Delfi (türkcə: Delfi) Yunanıstanın mərkəzində, Parnas dağının (Parnassos) cənub-qərb yamacında yerləşən qədim müqəddəs məkan və arxeoloji ərazidir. Apollonun (Apollon) orakulu burada kahinə Pifiya (Pythia) vasitəsilə fəaliyyət göstərirdi. Kahinə məbədin içində üçayaqlı oturacaqda əyləşərək cavablar verirdi. Məsləhət almaq üçün təmizlənmə ayinlərindən keçmək, təqdimələr gətirmək və növbə üstünlüyünü müəyyənləşdirən qaydalara əməl etmək lazım idi.
Yunan şəhərləri bu kahinlik məbədinə aparan yol boyunca niyə qiymətli təqdimələr yerləşdirirdilər? Siz Delfidə Kastaliya bulağından (Kastalia) xəzinə binalarına, məbədə və stadiona doğru getsəniz, dini məsləhətlərin, ictimai nüfuzun və ortaq idarəçiliyin bir araya gəldiyi məkanla tanış olarsınız. Delfinin tarixini bürünc İlanlı sütun (Yılanlı Sütun) vasitəsilə Konstantinopolla (Konstantinopolis) bağlayan bir xətt də var.
Delfi niyə dünyanın mərkəzi sayılırdı?
Qədim yunan mifinə görə, Zevs (Zeus) şərqdən və qərbdən iki qartal göndərmişdi. Qartallar Delfinin üzərində görüşərək buranın dünyanın mərkəzi olduğunu göstərmişdilər. Tanrının quşları haqqında bu hekayə Delfinin mövqeyinə verilən dini izah idi.
Omfalos (omphalos) adlanan daş abidə bu təsəvvürə maddi forma verirdi. Onun adı yunanca “göbək” deməkdir. Siz Delfidə bu sözlə qarşılaşsanız, söhbətin dünyanın mərkəzini ifadə edən həmin rəmzdən getdiyini biləcəksiniz.
Ərazinin tarixi Apollonun kahinlik mərkəzinin yaranmasından əvvələ gedib çıxır. Miken (Miken) dövrünə aid qalıqlar burada e.ə. 1500–1100-cü illər arasında yaşayış olduğunu göstərir. Apollonun müqəddəs məkanı və orakulu e.ə. səkkizinci əsrdə inkişaf etməyə başladı. Delfinin dini və siyasi təsiri e.ə. altıncı əsrdə artdı.
Bu tarixlər burada yaşayışın başlanması ilə müqəddəs məkanın inkişafını bir-birindən ayırır. Miken qalıqları daha erkən dövrə aiddir. Apollonun müqəddəs məkanının sonrakı inkişafı isə Pifiya ilə bağlı dini mərkəzin meydana çıxmasını göstərir.
Pifiya kim idi və kahindən məsləhət necə alınırdı?
Pifiya tək bir qadının şəxsi adı deyil, titul idi. Apollonun baş kahinələri Delfi ailələrindən seçilir və ömürlərinin sonunadək bu vəzifəni daşıyırdılar. Onların hər biri müqəddəs məkanda tanrının qəbul olunmuş sözçüsü kimi xidmət edirdi.
Məsləhət almaq yalnız müəyyən günlərdə mümkün idi. Qədim mənbələrə əsaslanan məlumatlara görə, ilk vaxtlarda müraciətlər ildə bir dəfə — Bisios (Bysios) ayının yeddinci günü qəbul edilirdi. Sonralar üç qış ayı istisna olmaqla, hər ayın yeddinci günü məsləhət almaq olurdu.
Kahinə müraciət edənlər əvvəlcə ayinlərə hazırlaşırdılar. Kastaliya bulağında təmizlənmə bu hazırlığın bir hissəsi idi. Beləliklə, məbədin içində Pifiya ilə görüşməzdən əvvəl onun xaricində də müəyyən ayinlər yerinə yetirilirdi.
Təqdimələr müqəddəs məkanın maliyyələşməsinə də kömək edirdi. Məsləhət almağa gələnlər Delfi sakinlərindən pelanos adlanan kiçik qurban kökəsi alırdılar. Bu kökə qurbangahda yandırılırdı. Beləcə, ziyarətçinin ayin öhdəlikləri orakulun gəliri ilə əlaqələnirdi.
Qəbul növbəsi imtiyazlardan da asılı idi. Promanteya (promanteia) müəyyən şəxslərə və ya şəhərlərə öz müraciətçi qrupları daxilində üstünlük verirdi. Siz bunu gündəlik həyatda növbə üstünlüyü ilə müqayisə edə bilərsiniz: tanınmış imtiyaz insanın növbədəki yerinə təsir edirdi. Delfidə bu üstünlük Apollonun orakuluna müraciətlə bağlı idi.
Pifiya məbədin aditon (adyton) adlanan daxili hissəsində üçayaqlı oturacaqda əyləşərək cavablarını verirdi. Onun Apollon məbədinin içində yerləşməsi və tanrının sözçüsü olması məsləhət prosesinin əsasını təşkil edirdi. Buna görə də üçayaqlı oturacaq ilahi nüfuzun ifadə olunduğu mühitin bir hissəsi idi.
Mərasimin tam ardıcıllığı hələ də mübahisəlidir. Michael Scott qeyd edir ki, günümüzə çatan heç bir qədim mətn mərasimi başdan sona aydın təsvir etmir. Bulaq, təqdimələr, qəbul imtiyazları və üçayaqlı oturacaq konkret məlum elementlərdir. Lakin bütün mərhələləri fasiləsiz bir ardıcıllıq kimi bərpa etmək mövcud mətnlərin təsdiqlədiyi məlumatların hüdudlarını aşır.
Pifiyanın trans halını nə izah edə bilər?
İrəli sürülən izahlardan biri Pifiyanın trans halını yerdən təbii şəkildə çıxan qazlarla əlaqələndirir. 2002-ci ildə Spiller, Hale və de Boer geoloji qaz çıxışı nəticəsində yaranan etilenin və ya etilenlə etan qarışığının nəfəsə çəkilməsi izahını müdafiə etdilər.
Foster və Lehoux bu izaha etiraz etdilər. Onların fikrincə, etilendən zəhərlənmə fərziyyəsi problemli elmi dəlillərə və mətn sübutlarına söykənirdi. Buna görə qaz nəzəriyyəsi orakulun necə işlədiyinə dair təsdiqlənmiş izah deyil, mübahisəli şərh kimi başa düşülməlidir.
Mübahisə trans halının ehtimal olunan fiziki səbəbi ilə bağlıdır. Məsləhət prosesinin sənədləşdirilmiş ictimai və ayin tərəfləri də vardı: təmizlənmə, satın alınan təqdimələr və növbə üstünlüyü verən imtiyazlar. Pifiyanın vəziyyəti üçün hansı izahın irəli sürülməsindən asılı olmayaraq, insanların orakula necə müraciət etdiyini anlamaq üçün bu elementlər əsas olaraq qalır.
Şəhərlərin xəzinə binaları və təqdimələri nəyi göstərir?
Yunan şəhərləri Müqəddəs yolun (Kutsal Yol) hər iki tərəfində xəzinə binaları, nəzir təqdimələri və monumental heykəl qrupları yerləşdirirdilər. Beləliklə, Apollonun müqəddəs məkanından keçən yol müxtəlif icmalarla bağlı təqdimələri nümayiş etdirirdi. Şəhərlərin dini sədaqəti burada gözlə görünən forma alırdı.
Afinalılar (Atinalılar) qiymətli təqdimələri və müharibə qənimətlərini öz xəzinə binalarında saxlayırdılar. Rəsmi bayram günlərində bu əşyaları binanın yanındakı üçbucaq terrasda ictimaiyyətə göstərirdilər. Xəzinə binası həm saxlama, həm də nümayiş məqsədilə istifadə olunurdu.
Sifnosluların xəzinə binası (Sifnosluların Hazinesi) təqdimələrlə mədən gəlirləri arasındakı əlaqəni göstərirdi. Bina təxminən e.ə. 530–525-ci illərdə tikilmişdi. Herodotun (Herodot) və Pavsaninin (Pausanias) məlumatlarına görə, onun tikintisi adanın mədən gəlirlərinin onda birinin Apollona təqdim edilməsi hesabına maliyyələşdirilmişdi. Beləcə, həmin gəlirin bir hissəsi müqəddəs məkana ayrılmışdı.
E.ə. 479-cu ildə Plateya (Platea) qələbəsindən sonra ortaq qələbə təqdiməsi edildi. Farslara qarşı döyüşmüş 31 yunan şəhəri Delfidə Apollona qızıl üçayaq həsr etdi. Onun hazırlanmasına müharibə qənimətinin onda biri sərf olunmuşdu.
Bu nümunələr birlikdə müqəddəs sərvətin müxtəlif mənbələrini göstərir. Mədən gəlirləri Sifnosluların xəzinə binasını maliyyələşdirmişdi. Afinalılar təqdimələri arasında müharibə qənimətləri də saxlayırdılar. Plateya təqdiməsi isə Apollona verilən ortaq hədiyyə vasitəsilə birgə qələbəni ifadə edirdi.
Pifiya oyunları müqəddəs məkanın idarəçiliyi ilə necə bağlı idi?
12 icmadan ibarət Delfi Amfiktioniyası (Delfi Amfiktiyonisi) müqəddəs məkanın idarə olunmasında mühüm rol oynayırdı. O, ildə iki dəfə toplaşırdı: yazda Delfidə, payızda isə Fermopildə (Termopylai). Onun vəzifələri Delfini daha geniş icmalar qrupu ilə bağlayırdı.
Birinci Müqəddəs müharibədən (Birinci Kutsal Savaş) sonra yenidən təşkil olunan Pifiya oyunları (Pythia Oyunları) dörd ildən bir keçirilirdi. Oyunlara Amfiktioniyanın idarəçiliyi altında hieromnemonlar (hieromnemones) adlanan vəzifəli şəxslər nəzarət edirdilər. Beləliklə, oyunlar müqəddəs məkanın idarəçilik sisteminə daxil idi.
Hazırlıq altı ay əvvəl başlayırdı. Delfidən olan doqquz theoros (theoroi) yarışları və müqəddəs atəşkəsi elan etmək üçün yunan şəhərlərinə gedirdi. Bayramın təşkili Delfidən kənarda da əvvəlcədən xəbər yayılmasını tələb edirdi.
Atəşkəsin pozulması həm yarışlara, həm də dini məsləhət almağa təsir edə bilərdi. Qaydanı pozan şəhərin vətəndaşları Pifiya oyunlarından kənarlaşdırıla və orakula müraciət etmək hüququndan məhrum edilə bilərdilər. Bu cəzalar bayramda iştirakı Apollonun müqəddəs məkanına çıxışla əlaqələndirirdi.
Yarışlar Delfinin müxtəlif hissələrində keçirilirdi. Musiqi müsabiqələri teatrda baş tuturdu. Atletika yarışları məbəddən yuxarıda yerləşən stadionda keçirilirdi. Siz bu məkanları birlikdə təsəvvür etsəniz, müqəddəs məkandakı fəaliyyətlərin məbədin içində məsləhət almaqdan ərazinin başqa hissələrindəki çıxışlara və yarışlara qədər uzandığını görərsiniz.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Məsləhət qəbulunun baş tutub-tutmayacağını bir keçi müəyyənləşdirə bilərdi. Michael Scottun təsvir etdiyi ayində kahinlər heyvanın üstünə soyuq su çiləyirdilər. Onun titrəməsi Apollonun həmin gün müraciətləri qəbul etdiyinin əlaməti sayılırdı.
Sifnosluların xəzinə binasının heykəltəraşlıq bəzəkləri bir vaxtlar parlaq rənglərlə boyanmışdı. Qədim bəzəklərdə mavi, qırmızı, qızılı və yaşıl rənglər vardı. Deməli, binanın heykəltəraşlıq tərtibatı yonulmuş formalarla yanaşı rəngləri də əhatə edirdi.
Türkiyəyə səyahət edən oxucular üçün Plateya təqdiməsi birbaşa tarixi əlaqə yaradır. Konstantin (Konstantin) onun bürünc İlanlı sütununu Konstantinopola köçürmüşdü. 2015-ci ilin dekabrında isə sütunun Delfidəki ilkin yerində bürünc surəti ucaldıldı.
Delfinin qərb istehkamları ətrafındakı qazıntılarda bir müqəddəs məkana aid Dor (Dor) üslublu memarlıq fraqmentləri aşkarlandı. Onlarla birlikdə e.ə. altıncı və beşinci əsrlərə aid nəzir təqdimələrinin qalıqları da tapıldı. Başqa yerlərdə aparılan qazıntılar zamanı Son Antik dövrə aid şəhər divarının bir neçə yüz metri və iki darvaza üzə çıxarıldı. Bu divar eramızın dördüncü və altıncı əsrləri arasında tikilmişdi.
Xronologiya
- E.ə. 1500–1100-cü illər: Miken qalıqları Delfidə yaşayış olduğunu göstərir.
- E.ə. səkkizinci əsr: Apollonun müqəddəs məkanı və orakulu inkişaf etməyə başlayır.
- E.ə. altıncı əsr: Delfinin dini və siyasi təsiri artır.
- Təxminən e.ə. 530–525-ci illər: Sifnosluların xəzinə binası tikilir.
- E.ə. 479-cu il: Plateya qələbəsindən sonra 31 yunan şəhəri qızıl üçayaq həsr edir.
- E.ə. 373-cü il: Zəlzələ Apollon məbədini dağıdır.
- E.ə. dördüncü əsrin ortaları: Fokidalı (Fokisli) sərkərdə Filomel (Philomelos) müqəddəs məkan üzərində nəzarəti saxlamaq üçün Delfini tutur və möhkəmləndirir.
- Təxminən e.ə. 330-cu il: Yunan şəhərlərindən yenidən toplanan vəsaitlə əvvəlkinin yerinə tikilən məbəd tamamlanır.
- Eramızın dördüncü–altıncı əsrləri: Delfinin Son Antik dövrə aid şəhər divarı tikilir.
- 1987: Delfi arxeoloji ərazisi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilir.
- 2015-ci ilin dekabrı: İlanlı sütunun bürünc surəti onun ilkin yerində quraşdırılır.
Tez-tez verilən suallar
Delfi haradadır?
Delfi Yunanıstanın mərkəzində, Parnas dağının cənub-qərb yamacında yerləşir. Bura qədim müqəddəs məkan və arxeoloji ərazidir.
Pifiya tək bir qadın idimi?
Pifiya Delfidə Apollonun baş kahinələrinin titulu idi. Onlar Delfi ailələrindən seçilir və ömürlərinin sonunadək xidmət edirdilər.
Kahinə hər gün müraciət etmək olardımı?
Əvvəlcə ildə bir dəfə, Bisios ayının yeddinci günü məsləhət almaq olurdu. Daha sonrakı məlumatlarda üç qış ayı istisna olmaqla, hər ayın yeddinci günü müraciətlərin qəbul edildiyi bildirilir.
Pifiyanın trans halına təbii qaz səbəb olurdu?
Bu izah mübahisəli olaraq qalır. Spiller, Hale və de Boer etilenin və ya etilen–etan qarışığının təsirini irəli sürmüşdülər. Foster və Lehoux isə bunu dəstəkləyən elmi dəlilləri və mətn sübutlarını mübahisələndirmişdilər.
Mənbələr
- Vikipediya — Delfi, türkcə nəşr tr.wikipedia.org
- UNESCO — Delfi arxeoloji ərazisi whc.unesco.org
- Vikipediya — Delfi en.wikipedia.org
- Delfi Arxeologiya Muzeyi — Orakulun yaranması haqqında mifoloji versiyalar delphi.culture.gr
- Visit Greece — Delfi arxeoloji ərazisi visitgreece.gr
- Princeton Universiteti Nəşriyyatı — Michael Scott, Delfi, 1-ci fəsil: Orakul assets.press.princeton.edu
- Spiller, Hale və de Boer — Delfi orakulu: qaz çıxışı nəzəriyyəsinin çoxsahəli müdafiəsi tandfonline.com
- Foster və Lehoux — Delfi orakulu və etilendən zəhərlənmə fərziyyəsi tandfonline.com
- Delfi Arxeologiya Muzeyi — Delfi arxeoloji ərazisi delphi.culture.gr
- Delfi Arxeologiya Muzeyi — Afinalıların xəzinə binası delphi.culture.gr
- Delfi Arxeologiya Muzeyi — Sifnosluların xəzinə binası delphi.culture.gr
- Delfi Arxeologiya Muzeyi — Plateya üçayağı delphi.culture.gr
- Delfi Arxeologiya Muzeyi — Delfinin tarixi delphi.culture.gr
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — Delfinin istehkamları archeologie.culture.gouv.fr
FAQ
Delfi haradadır?
Delfi Yunanıstanın mərkəzində, Parnas dağının cənub-qərb yamacında yerləşən qədim müqəddəs məkan və arxeoloji ərazidir.
Pifiya tək bir qadın idimi?
Pifiya Delfidə Apollonun baş kahinələrinə verilən titul idi. Onlar Delfi ailələrindən seçilir və ömürlərinin sonunadək xidmət edirdilər.
Kahinə hər gün müraciət etmək olardımı?
Qədim mənbələrə əsaslanan məlumatlara görə, əvvəlcə ildə bir dəfə, Bisios ayının yeddinci günü məsləhət almaq olurdu. Sonralar üç qış ayı istisna olmaqla, hər ayın yeddinci günü müraciətlər qəbul edilirdi.
Pifiyanın trans halına təbii qaz səbəb olurdu?
Bu izah mübahisəli olaraq qalır. Spiller, Hale və de Boer etilenin və ya etilen–etan qarışığının təsirini irəli sürmüşdülər. Foster və Lehoux isə bu izahın elmi dəlillərini və mətnlərdəki əsaslarını mübahisələndirmişdilər.
Image: Delphi BW 2017-10-08 11-25-43.jpg — Berthold Werner, CC BY-SA 3.0
