قلعه دیاربکر (Diyarbakır Fortress) و باغهای هوسل (Hevsel Gardens) در سال 2015 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. این ثبت مشترک، دیوارهای پیرامون شهر تاریخی و باغهای میان آن دیوارها و رود دجله (Dicle) را در یک محوطه جای می‌دهد. پیوند آنها هم کاربردی است و هم تاریخی. قلعه از سکونتگاه دفاع می‌کرد. باغها به تأمین غذا و آب آن کمک میکردند.
وقتی شما این منظر فرهنگی را بررسی می‌کنید، دیوارها فقط بخشی از داستان را نشان می‌دهند. ایچ‌قلعه (İçkale)، تپه آمیدا (Amida Höyük)، استحکامات بیرونی، باغهای هوسل، رود و دره دجله و پل ده‌دهانه (On Gözlü Köprü) همگی جزو محوطه ثبت‌شده در یونسکو هستند. این اجزا در کنار هم، دفاع، کشت‌وکار و تغییر کاربری بناهای شهر را به یکدیگر پیوند می‌دهند.
قلعه دیاربکر
قلعه دیاربکر مرکز تاریخی منطقه سور (Sur) در شهر دیاربکر (Diyarbakır)، ترکیه، را در بر می‌گیرد. این مجموعه دو بخش اصلی دارد. ایچ‌قلعه، ارگ داخلی است. دیش‌قلعه (Dışkale)، حلقه استحکامات بیرونی را تشکیل می‌دهد. به خاطر سپردن این نام‌ها به شما کمک میکند ارگ را از دیوارهای طولانی‌ترِ پیرامون مرکز تاریخی تشخیص دهید.
حلقه بیرونی چهار ورودی اصلی دارد: دروازه داغ (Dağ Kapı)، دروازه اورفا (Urfa Kapı)، دروازه ماردین (Mardin Kapı) و دروازه ینی (Yeni Kapı). این دروازه‌ها نقاط مشخصی برای شناخت موقعیت بخش‌های استحکامات هستند. دروازه‌های ماردین و ینی به درک جایگاه باغهای هوسل در بیرون دیوارها نیز کمک می‌کنند.
شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها، ایکوموس (ICOMOS)، طول دیوارهای بیرونی را 5,200 متر اندازه‌گیری کرده است. با احتساب دیوارهای ایچ‌قلعه، طول کل سامانه دفاعی به 5,800 متر می‌رسد. این اعداد به بخش‌های متفاوت یک مجموعه اشاره دارند. اندازه بزرگ‌تر، هم دیوارهای ارگ داخلی و هم حلقه بیرونی را شامل می‌شود.
دیش‌قلعه 82 برج و بارو دارد. در میان آنها سازه‌های مربع، مدور و چندضلعی دیده می‌شود. بنابراین، یک حلقه دفاعی واحد چندین شکل معماری را در خود جای داده است. دیوارها نیازهای دفاعی شهر را برآورده میکردند و این نقش را تا دوره عثمانی ادامه دادند.
دیوارهای قلعه چقدر قدمت دارند؟
وزارت فرهنگ و گردشگری، گسترش عمده دیوارها را در سال 349 میلادی ثبت کرده است. در زمان فرمانروایی کنستانتیوس دوم، امپراتور روم، دیوارها توسعه یافتند و قلعه تقویت شد. ارزیابی ایکوموس نیز گستره کنونی حلقه بیرونی را به دوره روم، در سده چهارم میلادی، نسبت می‌دهد.
این ساختار رومی بارها مرمت شد. در دوره‌های ارتقیان (Artuklu)، آق‌قویونلو (Akkoyunlu)، سلجوقیان (Seljuk)، عثمانی (Ottoman) و جمهوری (Republic) روی آن کار شد. در نتیجه، قلعه باقی‌مانده شواهدی از چندین دوره نگهداری را در خود دارد. مرمت پیوسته یک سامانه دفاعی موجود، بخشی از تاریخ آن است.
دو دروازه، سندی با تاریخ بسیار دقیق حفظ کرده‌اند. کتیبه‌های دروازه داغ و دروازه ماردین، بازسازی آنها را در سال 909 ثبت می‌کنند. این کار به فرمان مقتدر، خلیفه عباسی، انجام شد. در اینجا نوشته روی بنا، نام یک فرمانروا، یک تاریخ و یک اقدام ساختمانی مشخص را به هم پیوند می‌دهد.
باروهای یدی کارداش (Yedi Kardeş) و اولو بدن (Ulu Beden) به مرحله دیگری با تاریخ مشخص تعلق دارند. ارتقیان آنها را در سال‌های 1208–1209 ساختند. تزییناتشان شامل کتیبه‌ها، حیوانات و موجودات اساطیری است. این باروها ساخت‌وساز معماری و نقش‌های حجاری‌شده را در یک سند تاریخی کنار هم قرار می‌دهند.
قلعه دیاربکر و باغهای هوسل
باغهای هوسل زمینهای میان دیوارهای شهر و رود دجله را در بر می‌گیرند. این باغها در طول تاریخ پیوندی سبز برای تأمین غذا و آب دیاربکر بودند. رابطه آنها با قلعه روشن میکند که چرا ثبت یونسکو، معماری دفاعی و زمینهای زیر کشت را کنار هم قرار داده است.
باغها از حوالی دروازه ماردین تا پل ده‌دهانه در جنوب و دروازه ینی در شرق امتداد دارند. این نقاط مشخص، آرایش این منظر را قابل‌درک می‌کنند. شما می‌توانید موقعیت باغها را از رابطه‌شان با دروازه‌ها، پل و رود بشناسید.
برای پیوند دادن این تاریخ به زندگی روزمره، به میوه و سبزی‌هایی فکر کنید که شما برای آشپزخانه‌تان می‌خرید. باغهای هوسل تا دهه 1960 این خوراکی‌ها را برای جمعیت شهر تأمین میکردند. این واقعیت، منظر فرهنگی را به کار روزمره آماده کردن غذا پیوند می‌دهد. کشت‌وکار در کنار دیوارهای دفاعی، پشتیبان زندگی روزانه شهری بود.
آب چندین فعالیت را در این منظر به هم مرتبط می‌کرد. چشمه آنزله (Anzele) باغهای هوسل را آبیاری می‌کرد و آسیاب‌های بیرون دروازه ماردین را به حرکت درمی‌آورد. نقش این چشمه، تولید محصول را به آسیاب کردن پیوند می‌داد. یک منبع آب، بیش از یک بخش از زنجیره تأمین غذای شهر را پشتیبانی می‌کرد.
چرا یونسکو این منظر فرهنگی را ثبت کرد؟
کمیته میراث جهانی، منظر فرهنگی قلعه دیاربکر و باغهای هوسل را در سال 2015 ثبت کرد. مصوبه 39 COM 8B.32، ثبت آن را بر اساس معیار iv مستند میکند. شماره مرجع محوطه 1488 است. ورود پیشین آن به فهرست موقت به 25 فوریه 2000 برمی‌گردد.
مساحت محوطه ثبت‌شده 521.23 هکتار است. منطقه حائل پیرامون آن 1,660.57 هکتار وسعت دارد. توصیف یونسکو، ایچ‌قلعه و تپه آمیدا را در کنار دیوارهای بیرونی، باغها، رود و دره و پل ده‌دهانه قرار می‌دهد. بنابراین، منظر حفاظت‌شده از سازه سنگی قلعه فراتر می‌رود.
ارزیابی یکپارچگی محوطه از سوی یونسکو، تخریب بخشی از دیوارها در سال 1930 را نیز ثبت کرده است. این فقدان، در کنار ساخت‌وسازها و مرمت‌ها، بخشی از تاریخ مستند محوطه است. سامانه دفاعی کنونی بخش چشمگیری از بافت تاریخی را حفظ کرده و در عین حال نشانه‌های آن تخریب را نیز در خود دارد.
شناخت قلعه از روی مصالح آن
برای ساخت دیوارها از بازالت محلی استفاده شده است. در گنبدها و طاق‌های باروها آجر دیده می‌شود. برخی کتیبه‌ها از سنگ آهک هستند. این تفاوت مصالح، اجزای مشخص بنا را به انتخاب‌های متفاوت ساخت‌وساز در یک قلعه پیوند می‌دهد.
یونسکو وجود 63 کتیبه از دوره‌های تاریخی مختلف را روی دیوارها ثبت کرده است. این متن‌ها لایه دیگری به شواهد معماری می‌افزایند. آنها در کنار شکل برج‌ها و بازسازی تاریخ‌دار دروازه‌ها، ردهای مکتوبی از استفاده طولانی‌مدت از قلعه را حفظ می‌کنند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
کتیبه‌های دیوارها نمونه‌هایی به زبان یونانی و لاتین دارند. دروازه داغ کتیبه‌هایی به زبان سریانی نیز دارد. پس اسناد مکتوب این مجموعه چندین زبان را در بر می‌گیرند. در این دروازه، تاریخ استحکامات هم شامل ساختار کالبدی آن‌هاست و هم زبان‌هایی که روی آنها حفظ شده‌اند.
درون ایچ‌قلعه، بنایی که در سال 1203 به‌عنوان کاروان‌سرایی ارتقی ساخته شد، بعدها کاربری‌های بسیار متفاوتی پیدا کرد. در سال 1890 به زندان تبدیل شد. در سال 2014، مخزن مجموعه موزه شد. این تاریخ‌ها کاربری‌های پیاپی یک بنا درون ارگ را نشان می‌دهند.
یافته‌ای از تپه آمیدا، پیوندی با تاریخی متأخرتر به محدوده کاوش اضافه میکند. دانشگاه دجله (Dicle University) در 21 نوامبر 2024 از کشف نشانی مرتبط با جنگ چناق‌قلعه (Çanakkale War) خبر داد. این اعلام مربوط به کاوش کاخ ارتقی بود. این یافته، شیئی مرتبط با آن جنگ را وارد سابقه باستان‌شناختی محوطه میکند.
ایچ‌قلعه، موزه و تپه آمیدا
نخستین موزه دیاربکر در سال 1934 در مدرسه زنجیریه (Zinciriye Medresesi)، نزدیک مسجد جامع (Ulu Cami)، افتتاح شد. مجموعه ایچ‌قلعه موزه باستان‌شناسی دیاربکر در محدوده‌ای قرار دارد که شامل 14 بنای ثبت‌شده است. این اطلاعات، تاریخ موزه‌داری شهر را به استفاده بعدی از فضاهای ساخته‌شده ارگ پیوند می‌دهند.
برای برنامه بازدید شما از موزه، نشانی مجموعه ایچ‌قلعه در سور این است: محله جواد پاشا، خیابان حضرت سلیمان، شماره 43 (Cevat Paşa Mahallesi, Hz. Süleyman Caddesi No:43). این مجموعه در بخش ارگ داخلیِ منظر گسترده‌تر قرار دارد. بنابراین، موزه در همان بستر قلعه‌ای جای گرفته که در سراسر تاریخ محوطه از آن صحبت می‌شود.
کاوش‌های تپه آمیدا از سال 2018 زیر نظر پروفسور دکتر عرفان ییلدیز (Prof. Dr. İrfan Yıldız) از دانشگاه دجله ادامه دارد. تپه آمیدا نیز بخشی از محوطه ثبت‌شده در یونسکو است. فعالیت باستان‌شناختی و مجموعه موزه، پژوهش و نگهداری از مجموعه‌ها را در فضای یک ارگ کنار هم قرار می‌دهند.
خط زمانی
- 349 میلادی: در زمان کنستانتیوس دوم، دیوارها گسترش یافتند و قلعه تقویت شد.
- 909: دروازه داغ و دروازه ماردین به فرمان مقتدر، خلیفه عباسی، بازسازی شدند.
- 1203: یک کاروان‌سرای ارتقی در ایچ‌قلعه ساخته شد.
- 1208–1209: ارتقیان باروهای یدی کارداش و اولو بدن را ساختند.
- 1890: کاروان‌سرای ایچ‌قلعه به زندان تبدیل شد.
- 1930: بخشی از دیوارهای شهر تخریب شد.
- 1934: نخستین موزه دیاربکر در مدرسه زنجیریه افتتاح شد.
- 25 فوریه 2000: محوطه وارد فهرست موقت یونسکو شد.
- 2014: کاروان‌سرا و زندان سابق به مخزن مجموعه موزه تبدیل شد.
- 2015: منظر فرهنگی قلعه دیاربکر و باغهای هوسل در فهرست میراث جهانی ثبت شد.
- از 2018 تاکنون: کاوش‌های تپه آمیدا زیر نظر عرفان ییلدیز ادامه داشته است.
- 21 نوامبر 2024: دانشگاه دجله کشف نشان مرتبط با جنگ چناق‌قلعه در کاوش کاخ ارتقی را اعلام کرد.
پرسش‌های متداول
قلعه دیاربکر کجاست؟
قلعه، مرکز تاریخی شهر را در سور، یکی از مناطق دیاربکر در ترکیه، در بر می‌گیرد. این مجموعه شامل ایچ‌قلعه، ارگ داخلی، و دیش‌قلعه، حلقه دفاعی بیرونی، است.
محوطه چه زمانی در یونسکو ثبت شد؟
منظر فرهنگی قلعه دیاربکر و باغهای هوسل در سال 2015 وارد فهرست میراث جهانی شد. این محوطه با معیار iv و شماره مرجع 1488 ثبت شده است.
طول دیوارهای قلعه چقدر است؟
ایکوموس طول دیوارهای بیرونی را 5,200 متر ثبت کرده است. با احتساب دیوارهای ایچ‌قلعه، طول کل سامانه به 5,800 متر می‌رسد. حلقه بیرونی 82 برج و بارو دارد.
چرا قلعه و باغها با هم ثبت شده‌اند؟
دیوارها از شهر دفاع میکردند و باغهای هوسل در طول تاریخ غذا و آب آن را تأمین میکردند. ثبت مشترک آنها این رابطه میان سکونتگاه و زمینهای زیر کشت کنار رود دجله را حفظ میکند.
منابع
- مرکز میراث جهانی یونسکو — منظر فرهنگی قلعه دیاربکر و باغهای هوسل whc.unesco.org
- کمیته میراث جهانی یونسکو — مصوبه 39 COM 8B.32 whc.unesco.org
- ایکوموس — ارزیابی پرونده نامزدی 1488 whc.unesco.org
- وزارت فرهنگ و گردشگری — قلعه و استحکامات دیاربکر ktb.gov.tr
- درگاه فرهنگ — دیوارهای دیاربکر kulturportali.gov.tr
- اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — مدیریت موزه دیاربکر kvmgm.ktb.gov.tr
- ویکی‌پدیا — قلعه دیاربکر tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — استحکامات دیاربکر en.wikipedia.org
FAQ
قلعه دیاربکر کجاست؟
قلعه دیاربکر مرکز تاریخی شهر را در منطقه سورِ دیاربکر، ترکیه، در بر می‌گیرد. این مجموعه از ایچ‌قلعه، ارگ داخلی، و دیش‌قلعه، حلقه بیرونی دیوارها، تشکیل شده است.
قلعه دیاربکر و باغهای هوسل چه زمانی در یونسکو ثبت شدند؟
این منظر فرهنگی در سال 2015 با معیار iv و شماره مرجع 1488 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. پیش از آن، در 25 فوریه 2000 وارد فهرست موقت شده بود.
طول دیوارهای قلعه دیاربکر چقدر است؟
ایکوموس طول دیوارهای بیرونی را 5,200 متر ثبت کرده است. با احتساب دیوارهای ایچ‌قلعه، طول کل مجموعه به 5,800 متر می‌رسد. حلقه بیرونی 82 برج و بارو دارد.
چرا باغهای هوسل بخشی از همین محوطه میراث جهانی هستند؟
باغهای هوسل میان دیوارهای شهر و رود دجله قرار دارند. این باغها در طول تاریخ غذا و آب شهر را تأمین میکردند. ثبت مشترک آنها رابطه میان سکونتگاه محصور و زمینهای تولیدی پیرامونش را حفظ میکند.
Image: Diyarbakır İçkale Inner Fortress walls 7825 in 2010.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
