Šta otkriva historija Muša?
Historija Muša obuhvata urartske ostatke u Kayalıdereu, srednjovjekovne džamije i osmanske građevine. I samo ime grada ima svoju historiju. Muš se spominje u geografskom djelu iz desetog vijeka. Objašnjenja njegovog porijekla povezuju ga s Muškima ili Mušelom Mamigonjanom.
Ako istražujete Muš, razlikujte grad od šire pokrajine. Malazgirt, mjesto bitke iz 1071. godine, pripada pokrajini Muš. Crkva Arak nalazi se u selu Kepenek, u centralnom okrugu, oko 5 kilometara od centra grada. Ova mjesta otkrivaju različite dijelove prošlosti ovog kraja.
Koje je porijeklo imena Muš?
Prije islamskog perioda izvori su ravnicu Muš i njenu okolinu nazivali Taraunitis, Taraun ili Daron. U islamskom periodu naziv Tarûn označavao je i područje i grad. Ovi zabilježeni oblici pokazuju da historija imenovanja seže dalje od današnjeg naziva.
Samo ime Muš pojavljuje se u Makdisijevom djelu Aḥsenü’t-teḳāsîm iz desetog vijeka. Taj spomen predstavlja pisani dokaz o upotrebi imena. Sam po sebi ne objašnjava kako je ime prvobitno nastalo.
Jedno objašnjenje povezuje Muš s Muškima spomenutim u asirskim izvorima. Tu vezu navodi Wikipedija na turskom jeziku. Treba je razumjeti kao teoriju o porijeklu imena, a ne kao dokazano izvođenje naziva.
Studija Mithata Esera iz 2014. godine podržava drugo objašnjenje. Prema njegovoj pretpostavci, muslimani su tokom osmog ili devetog vijeka mogli oblikovati ime prema Mušelu Mamigonjanu. Eser ukazuje i na probleme u drugim objašnjenjima zasnovanim na jeziku ili navodnom osnivaču grada.
Ako pišete o imenu, jasno razdvojite ove tvrdnje. Upotreba imena Muš u desetom vijeku potvrđena je pisanim izvorom. Veza s Muškima i Eserovo objašnjenje o Mušelu Mamigonjanu ostaju konkurentska tumačenja njegovog porijekla.
Koliko daleko u prošlost sežu arheološki nalazi?
Tvrđava Kayalıdere pruža dokaze o urartskoj prošlosti ovog kraja. Istraživači koji su objavili rezultate zaštitnih iskopavanja iz 2018–2019. predlažu datiranje građevine u kasni deveti ili rani osmi vijek prije nove ere. Procjenu zasnivaju na arhitekturi i ograničenom broju analiza ugljika.
Predloženo datiranje odnosi se na tvrđavu. Ne treba ga predstavljati kao precizan datum osnivanja grada Muša. Arheološka hronologija Kayalıderea i pisana historija imena grada odgovaraju na različita pitanja.
Prva naučna iskopavanja u Kayalıdereu provedena su 1965. godine. Tim su vodili Seton Lloyd i Charles A. Burney. Kasnija zaštitna iskopavanja donijela su dodatne podatke o arhitekturi i keramici ovog nalazišta.
Kako je Muš došao pod seldžučku i osmansku vlast?
Bitka kod Malazgirta odigrala se 1071. godine u Malazgirtu, na području današnje pokrajine Muš. Muš je ubrzo potom došao pod seldžučku vlast, za vladavine sultana Alparslana. Grad i okolina dodijeljeni su emiru Sanduku (Emîr Sanduk) kao ikta, odnosno zemljišni prihodovni posjed.
Osmanska uprava u Mušu počela je 1515. godine. Uslijedila je nakon pobjede kod Čaldirana i protjerivanja safavidskih snaga koje su izveli lokalni vladari. Ova godina označava kasniju političku promjenu, odvojenu od seldžučkog preuzimanja vlasti nakon 1071. godine.
Muš je 1929. godine postao centar pokrajine nastale izdvajanjem iz Bitlisa. Ako pratite upravnu historiju, zabilježite i ovu godinu uz srednjovjekovne i osmanske promjene. Ona objašnjava status grada kao pokrajinskog centra u republikanskom periodu.
Hronologija
- Kasni deveti – rani osmi vijek prije nove ere: Istraživači predlažu datiranje tvrđave Kayalıdere u ovaj period na osnovu arhitektonskih dokaza i analiza ugljika.
- Deseti vijek: Makdisi bilježi ime Muš u djelu Aḥsenü’t-teḳāsîm.
- 1071: Bitka kod Malazgirta odvija se na području današnje pokrajine Muš.
- Nakon 1071: Muš dolazi pod seldžučku vlast za vladavine sultana Alparslana.
- Druga polovina četrnaestog vijeka: Arhitektonske odlike upućuju na ovaj period izgradnje Velike džamije u Mušu (Muş Ulu Camii).
- 1515: U Mušu počinje osmanska uprava.
- 1571: Vakufski registar navodi Veliku džamiju i kao Ferhad-begovu džamiju (Ferhad Bey Camii).
- 1747–1748: Izgrađena je Alaeddin-begova džamija (Alaeddin Bey Camii), prema natpisu navedenom u publikaciji Şehrimiz Muş.
- 1929: Muš postaje centar pokrajine izdvojene iz Bitlisa.
- 1965: Lloyd i Burney vode naučna iskopavanja u Kayalıdereu.
- 2020: Počinje projekt utvrđivanja položaja i istraživanja bojnog polja kod Malazgirta.
Šta vam džamije govore o gradu?
Velika džamija u Mušu ima pravougaonu osnovu i građena je od lomljenog kamena. Njene arhitektonske odlike podržavaju predloženo datiranje u drugu polovinu četrnaestog vijeka. Riječ je o arhitektonskoj procjeni, pa datiranje treba navoditi uz tu ogradu.
Džamija se pojavljuje i pod drugim imenom. Vakufski registar iz 1571. godine bilježi je kao Ferhad-begovu džamiju. Njena munara, oštećena u zemljotresu, popravljana je 1968. i 1972. godine, uz očuvanje izvornog oblika.
Datiranje Hadži Šerefove džamije (Hacı Şeref Camii), unutar hana Arslanlı Han, predstavlja problem. Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam smješta je u sedamnaesti vijek. TDV İslâm Ansiklopedisi bilježi mesdžid istog imena 1571. godine. Ove podatke ne treba objediniti u jedan siguran datum izgradnje.
Dogradnje džamije imaju zasebne datume. Munara je dodana 1902. godine. Ulazni prostor za molitvu dograđen je 1997. godine. Ako razgledate građevinu, ovi datumi pomoći će vam da razlikujete dogradnje od pitanja njene prvobitne izgradnje.
Za Alaeddin-begovu džamiju postoji određeniji podatak o izgradnji. Publikacija Şehrimiz Muş, koju je objavila Direkcija za nacionalno obrazovanje Muša, prenosi njen natpis. Kao naručioca navodi Alaeddin-bega, sina Kasım-age, a izgradnju datira u 1747–1748. godinu.
Kakva je historija mosta Murad?
Historijski most Murad prelazi preko rijeke Murad. Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam navodi ga kao seldžučku građevinu. Prema objavljenim mjerama, dug je 143 metra i širok 4,77 metara. Ima 12 lukova.
Dok hodate mostom, njegovu širinu od 4,77 metara možete zamisliti kao udaljenost od jedne do druge bočne strane. Ta jednostavna mjera približava vam veličinu građevine. Dužina od 143 metra pokazuje koliko je sam prelazak duži.
Natpis o popravci zahtijeva oprez. Pokrajinska turistička stranica čita godinu kao 1817. Stranica guvernerstva od 19. 4. 2019. čita je kao 1871. U prikazu mosta nijedno čitanje ne treba prešutno zamijeniti drugim.
Guvernerstvo prenosi i legendu o bogatoj Armenki koja je naručila gradnju mosta. Prema toj priči, u jedan stub zakopala je ćup zlata. Historijski prikaz iste ustanove pripisuje most seldžučkom periodu. Priča o naručiteljici zato pripada folkloru vezanom za most.
Ta predaja imala je i fizičku posljedicu. Prema guvernerstvu, tragači za blagom koristili su eksploziv na središnjim stubovima mosta, tražeći zlato iz legende. Oštećenja povezuju priču o zakopanom bogatstvu s uništavanjem historijske građevine.
Pojedinosti koje nećete naći u turističkim vodičima
Keramika iz iskopavanja u Kayalıdereu 2018–2019. nosi sitne tragove upotrebe i označavanja. Slikovni znakovi na posudama uglavnom označavaju mjere. Otisci pečata uključuju motive konja i planinske koze. Ove pojedinosti dopunjuju sliku koju pružaju arhitektonski ostaci tvrđave.
Novija istraživanja Malazgirta također izlaze iz okvira poznate godine bitke. Projekt utvrđivanja položaja bojnog polja počeo je 2020. godine, uz podršku Ministarstva kulture i turizma. Objedinjuje historijska istraživanja i arheološke površinske preglede terena.
Naučni savjetnik Adnan Çevik izvijestio je 4. 10. 2023. da je približno 700 metalnih predmeta iz ovih istraživanja predato Direkciji muzeja u Ahlatu. To je objavljeni ukupan broj nalaza. Ne treba ga automatski predstavljati kao broj predmeta za koje je dokazano da pripadaju bici.
Istraživači su otvorili i 30 grobova u selu Afşin kod Malazgirta. Datiranje ugljikom-14 smjestilo je uzorke iz nekih grobova u jedanaesti vijek. Ti rezultati sami po sebi ne dokazuju da su pokopane osobe poginule u bici 1071. godine. Datiranje na nivou jednog vijeka i utvrđena pogibija u određenoj bici različiti su zaključci.
Često postavljana pitanja
Odakle potiče ime Muš?
Dvije teorije povezuju ga s Muškima iz asirskih izvora ili s Mušelom Mamigonjanom. Mithat Eser podržava drugo objašnjenje. Pretpostavlja da su muslimani mogli oblikovati ime u osmom ili devetom vijeku.
Kada se Muš pojavljuje u pisanim izvorima?
Makdisi koristi ime Muš u svom djelu Aḥsenü’t-teḳāsîm iz desetog vijeka. Raniji nazivi područja uključuju Taraunitis, Taraun i Daron. Tarûn je kasnije označavao i područje i grad.
Kada je u Mušu počela osmanska vlast?
Osmanska uprava počela je 1515. godine. Lokalni vladari protjerali su safavidske snage nakon pobjede kod Čaldirana. Muš je mnogo ranije došao pod seldžučku vlast, ubrzo nakon 1071. godine.
Koje historijske građevine pomažu da upoznate Muš?
Tvrđava Kayalıdere predstavlja urartsku arheologiju ovog kraja. Velika džamija, Hadži Šerefova džamija i Alaeddin-begova džamija čuvaju tragove različitih perioda gradnje. Most Murad dopunjuje tu sliku pripisivanjem seldžučkom periodu, različitim čitanjima godine popravke i zabilježenom lokalnom legendom.
Izvori
- TDV Islamska enciklopedija — Muş islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedija na turskom jeziku — Muş tr.wikipedia.org
- Mithat Eser — Razmatranje porijekla imena Muš, EKEV Akademi Dergisi, 2014 dergipark.org.tr
- ARAS — Zaštitna iskopavanja tvrđave Kayalıdere 2018–2019: prve bilješke dergipark.org.tr
- Univerzitet Van Yüzüncü Yıl AVESİS — Urartska keramika tvrđave Kaylıdere avesis.yyu.edu.tr
- Wikipedija — Pokrajina Muš en.wikipedia.org
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Muša — Mostovi mus.ktb.gov.tr
- Guvernerstvo Muša — Historijski most Murad mus.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Muša — Džamije mus.ktb.gov.tr
- Direkcija za nacionalno obrazovanje Muša — Naš grad Muš, stranica 116 mus.meb.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Muša — Turističke rute Muša mus.ktb.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Približno 700 metalnih predmeta pronađeno tokom istraživanja bojnog polja kod Malazgirta aa.com.tr
FAQ
Odakle potiče ime Muš?
Dvije teorije povezuju ga s Muškima spomenutim u asirskim izvorima ili s Mušelom Mamigonjanom. Mithat Eser zastupa drugo objašnjenje i pretpostavlja da je ime nastalo u osmom ili devetom vijeku.
Kada je ime Muš zabilježeno?
Ime se pojavljuje u djelu Aḥsenü’t-teḳāsîm geografa Makdisija iz desetog vijeka. Raniji izvori ravnicu i okolno područje nazivaju Taraunitis, Taraun ili Daron.
Kada je Muš došao pod seldžučku i osmansku vlast?
Muš je došao pod seldžučku vlast ubrzo nakon Bitke kod Malazgirta 1071. godine. Osmanska uprava počela je 1515. godine, nakon što su lokalni vladari protjerali safavidske snage.
Je li most Murad izgrađen u seldžučkom periodu?
Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Muša navodi ga kao seldžučku građevinu. Natpis o popravci različito je pročitan: kao 1817. godina na stranici direkcije i kao 1871. godina na stranici guvernerstva.
Image: Sulukh Bridge 002.jpg — Ben Men Lyun, CC BY-SA 4.0
