شمایل آن معنایی دارد:
- تاجی به شکل دیوارهای شهر، نماد حفاظت از شهرهاست.
- شیرها نشان‌دهنده قدرت او بر جانوران وحشی‌اند.
- تیمپانوم، نوعی طبل دستی، یادآور رقص در آیین‌های اوست.
کاسه‌های چشم این تندیس اکنون خالی‌اند. زمانی در آن‌ها قطعاتی از شیشه یا سنگ رنگی کار گذاشته بودند.
کاهنان او چه کسانی بودند؟
سنت کاهنانی که خود را برای کیبله اخته می‌کردند، ریشه فریگیایی دارد. با این حال، پژوهش لین ای. رولر (Lynn E. Roller) نشان می‌دهد که محکم‌ترین مستندات آن در منابع یونانی و رومی آمده است. بخش بزرگی از آنچه درباره این کاهنان می‌خوانیم، نوشته کسانی است که بیرون از این سنت بودند.
خط زمانی
- نیمه نخست سده 6 پیش از میلاد: عبارت ماتار کوبیلیا یا کوبلیا در یک پرستشگاه صخره‌ای فریگیایی ثبت می‌شود.
- حدود سده 6 پیش از میلاد: آیین در جهان یونانی گسترش می‌یابد.
- 204 پیش از میلاد: آیین و سنگ مقدس آن به روم آورده می‌شوند.
- 191 پیش از میلاد: معبد مگنا ماتر در پالاتین وقف می‌شود.
- 111 پیش از میلاد: معبد می‌سوزد.
- حدود 50 میلادی: تندیس کیبله نشسته که اکنون در مجموعه گتی (Getty) است، ساخته می‌شود.
- سده 3 میلادی: تندیس نذری که بعدها به ترکیه بازگردانده شد، به این دوره تعلق دارد.
- 362 میلادی: امپراتور ژولیان (Julianus) از پسینوس دیدن می‌کند و می‌کوشد آیین را احیا کند.
- 1967: کاوش‌های نظام‌مند پسینوس به سرپرستی پیر لامبرشتس (Pierre Lambrechts) آغاز می‌شود.
- 12 دسامبر 2020: تندیس کیبله که از ایالات متحده آمریکا بازگردانده شده است، به ترکیه می‌رسد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- کاهنه‌ای با چهره رومی. موزه گتی تندیس کیبله نشسته را به حدود 50 میلادی نسبت می‌دهد. سر آن، چهره آرمانی یک الهه نیست. پرتره زنی رومی و سالخورده است. به گفته موزه، او ممکن است کاهنه باشد.
- نامه‌های محرمانه. در میان کتیبه‌های شناخته‌شده پسینوس، هشت نامه خصوصی و محرمانه وجود دارد. شاهان آتالیدی در سده 2 پیش از میلاد آن‌ها را برای کاهن اعظم کیبله فرستاده بودند.
- استقبال‌کننده‌ای جوان. مردی که به‌عنوان «بهترین» فرد برای استقبال از الهه انتخاب شد، هنوز حتی مقام کوایستور را هم بر عهده نگرفته بود.
- گوهرهایی به جای چشم. تندیس سن‌آنتونیو زمانی در چشم‌هایش شیشه یا سنگ رنگی داشت. امروز شما فقط حفره‌های خالی را می‌بینید.
- کتیبه وقفی در سه سطر. پایه تندیس نذری آفیون‌قره‌حصار (Afyonkarahisar) کتیبه‌ای سه‌سطری به یونانی باستان دارد. کتیبه میگوید آسکلپیادس (Asklepiades) اهل سیدروپولیس (Sideropolis)، پسر هرمیوس (Hermeios)، این تندیس را به مادر دوازده خدا پیشکش کرده است.
آیا معبد اصلی کیبله در پسینوس پیدا شده است؟
هنوز نه. کاوش‌های پسینوس با هدف یافتن معبد مشهور او آغاز شد. این کاوش‌ها در 1967 به سرپرستی پیر لامبرشتس از دانشگاه خنت شروع شدند. بنا بر فرهنگ کلاسیک آکسفورد، محل پرستشگاه اصلی او هنوز مشخص نشده است. معبدی که از زیر خاک بیرون آمده، با آیین پرستش امپراتور در دوره تیبریوس (Tiberius) ارتباط دارد.
این محوطه در دوره‌های بعد هم اهمیت خود را حفظ کرد. در 362 میلادی، ژولیان، امپراتور روم، از پرستشگاه دیدن کرد و کوشید آیین کیبله را احیا کند.
تندیسی که به خانه بازگشت
شما می‌توانید کیبله را در موزه‌ای در ترکیه هم ببینید. تندیسی نذری که کارشناسان آن را متعلق به سده 3 میلادی می‌دانند، در 1960 هنگام راه‌سازی در روستای چاودارلی (Çavdarlı) در آفیون‌قره‌حصار پیدا شد. این شرح کشف، بنا بر اعلام وزارت فرهنگ و گردشگری است.
این تندیس بعدها از کشور خارج شد و از آمریکا بازگردانده شد. در 12 دسامبر 2020 به ترکیه رسید. بر اساس سوابق وزارتخانه، در موزه آفیون‌قره‌حصار به نمایش گذاشته شده است.
اگر در آناتولی سفر می‌کنید، سر زدن به آن ساده است. تندیس را در آفیون‌قره‌حصار ببینید. سپس به پسینوس در نزدیکی سیوریحصار بروید تا در جایی بایستید که این آیین رونق داشت.
چرا این داستان اهمیت دارد؟
سفر کیبله نشان می‌دهد که دین چگونه همراه سیاست جابه‌جا میشد. یک الهه مادر فریگیایی در 204 پیش از میلاد، در میانه جنگ، به مگنا ماتر روم تبدیل شد. روم فقط یک خدا را وام نگرفت. برایش معبد ساخت، تاریخی تعیین کرد و به او رسمیت داد.
این داستان همچنین نشان می‌دهد که منابع باستانی را چگونه بخوانیم. روایت لیویوس پرجزئیات است، اما پژوهشگران امروزی خاستگاه سنگ و مراسم استقبال را زیر سؤال می‌برند. شما می‌توانید هر دو نکته را هم‌زمان در نظر بگیرید. تاریخ پذیرش آیین قطعی است و جزئیات همچنان محل بحث‌اند.
پرسش‌های متداول
روم چه زمانی آیین کیبله را پذیرفت؟
در 204 پیش از میلاد، هنگام جنگ دوم پونی. معبد پالاتین پس از آن، در 191 پیش از میلاد، وقف شد.
مگنا ماتر یعنی چه؟
در لاتین به معنی «مادر بزرگ» است.
سنگ از کجا آمده بود؟
فرهنگ کلاسیک آکسفورد از پسینوس نام می‌برد. برناِدر منطقه ایدا را خاستگاه آن میداند.
آیا می‌توانم از پسینوس بازدید کنم؟
بله. در بالیحصار، حدود 13 کیلومتری سیوریحصار قرار دارد. پرستشگاه اصلی کیبله در آنجا هنوز پیدا نشده است.
آیا کیبله در چاتالهویوک پرستیده میشد؟
پروژه پژوهشی چاتالهویوک این نظر را زیر سؤال برده است.
منابع
- فرهنگ کلاسیک آکسفورد — کیبله academic.oup.com
- فرهنگ کلاسیک آکسفورد — پسینوس academic.oup.com
- ویکی‌پدیا — کیبله en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — معبد کیبله (پالاتین) en.wikipedia.org
- Livius.org — لیویوس، خلاصه کتاب‌های 26–30 livius.org
- نشریه نقد مطالعات کلاسیک برین مار — نقد کتاب «آیین مگنا ماتر و سیبیل‌ها» bmcr.brynmawr.edu
- پروژه پژوهشی چاتالهویوک — آیا در چاتالهویوک به الهه مادر باور داشتند؟ catalhoyuk.com
- وزارت فرهنگ و گردشگری — محوطه باستانی پسینوس muze.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان اسکیشهر — کاوش‌های پسینوس eskisehir.ktb.gov.tr
- جنسیت و تاریخ — ایدئولوژی کاهن اخته onlinelibrary.wiley.com
- موزه هنر سن‌آنتونیو — تندیس کیبله sanantonio.emuseum.com
- موزه گتی — تندیس کیبله نشسته با سرِ پرتره کاهنه‌اش getty.edu
- اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — کیبله بازگردانده‌شده از آمریکا kvmgm.ktb.gov.tr
Image: Cybele, from Formale in Campania c. 60 BC, marble – Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen, 20220618 1056 7035.jpg — Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0
