Thomas Cranmer, görüşlerini geri çekmesine rağmen 21 Mart 1556’da Oxford’da yakılarak öldürülen Canterbury başpiskoposuydu. İngiliz Reformu’nu, VIII. Henry’nin evlilik kararları ve İngilizce ibadet metinleri üzerinden şekillendirdi. I. Mary döneminde vatana ihanetten mahkûm edildi; ardından sapkınlık yargılamasıyla karşılaştı. [2][5][6]
Cranmer’in ölüm gününde önceki geri çekilme beyanlarını reddetmesi, hikâyesinin en çarpıcı dönemeçlerinden biridir. Siz bu yazıda evlilik kararlarının, ibadet kitabının ve yargılamaların bağlantısını öğreneceksiniz. Cambridge’deki derslerinden Oxford’daki son gününe uzanan yaşamı, bu soruların somut çerçevesini oluşturuyor. [2][3][4]
Cranmer VIII. Henry’nin evliliğinin iptalinde nasıl rol oynadı?
Thomas Cranmer, 2 Temmuz 1489’da İngiltere’nin Nottinghamshire bölgesindeki Aslockton’da dünyaya geldi. 1517–1528 arasında Cambridge’deki Jesus College’da yaşadı; Rysley ilahiyat okutmanı olarak ders verdi. Kralın evliliği hakkındaki önerisi, bu ilahiyat geçmişinin ardından 1529’da ortaya çıktı. [1][3][2]
Cranmer, 1529’da VIII. Henry’nin evliliği konusunda Avrupa üniversitelerindeki ilahiyatçıların görüşlerinin toplanmasını önerdi. Böylece evlilik meselesinin değerlendirilmesine, farklı üniversitelerde çalışan ilahiyatçıların görüşlerini katmayı teklif ediyordu. Burada Cranmer’in üstlendiği ilk rol, doğrudan hüküm vermekten önce görüş toplama önerisiydi. [2]
1533’te Canterbury başpiskoposu olan Cranmer, aynı yıl evlilik hakkında doğrudan karar verdi. 23 Mayıs’ta VIII. Henry’nin Aragonlu Catherine ile olan evliliğini geçersiz ilan etti. 28 Mayıs’ta ise kralın Anne Boleyn ile yaptığı evliliğin geçerliliğini onayladı. Bu kararların tarihlerini ayırmak, hangi evlilik hakkında hangi hükmün verildiğini açıklaştırır. [2][7]
Cranmer’in rolü, VIII. Henry’nin evliliği hakkında ilahiyat görüşleri önermenin ötesine böylece geçti. Canterbury başpiskoposu olarak verdiği hükümler, kralın evliliklerinin dinî geçerliliğini doğrudan ele alıyordu. Siz 1533 kararlarını okurken, Catherine ve Anne Boleyn hakkındaki hükümleri ayrı değerlendirmelisiniz. Bir evlilik geçersiz ilan edilirken, diğer evliliğin geçerli olduğu kabul edilmişti. [2][7]
Canterbury başpiskoposu olarak hangi değişiklikleri destekledi?
Cranmer, 1533–1555 yılları arasında Canterbury başpiskoposluğu yaptı ve İngiliz Reformu’nun önderleri arasında yer aldı. Thomas Cromwell ile birlikte, kralın ülkesindeki Kilise üzerinde egemenliğini öngören kraliyet üstünlüğünü destekledi. Bu ilke, Kilise üzerindeki yetkinin kimde bulunacağı sorusuna verilen siyasi ve dinî cevaptı. Cranmer’in reformcu konumu, dolayısıyla yalnız ibadet metinlerine ilişkin tercihleriyle sınırlı değildi. [1][2]
Bununla birlikte VIII. Henry döneminde Cranmer’in desteklediği köklü dinî değişikliklerin önünde sınırlar vardı. Muhafazakârlarla reformcular arasındaki mücadele, başpiskoposun dinî değişiklikleri istediği ölçüde ilerletmesini engelliyordu. Kraliyet üstünlüğünü desteklemek ile kapsamlı öğreti değişikliklerini gerçekleştirmek, bu dönemde aynı süreç değildi. Cranmer’in başpiskopos olması, bütün reform önerilerinin hemen uygulanabildiği anlamına da gelmiyordu. [1]
27 Mayıs 1544’te yayımlanan Exhortation and Litany, bu sınırlamalar içindeki somut adımlardan biriydi. Cranmer’in hazırladığı eser, resmen onaylanmış ilk İngilizce ibadet metni olarak yayımlandı. İngilizce ibadete yöneliş, dolayısıyla Book of Common Prayer’ın yayımlanmasından önce görünür hâle gelmişti. 1544 tarihli metin ile 1549 tarihli kitap, bu gelişmenin ayrı aşamalarıydı. [2]
VI. Edward’ın 1547’de tahta çıkmasıyla Cranmer, Protestan reformlarını daha hızlı ilerletme imkânı buldu. Ruhbanların evlenmesini destekledi; Efkaristiya, ibadet imgeleri ve azizlere saygı konularındaki öğreti değişikliklerine öncülük etti. Bunlar, kraliyet üstünlüğünün yanında ibadetin içeriğini de ilgilendiren somut reform alanlarıydı. Cranmer’in etkisini anlamak için yetki meselesiyle bu öğreti değişikliklerini birlikte değerlendirmek gerekir. [2]
Book of Common Prayer nasıl ortaya çıktı?
1549’da yayımlanan Book of Common Prayer, İngiltere Kilisesi için İngilizce ortak ibadet düzeni sağladı. Bu düzen, Protestanlığın yerleşmesine katkıda bulunan Cranmer çalışmalarının merkezinde yer aldı. Cranmer, kitabın hem 1549 hem de 1552 tarihli baskılarının hazırlanmasına öncülük etti. Dolayısıyla eser, onun yaşamı içinde farklı baskılarla geliştirilen bir ibadet kitabıydı. [2][4]
1544 tarihli Exhortation and Litany ile 1549 kitabının kapsamını birbirinden ayırmak gerekir. İlki resmen onaylanmış İngilizce bir ibadet metni, ikincisi ortak ibadet düzeni sağlayan kitaptı. Bu ayrım, Cranmer’in İngilizce ibadete katkısını tek bir yayın tarihine indirgemeyi önler. İngilizce metnin hazırlanmasıyla ortak düzenin kurulması, birbirine bağlı fakat ayrı adımlardı. [2][4]
1552 baskısında ölüler için duaların kaldırılması, kitabın öğretisel yönünü açıkça gösterir. Bu değişiklik, araf öğretisinden uzaklaşmanın doğrudan ibadet metnine yansıması olarak değerlendirilir. Dolayısıyla baskılar arasındaki fark, yalnızca kitabın yeniden yayımlanmış olmasından ibaret değildi. Cranmer’in öncülük ettiği değişiklikler, dua metninin içerdiği dinî kabullere de uzanıyordu. [2]
Siz gündelik yaşamda ortak kullanılan bir metnin kelimelerine yapılan değişiklikleri kolayca fark edebilirsiniz. Cranmer’in 1552 baskısında ölüler için duaları kaldırması da somut bir içerik değişikliğiydi. Burada gündelik hayatla kurulabilecek bağ, ortak metnin hangi ifadeleri içerdiğine dikkat etmektir. Book of Common Prayer, bu nedenle hem dil hem ibadet içeriği üzerinden okunmalıdır. [2][4]
VI. Edward ile I. Mary dönemleri arasında Cranmer’in durumu nasıl değişti?
VI. Edward’ın 1547’de tahta çıkışı, Cranmer için reformların hızlandığı dönemin başlangıcı oldu. Book of Common Prayer’ın ilk iki baskısı, bu dönemde 1549 ve 1552’de yayımlandı. Cranmer böylece desteklediği öğreti değişikliklerini ortak ibadet düzenine taşıma imkânı buldu. Başpiskoposun bu yıllardaki konumu, yayımlanan metinler ve desteklediği reformlar üzerinden görülebilir. [2][4]
VI. Edward’ın 1553’teki ölümünün ardından Cranmer, Protestan Lady Jane Grey’in başarısız taht girişimini destekledi. I. Mary’nin tahta çıkmasıyla, Lady Jane Grey’e verdiği destek nedeniyle hapsedildi. Cranmer’in durumu, reformları ilerleten başpiskoposluktan tutukluluğa uzanan keskin bir değişim geçirdi. Bu değişimin anlatımında, taht girişimine verdiği destek somut bir dönüm noktasıdır. [3][5]
13 Kasım 1553’te Cranmer, vatana ihanetten suçlu bulunarak ölüm cezasına çarptırıldı. Bu mahkûmiyetin ardından zengin kütüphanesi dâhil bütün mal varlığına kraliyet tarafından el konuldu. Dolayısıyla yargılamanın Cranmer üzerindeki sonuçları, yalnız hapsedilmesi ve ölüm hükmüyle sınırlı kalmadı. Cambridge’de ilahiyat dersleri veren kişinin kütüphanesi de el konulan mal varlığının içindeydi. [2][3]
Cranmer daha sonra sapkınlıkla suçlandı; Oxford’daki yargılama 12 Eylül 1555’te başladı. Bu süreç, papalık yetkisi altında yürütülen dinî bir yargılamaydı. 1553 tarihli vatana ihanet mahkûmiyeti ile 1555’te başlayan sapkınlık yargılaması birbirinden ayrılmalıdır. Cranmer’in neden öldürüldüğünü açıklarken, bu farklı suçlamaları tek bir hüküm gibi anlatmamak gerekir. [2][5]
Görüşlerini geri alması ve ardından bu beyanından dönmesi yargılanmasını nasıl etkiledi?
Cranmer, Hugh Latimer ve Nicholas Ridley ile Oxford’un kuzey kapısındaki Bocardo Hapishanesi’nde tutuldu. İki yılı aşan tutukluluğu sırasında Protestan görüşlerini birkaç kez geri çekti. Bu geri çekilmelerle Katolik Kilisesi ile uzlaştı; ancak hakkındaki ölüm kararı ortadan kalkmadı. Cranmer’in son dönemini anlamak için beyanlarıyla infaz kararını birlikte izlemek gerekir. [1][6]
Görüşlerini geri çekmesi normalde bağışlanmasını sağlayabilecekken, I. Mary onun idam edilmesinde ısrar etti. Bu nedenle geri çekilme beyanları, Cranmer’in hayatını kurtaran bir sonuca ulaşmadı. Cranmer’in neden yakıldığı sorusunun cevabında, sapkınlık yargılamasıyla birlikte bu ısrar da yer alır. Beyanların varlığı, infazın gerçekleşmesini tek başına engellemedi; olayların sırası bunu açıkça gösterir. [1]
21 Mart 1556’da Cranmer, yakılacağı gün önceki geri çekilme beyanlarını açıkça reddetti. Protestan inancını yeniden savundu ve aynı gün Oxford’da kazığa bağlanıp yakılarak öldürüldü. Son beyanı, görüşlerini geri çekerek Katolik Kilisesi ile uzlaşmasının ardından geldi. Bu yüzden ölüm günündeki tutumunu, önceki geri çekilmeleri sürdürmüş gibi anlatmak doğru değildir. [1][4][5]
1553’teki vatana ihanet hükmü, 1555’teki sapkınlık yargılaması ve son beyan birbirine karıştırılmamalıdır. Cranmer’in son günkü dönüşü, önceden verilmiş ölüm hükmünün başlangıcı olarak gösterilemez. I. Mary’nin infaz konusundaki ısrarı, onun önceki geri çekilmelerine rağmen sürmüştü. Böylece Cranmer’in son savunusu, infazı önleyen bir sonuç doğurmadan yaşamının sonuna yerleşti. [1][2][4]
Kısa kronoloji
Cranmer’in yaşamındaki başlıca dönemeçler, eğitiminden ibadet reformlarına ve Oxford’daki ölümüne kadar uzanır. Aşağıdaki tarihler, özellikle evlilik kararlarıyla farklı yargılama aşamalarını birbirinden ayırmayı kolaylaştırır. [1][2][3][5]
- 2 Temmuz 1489: İngiltere’nin Nottinghamshire bölgesindeki Aslockton’da doğdu; yaşamının başlangıç yeri burasıydı. [1]
- 1517–1528: Cambridge’deki Jesus College’da yaşadı ve Rysley ilahiyat okutmanı olarak ders verdi. [3]
- 1529: VIII. Henry’nin evliliği hakkında Avrupa üniversitelerindeki ilahiyatçılardan görüş toplanmasını önerdi. [2]
- 1533: Canterbury başpiskoposu oldu; bu görevini 1555 yılına kadar sürdürdü. [2]
- 23 Mayıs 1533: VIII. Henry’nin Aragonlu Catherine ile evliliğini geçersiz ilan etti. [7]
- 28 Mayıs 1533: VIII. Henry ile Anne Boleyn’in evliliğinin geçerli olduğunu onayladı. [2]
- 27 Mayıs 1544: Hazırladığı Exhortation and Litany, resmen onaylanmış ilk İngilizce ibadet metni olarak yayımlandı. [2]
- 1547: VI. Edward’ın tahta çıkması, Cranmer’in desteklediği Protestan reformlarının hızlanmasını sağladı. [2]
- 1549 ve 1552: Hazırlanmasına öncülük ettiği Book of Common Prayer’ın ilk iki baskısı yayımlandı. [2]
- 1553: Lady Jane Grey’i destekledi; I. Mary’nin iktidarında bu desteği nedeniyle hapsedildi. [3][5]
- 13 Kasım 1553: Vatana ihanetten suçlu bulundu ve ölüm cezasına çarptırıldı. [2]
- 12 Eylül 1555: Papalık yetkisi altında yürütülen sapkınlık yargılaması Oxford’da başladı. [2]
- 21 Mart 1556: Geri çekilme beyanlarını reddetti ve Oxford’da yakılarak öldürüldü. [4][5]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Cranmer, VIII. Henry ile Anne Boleyn’in kızı olan I. Elizabeth’in vaftiz babasıydı. Bu bağlantı, onun kraliyet ailesiyle ilişkisinin evlilik kararlarının ötesine uzandığını gösterir. Anne Boleyn’in evliliğini geçerli kabul eden başpiskopos, kızının vaftiziyle de bağlantılıydı. Böylece Cranmer’in yaşamındaki saray ilişkileri, birbirinden farklı somut görevlerle görünür hâle gelir. [2][5]
Başpiskopos olduktan sonra Cranmer, Jesus College yöneticisine kolej topluluğunun yemesi için erkek bir geyik gönderdi. Ayrıca bu yemek için hazırlanacak yan yemeklerin masrafını karşılamayı vaat etti. Cambridge’deki eski kurumuyla ilişkisinin bu ayrıntısı, Cranmer’i bir sofra hazırlığı üzerinden karşımıza çıkarır. Gündelik hayattaki yemek paylaşımı, burada ilahiyat ve başpiskoposluk görevleriyle aynı yaşamda buluşur. [3]
Westminster Abbey’deki 16. yüzyıl başlarına ait altıgen vaaz kürsüsü, Cranmer’le ilişkilendirilen eşyalardan biridir. Geleneğe göre Cranmer, bu kürsüyü VI. Edward’ın taç giyme töreninde kullanmıştır. Ancak söz konusu bağlantı, kesinleşmiş bir tespit olarak kabul edilmemelidir. Siz Westminster Abbey’yi gezerken, kürsünün biçimiyle ona ilişkin geleneği birbirinden ayırabilirsiniz. [5]
Ashmolean Museum, Cranmer’in tutulduğu Bocardo Hapishanesi’nin AN1836 p.133.351 envanter numaralı anahtarını korur. Hapishane 1771’de yıkılmıştır; anahtar ise yapıyla bağlantılı somut bir nesne olarak korunmaktadır. Oxford’daki Broad Street üzerinde bulunan yol haçı, Cranmer, Latimer ve Ridley’nin yakıldığı yeri işaretler. George Gilbert Scott’ın tasarladığı ayrı Şehitler Anıtı ise 1843’te tamamlanmıştır. [6]
Sık sorulan sorular
Thomas Cranmer kimdir?
Thomas Cranmer, 1533–1555 yıllarında Canterbury başpiskoposluğu yapan İngiliz Reformu önderlerinden biriydi. Book of Common Prayer’ın ilk iki baskısının hazırlanmasına öncülük etti.
Cranmer, VIII. Henry’nin hangi evliliğini geçersiz ilan etti?
Cranmer, 23 Mayıs 1533’te VIII. Henry’nin Aragonlu Catherine ile evliliğini geçersiz ilan etti. Ardından 28 Mayıs’ta kralın Anne Boleyn ile evliliğinin geçerliliğini onayladı.
Book of Common Prayer neden önemlidir?
1549’da yayımlanan Book of Common Prayer, İngiltere Kilisesi’ne İngilizce ortak bir ibadet düzeni sağladı. Cranmer’in hazırlanmasına öncülük ettiği 1552 baskısı, ölüler için duaları kaldırdı.
Cranmer neden yakılarak öldürüldü?
Cranmer, I. Mary döneminde önce vatana ihanetten mahkûm edildi, ardından sapkınlıktan yargılandı. Görüşlerini geri çekmesi infazını önlemedi; 21 Mart 1556’da Oxford’da yakılarak öldürüldü.
Kaynaklar
- Vikipedi — Thomas Cranmer tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Thomas Cranmer en.wikipedia.org
- Cambridge Üniversitesi, Jesus College — Thomas Cranmer jesus.cam.ac.uk
- National Portrait Gallery — Thomas Cranmer npg.org.uk
- Westminster Abbey — Thomas Cranmer westminster-abbey.org
- Oxford Üniversitesi, Ashmolean Museum — The Oxford Martyrs’ Material britisharchaeology.ashmus.ox.ac.uk
- Historic Royal Palaces — Katherine of Aragon hrp.org.uk
Görsel: Thomas Cranmer by Gerlach Flicke.jpg — Gerlach Flicke, Public domain
